2 EF[PINFIII 4

N Hll li Ee I, ll lu„** 3 A A, 1. Ulem,*, Ke. 4 l. bl,&, e 45 EJ. E uUuue 3 Alaen lon, 5 , ll, ſ, Il, li, A, alle, gC ινον i, cuul le,. 5 G AAuᷣααεια.“ Cauic ασνν 4. 2 l 4du„; Auee, K. 3 8 eu, 4. . N C 323 2 Seæ . 8 31 A. ,b. 7e 4 g el . 5. Kg E. A e Ule, F. 4 c v. Hue, L,,, 42 ll 4 α ur 6. Il e ly Ae. 1 3 24N, V. C AceC ααεεαα u. ,, Sen, K Ael, g,

2 A4 i. uU,. J. 80 ＋1 6. A. 5 H. 2 NFe. ＋ 22. ue II, CAlU slEN Suugd aA 5 Gee, N 8 . 31 50 72, 4⁰ Cref . A. e. A. 7 4 445 5 23 Ulch, J¹ Fe. CNA. P 2 „. 4 Hu¹ be,., Ae, Audee Au. ＋G. Auue 323 Gſ.& lL., Kane Il,, Aee,, 4 2 J 9 Ib. ebe, Ree Ie 7• ume, bl, ſl, Uſ, ele lel, U eee,„„ e, Hl, lelb. ei,, I, bol,. 725. Kuber, zu. Iebil. ſ,L,Lſee 3 l,& de, 1f. Hadlieu, 77y,

2 4 2 N 1ᷓ A., AU 7 ,. A2. ι 4 uοαονν, αααναιε u1 2 le Au. , Kuul, lae, Lbeule, Bu N. Aube, a, N e VTAni, àd. ele 2 Au, Zblen, Ae. IC N Ae A E C Ie. X. 53. tee, Su T El, Æα., el, A. rc K. C V. eh, 6.* ά Al,, e,. l. e u, Lee, N. u, ͤ beuu, Tbune 8 i, gſule, Te, Ue, e. · AAe, Lbe MxM. 600 f, He, U, Teee l. 4 E famm 60 C2 NA u,“ αρ² α cehhee H. 8 C guu el,. öü.. U, Aog. Tlu. l, l. Lee. Ill. Cat, 0

7 2 7 J. 2 Ai,. 27νν ι 7 2 Hggeuee, eee, beal, dn, C, Cun, Alcb', s. Ce, nr au. 4 A. vνuοαεαα 5 20.(e, Luiel, heber, l. al, 2% Il, ALee, Umi. Sl,. zufiu Iαεuννιν αue 1 Z ve. 427 40 G5. achull 22 fi. e CA Acl. 9 Nl. 5 AA Le, V A 7 Ce α V 15 Alee fele UM, 4 25. Sue Sαε α uαι 5 f. Te. AN 31 9 2 Zte, 2 Æ Sulbee, A αεε Cccl u. ui. „ 2. J. E,e Aleru , le, Nl. Clll. 2 Lelhee. 2* N b ee, e C. 8 C.

201. 29 4 2 6„ 20 5 6 LI eCU, A1. I, C J. J. Me. EOe 77 7 De VUU L K 72 2 A,NA A ſec 0 2 „ 7 le Agt AA. 41 — Jul, ACd., i, L LAlC N, A Ali 38 7 A. Tuedlbb, gu, AC A. 2 K A ſ. C FECENK VL 8 „ 8 Hoc 0 Zu, ul. Sl, X 7 2 0 E RlA. mee l. Al, Lee, 4 ce, — 2 2 ;, g ufe, ̃, vl, A⸗ C 9 Qtl. J. Æ＋ C, 3 Leuι. —— —— ονινι]. —

AGUSTANIR CONPESSICNIS HISTORIAM, RE Röoi 110 NERENLSCCILNMO PRINCIPE, AC DOMINO, DN. FRIDERICO AUGUSTO, PRINCIPE REGIO, ET ELECTORATUS SAX. HEREDE ETC. IN CELEBERRIMA VTTEMRBERGENVSI A RECENLIORUMOQOORUNDAM CORRUPTELIS BREVITER VINDF CATAM DABUNT, PRAESES; GOTTLIRB WERN SDORFIUs, HEOED.EFReFösERR AOERD. ET 38 37 44„½. J. RESPONDENsS, JO. FRIDERICUS§ EEGERUsS, PFEDELBACO-HOHENLOICVUs. V CAEEND. AuAunι⁰αHεHE◻EHHR& el. Deen. ITEMIBERGCAE, PRELO GERDESIANO.

E—— ———————— FEEEFRRRRRRR————

9.51 EEculum a nato Servatore ſextum& decimum cum aliis, quas recenſere longum foret, tum his maxime de caulis, ad omnem poſteritatem eſt memorabile, quod ejus ſub initium Chriſtianus Orbis, qua potiorem ſui partem,& barbariem, qua diu labo- rarat, depoſuit,& Romani Pontificis jugum feliciter excuſſit. Ac literas quidem, ſaltem in- tra Germaniæ fines, præ ceteris inſtaurarunt Capnio, Erasmus,& poſt utrumque Melanchthon. Reſtitutæ vero repurgatæque religionis gloria, poſt DEum, haud dubie Luthero Noſtro debetur, Viro, ipſorum hoſtium zudicio, innocenti ac integro, docto præterea,& ſacris in literis ultra ſeculi ſui captum verſato, eloquenti etiam, ac invicto animi robore ſuffulto, denique iis omnibus, quæ ad tantæ molis inſtitutum feliciter perſequendum requirebantur, dotibus ad excellentiam inſtructo. Hunc primum emendandæ religionis auctorem extitiſſe mul- ti, iique gravifſimi, ſcriptores memoriæ prodiderunt. Fo. Sleidanus, qui& iſtorum temporum fuit,& in vicina Helvetiis republica vixit, in ſuo 4e flatu relig. commenta- rio L. I. non a Zwinglio, ſed ab Euthero, initia repurgatæ religionis arcesſit,& anno demum feculi decimo nono Ulr. Zwinglium Samſoni Mediolanenſi indulgentiarum, ut ajunt, Præconi, quum Tigurum veniſſet, ſeſe oppoſu- iſſe, ſub finem L. L. ex Stumpfii Cbron. Helnet. L. VIH. docet. Cujus auctoritati, quod opponeret Hoctingerus, non ha- buit, quam ut ſcriberet: Eum de Imperii, quam Helvetiæ hi- ſtoria,& Lutheri Z Mingliiquèe conſenſu, quam accurato tempo- vis ordine, nagit ſollicitum fuiſſé, in H. E. Sc. XVI. P. I. c. IL. P. 222.

— —— — — — p. 222. Quæ tamen eodem a nobis jure, eademque faci- litate, negantur, quibus ab Hottingero ſunt poſita. Sel. Munſterus, Germaniæ ſuæ Strabo, qui Baſileæ,& in Hel- vetiis eodem prope tempore flor uit, ſua in Coſinograpbia c. CCCCLVII. fol.iogo. refert, Academiæ Vittembergenſis Doctores primos omnium fuiſſe, qui inhærerent Scri- Pturis, humanasque traditiones rejicerent: Primum quoqus repurgatæ in eadem doctrinæa auctorem vixiſſ& M. Lu- cherum, der ſey der erſte Anfaͤnger der reformirten Religion geweſen. 70. Fuccius, gravis ſcriptor ac diligens, ſua in Chronologia ad annum ſeculi XVI. ſeptimum atque deci- mum F. in. ioy. M. Lutherus, inquit, primus omnium ob in- dulgentias impudenter venditas Romano Papæ ſe opponit. Quod ipſum L. Ofander confirmat, qui Cent. XV. L. I. c. at. P. 44. theſes, quas Te:elio Lutherus oppoſuit, occaſionem dediſſe, ſcribit, admirandereligionis reformationi, mox conſo- cuta. E Pontificiis vel unicum 7. Fabrum, adduxiſſe ſut- ficiat, qui, teſte Hoctingero l. c. pag.ꝛ20. ad Moguntinum quendam anno ſeculi XXIII. ſcripſit: Amud Tigurinos no- Zus Lutberus(Iinglium notat) exoritur, qui tanto gra- Pior eſt, quanto auſteriorem populum habet. Quod iZVin- glius abαοjiiutberus fuit: Lutherum Zwinglio in ſacris emendandis priorem fuiſſe oportuit. Sed& ipſos inter Cinglianos magno numero fuerunt, qui ſuo pro cando- re,& ſtudio veritatis debitam Luthero noſtro laudem relinquerent. Ingenua cumprimis eſt N. Buceri, Viri celeberrimi, confeſſio in Libro de verà Eccleſeconciliatione F. 10. 4. Dum, inquit, in acie ſtat Lutherus, allos, vellt ſul'ſi diarios, qui in partem oncris ſubirent, Deus excitavit. Iis gitur armis inſtructi, quæ ille nobis miniſtraperat,(neque e uim frateri pudet, quod res eſt, nos fuilſe omnes ejus diſcipu- I0S, ſuoque magiſterio E& dluctu ad lucem veritatis perveniſſo) Jl .—

in arenam deſcendimus. Lapaterus vero, qui Civis Tigu- rinus fuit, 4e ortu& progreſſa controv. Sacramentariæ, f. S9. 4. ſcribit: Am 18. Tag des Monats Febr. iſt M. Lutherus, welcher der erſte geweſen iſt/ ſo zu unſern Zeiten/ mit vielfaͤl⸗ tigen Schreiben die Paͤbſtiſche Irrthumb/ und Mißbraͤuch oͤffentlich/ und mit ſtarckem Gemuͤth wiederfochten/ und be⸗ ſtritten hat/ aus dieſem Leben abgeſchieden. Et Auctor Hiſt. de Antiquit. Eccleſ. Britannicæ, Londini anno 572.& Hanov. anno1605. ed.f.310. Hoc, inquit, anno(75r).) M. Lutherus, MOoHACU Auguſtinemſis contrà Leonem X. Papam indul- gentiarum prætextu pecunias in Cermaniæ colligentem prædi- 4blt. Hunc moæx in Helvetia Zwinglius,& Oæcolampa- dius Argentorati ſecuti ſunt, quorum doctrina Germania C Helvetia paulatim repleta 4 ontificiis defecere. Conſentit C. Pencerus in hiſtorica narrat. de Cæna Domini, pag. a. edit. Amberg. anno 150 b,& rem omnem extra controverſiam collocat. Conſtat, inquit, Lutberi nomen 4 reprehenſis abu- ſebus,& errorilus Romanæ Hccleſieæ multo ante ZWinglium innotulſſe,& eundem æpαννεαανννuu, atꝗνα a Pontificiis præci- Pllé petitum,& impugnatum, fuilſe. Quare merito primas & præcipuas partes in hoc toto emendationis ſuſceptæ opere tribuimus, tanquam Organo Dei ngulari. Extat quoque Abr. Bucholxeri, Chronologi exactiſſimi, hac de re teſti- monium, qui cum de theſibus Lutheri ad annum 1577. retuliſſet, ſubjungit: Hoc fuit primum clacſicum totiis mmu tationis in religione, quæ poſtea eſt ſecuta. De ZwWinglio au- tem biennio poſt demum, ad A. C. 1519. commemorat, quod Liguri primam concionem babuerit,& Evangelium ſe- eundum Matthaum cœperit enarrare. Sed& Uhil. Mornæ- u,&ternum illud Gallicæ Nobilitatis decus, in Mſcerio Iniquit. ſeu Hiſt. Papatus u. SSb. p. S5ò. inſtauratæ religionis initia manifeſto a Luthero W 8 eundemque baßpbe- 2 mia-

— 2 — * 4 — ——— ——— zaiarum totam Buropam inundantium impæatientem in Ger- maniæam contra bapam erupiſſe, teſtatur. Nec diffiteri au- det Abr, Scultetus in Annal. Dec. Ip. q, quod Lutherus pri- mnus in diſputationis Pontiſiciæ arenam pertractus fuerit. Læ- zusetiam in Comp. Hiſd. Ilniv. p. 3yd. I winglium cum Luthero, non Lutherumcum Zwinglio operas ſuas cnunxiſſe, tra- dit. Sæpius autem hoc ipſum, fideliterque inculcat H. Altingius ſub initium Narrat. hiſtor. de Eccleſs Palat. anno 1681. Gröningæ editæ: Initium„inquit, reformationis non aliunde rectius deduc emu, quam NB. a primo Epangelii re- 2zati præcone, M. Luthero. Et f. 143. addit: Hæc eſi prima ſementis Eaαugelu, quam Hcidelbergæ,& in balatinatu mini- Heerio lutberi Deus fleri volllit. Hæc prima, Ücet tenuia, re- Forimationis fundamenta, à quibus cetera Proceſſerunt. Quæ comprobat Frid. Spanbemius in Introd. min. àd Hiſt. Eccleſ Vec. XVI. P. cas.& Lutherum Ewinglio diſputandi maté ri- am ſubminiſtraſſe,&, àtenuibus Lutheri initiis Reflormationis Hiſtoriam arcegſi d- Lere, docet. Nec diſſentit eruditiſſimus Aucton der Etwegnnug der Hiſtorie von den erſten Religions⸗ motibus, qui p. 278. ſuo pro candore propalam fatetur, Lutherum hrima reſonmationis fundamentæ& jeciſſe. Ipſe igitur Lutherus ordinis, quo quidque geſtum erat, mi- nime ignarus, rectique ſibi conſcius, non inani quadam ſpe gloriæ ductus, ſed debitæ libi laudis, famæque ſuæ, ac dignitatis tenax, eandem ſibi gloriam ſemel iterumque, ac ſæpius vindicavit. Cujus quidem verba hoc minore cum. inyidia nos adducturos, ſperamus, quod ipſe Hot- tingerus hanc Noſtro erepturus laudem, quid præter a- liqua Zwinglio jactantius ſcripta tuendæ cavillationi af- ferret,& liquidæ veritati opponeret, invenire vix potuit, Sic ergo in Jomum I. Jenenſem prræſfatue F.. a. ſeribit: Ich war erſtlich gar allein/ ohn alle Gehuͤlffen/ und 45 105 Wahr⸗

Wahrheit zu ſagen/ allerdings ungeſchickt&c. Et 2.1. L- leb. ſ. Hf. in concione, quam redux Vittembergam factus, anno 1522. habuit: Ich bin ja der erſte geweſen/ den GOtt auff dieſen Plan geſetzt hat: Ich bin auch der geweſt/ dem es Gtt zum erſten offenbahret hat/ Euch ſolch ſein Wort zu predigen&c. Et J. I. Hittenb. f. lao. 4. ad Cap. LI. Galat. ita docet: Saget doch an/ habt ihr des Pabſts Tyranney u⸗ berwunden durch die Schwarm-Geiſter Lehre/ oder durch Uns/ die wir erſtlich den Glauben an Chriſtum geprediget haben. Et in Libro: daß die Wort Chriſti noch feſte ſte⸗ hen/ T. II. Jenenſl f. 310. bL. Sie haben zu bedencken/ daß un⸗ ſerem Gewiſſen und Glauben umb GOttes Wort ja ſo ernſt iſt/ als ihnen ſeyn kan umb ihren Glauben/ weil wir ja auch gerne wolten ſeelig werden/ und zu GStt kommen/ hoffen auch/ daß wir ſo viel dabey gethan haben/ als ſie/ und NB. ehe denn ſie. Quæ repetit im Bekaͤntniß vom H. Abend⸗ mahl 7. III. Jen. f. Idd. a. denuoque objicit Helvetiis im kurtzen Bekaͤntniß vom Sacrament TJom. IIII. Fen. f. i7. b. & ſæpius alias, minime ſua id ꝓro modeſtia facturus, ſi vel in toto terrarum orbe, a quo arrogantiæ& ambi- tionis convinci poſſet, ſciviſſet unicum. Quid? quod omnia foederis Smalcaldici membra& partes reſtitutæ religionis laudem tribuerunt Luthero, de quibus Philip- pus in ſuis ad Eundem literis Annο XXXVII. ſcriptis: Hic, inquit, ommnium principum& aliorum bonorum birorum vultus atque congreſſss frerunt bilariores, poſtquam allatæ funt tuæ literæ, ſpem vitæ oſtendentes. Adnoſcunt, tuo mini- ſterio lucem Evangelii rurſus pateflactam eſſo, ſequè id debe- re Tibi, intelligunt, ſimul etiam perſpiciunt, quantum doetri- mentum acciperès Eccleſia, ſi nobis eripereris, Fc. Vid. L. I. Epiſt. Melancbit. P. 29. A 3 H.I.

* — §. II. Quæ cum ita ſe habeant, mirari ſatis non poſſum impudentiam eorum, qui ſua Luthero eripere ornamenta,& ad Zwinglium transferre temerario di- cam, an improbo, auſu tentant. Primus, quod norim, publico ſcripto apud Helvetios liquidam veritatem cor- rumpere,& Soli tantum non offundere tenebras eſt au- ſus R. GValterus, qui in dedicat. homil. in Mattb. ad Joſuam Vlittenbachium ita ſcribit: Veſtræ genti non ſola Helvetia noſtra, verlim etiam NB. Orbis Chriſtianus debet per Hulde- ricum Jywinglium,& fidicſimum ejus Achatem, Leonem Iudæ, Factam Bpangelicæ doctrinæ in Tigurina Hccleſia reſtitutiomem. Apud Saxones vero primus commenti hujus, perinde ut aliorum, auctor& defenſor fuit Chriſt. Pexelius, qui,b. Ix. Argument, Philippi p. 238. azo. apud Helvetios paulo antè Lu- therum emendationem doctrinæ& abuſuum Pontificio- rum coepiſſe, contendit. Hos ſecutus Mich. Philippus Beutberus, decennii integri prærogativam, uti teſtis eſt Holtingerùis lic. p. ati. ZWinglio non ſine enormi abſurdi- tate tribuit. Tum vero Moſes Amyraldus deé ſeceſſi. al Eccl. Roin. p. q. Winglium viam ad reformationem in Helve- tia anno integro, antequam Lutlerus in Germaniæa appanerot, affoctaſſe, docet. Eandem tuetur ſententiam Hadrianus Regenvolſcilis, ſcu, ut verum nomen afferam, Andreas Win- gerſcius in Hiſt. Eccl. Slav. p. 4s. nec non&. Hornius in Com- pend. Hiſtor. Eocl. pag. ipo. Hottingerus autem in Hiſt. Eccl. ſec. XVI. P. II. c. II. p. 202. ſeq. Jure Jyinglium ratione Ordinis in Reformatorum Catalogo præmitti, ut qui reformationis cu- ram primus ſuſceperit, prolixe,& data opera, diſputat. Denique M. Arnoldus, ut peſſimam quamque ſententiam avidisſime ſectatur& arripit, ſie huic quoque cavillatio- ni in ſuo hæreticarum fabularum Centone L. XVI. c. V. f.ar. applaudit, indignatus propemodum, quod auderent 80 0- LI

ſtri tantilla de re cum quoquam contendere, cum per- inde ſit, quo demum cunque Auctore ac duce ad Evan- gelii lucem redierint. Quaſi vero in fanatici hominis gratiam deſerenda ſit veritas, vel etiam Viri, de toto coetu facro immortaliter meriti negligenda ſit dignitas. Bene & ſapienter contra Pezelium, fabulæ hujus in Saxonibus inſtructorem D. Nic. Selneccerus in der Entwerffung ſeiner Gegenantwort p. 40. ſcribit: Daß wir von Luthero viel/ und tauſendmahl vielmehr halten/ denn von allen andern auch feinen/ gelehrten/ und wohlverdienten Theologen, ſoll und wird uns niemand verdencken. Er iſt groß fuͤr GYtt/ und das Werckzeug/ das GOtt lange zuvor/ in ſeinem Wor⸗ te/ gedacht/ daß er durch ihn wolte das hoͤchſte Werck aus⸗ richten fuͤr dem juͤngſten Tage/ ſo nach Chriſti Geburth ge⸗ ſchehen iſt/ nemlich/ daß er durch ihn den verfluchten Anti- Chriſt offenbahret/ und mit dem Geiſt ſeines Mundes umb⸗ gebracht hat/ 2. Theſſ. II. Dazu haben ja andere auch geholf⸗ fen/ ſcilicet, nachdem Lutherus allein den erſten Sturm her uͤber hatte/ und nun dem Pabſt ſeine Mauren an allen Brten gebrochen/ löͤcherig gemacht und hernieder geriſſen. Wenn denn das Werck den Meiſter ſelbſt lobet/ und kein vernuͤnfftiger Menſch das laͤugenen kan/ und der Pabſt des oͤffentlich bekant iſt Wie ſolten wir denn wider die augenſcheinliche Bewelſung dieſen Mann dafuͤr nicht eh⸗ ren/ und in Wuͤrden halten/ den GOtt fuͤr allen gewuͤrdi⸗ get hat zu dieſer letzten Zeit? wie koͤnten wir das fuͤr GOtt verantworten? De Arnoldi tamen ſententia parum inter- eſt, Cinglius a Luthero, an Lutherus a Cinglio ſua petie- rit: Noſter ab Helvetico, an Helveticus à Noſtro pri- mum coetu diſceſſerit: Tigurum, an Vittemberga, Ec- cleſiarum, quotquot emendata ſacra ſequuntur, conſti- tuatur Metropolis. Sed hic ipios Reformatos inter li- tem ———— ..

* — ——R————A(————·ů 8 tem peroret ſententiamque ferat, in Hiſt. Palat. Altingius: Quod, inquit, naſcenti Evangelio Hieroſolhma, id renaſcenti duæ inſignes fucruunt Metropoles, Vittenberga Saxonum,& TZigurum, Hlelvetiæ Caput. Et Eccleſiæ quidem Palatinæ utram- que matrem& grato corde agnoſcunt,& grato ore celebrant. Vittembergam quidem N B. quoad primam originem pri- maque incrementa, Zigurum vero quoad puritatem, clarita- tem E pen fectionem. Nos igitur tam multis, tam gravi- bus, addo etiam domeſticis, teſtimoniis nixi, Luthero ſoli gloriam ſuſceptæ ſacrorum inſtaurationis aſſerimus, lu- bricas ſuſpectasque aliorum auctoritates parum morati. Gvalterus enim, quod facile illa ex dedicatione apparet, Wittenbachianæ gentis gratiam cum Lutheri injuria ca- Ptavit. Pegelius a Selneccero& aliis, vel centies eſt in mendacio deprehenſus. Beutberus ab ipſo Hottingero deſeritur, ab aliis etiam ridetur. Regen volſcius præter Gvalterum,& neſcio quod Bullingeri MSCtum, quos laudaret hoc in argumento, auctores non habuit. Hor- uius non ſatis ſibi conſtat, ut qui J. c. toto antè Luiberum anno repurgandæ religionis initium feciſis Lwinglium ſcribit, & paucis tamen ante lineis affirmat: inneteratèæ Pontiſiciæ yrannidi qui ſe opponeret, fuiſſè neminem. ſolum M. Luthe- rum, virum acri ingenio præditum, id tentaſſs. Nam, ſi IVin- glius ſuo ipſi exemplo præivit, nec primus, nec ſolus fuit, qui Pontificis auctoritatem labefactare conatus eſt. Sed &, quod mirum, doctiſſimus Hottingerus, ſui non ſatis memor, ea propoſuit, quæ ſecum conciliari non poſſunt. Zwinglium enim Jure primum omnium Reformatorum bæ- beri, docet,& pag.tamen 197. reformationem dogmatum ſu ſeeptam,& granieſima, quæ ſunt ſecuta, certamina ab anno ſec. XIX. arceſſit. Cumque p. 201. impiam veniarum Pontif.mercaturam a Samſone anno eodinſtitutam, com- memo-

memoraſſet, ſubjungit: Hec ratio fuit& occaſio Reforma: tionis. Si ergo a veniis petita reformandi occaſio fuit, qui biennio ante Lutherum coepiſſe potuit? Arnoldum ſtudũ partium, fideique malæ, arguimus, qui, quæ adver- farii ſua pro opinione adducere folent, opera data recen- ſuit,&, quæ modo cunque potuit, teſtimonia in eorum gratiam compilavit; Noſtra vero, quæ ſupra magno nu- mero exhibuimus, præteriit prorſus, ſtudioque disſimu- lavit, quæ tamen tuendæ veritati maxime idonea eſſe, nemo non, ſuopte judicio, facile aſſequetur. g. Il. Parum ad rem eſt, quod a Sculteto, Regen- volſcio, Hottingero, Arnoldo, aliisque urgeri ſolet: Lu- herum non unum ex omnibus fraudes Romanæ Curiæ t. t. à. guovIſſe, imo Z Winglium& Capitonem, quod ex hujus ad i- jum ſiteris conſtet, diu anté dé deficiendo Pontiſice commu— nicaſſe. Quis enim non intelligit, hoc pacto quæſtiones confundi plurimum dĩverſas. Aliud enim eſt, nece ſita- tem emendandæ religionis agnoſcere. aliud, eeunαaatonem 40gredi,& ſuſcipere. Aliud, jugum Pontificis impatientius erre; aliud, idem illud æætutere: aliud, reformationis ca- dum,; aliud, illius auctorem eſſe: aliud denique de deici- endo Pontifice cogitare, aliud eundem reapſe deſicere. Prius illud commune fuit Luthero cum aliis. Nec e- nim inficias imus, etiam ante Lutherum Weſſelium Wor— matiæ, Keiſersbergium Argentinæ, Rugſtum Rubecæ, Prolem Lipſiæ, Eaemum Baſileæ, alios aliis in locis, fuiſſe, quĩi non minus anxie emendationem Sacrorum optarunt, quam corruptelas in doctrina& moribus exacte norant. Et vero quid fieret de teſtibus veritatis, Eecleſiæque purio- ris reliquiis ante Lutherum, quorum ſat ſpiſſum catalo- um contexuit olim eruditisſimus Hacius? Poſterius autem ſoli Luthero aſſerimus, ut qui ſolus inveteratam Eonti-

— 8 ...—————— EEEEECCCCCC Pontificis tyrannidem diutius ferre non potuit, primus- que illam labefactavit ac ſubruit. Addo& iſtud, diſtin- gvi oportere inter Reformationis, ut loquar cum vulgo, praludia,& Reformationem ipſam, nec non inter qualem- cunque doctrins Evangelicæ pradicationem;& manife- ſtam directamque Papatus oppugnationem. Erasmum, Creutzerum, Capitonem, alios, prælaſiſis imminenti ſa- crorum inſtaurationi, admitto: iaſtaurare cœpiſie, nego. Quod ad qualemeunque Evangelii doctrinam attinet, non eſt, cur Zwinglio aliquid præ ceteris tribuatur. Eſto, eum jam anno ſeculi IIl. ſaniorem de juſtificatione & veniis Pontificiis ſententiam a Thoma Wittenbachio, Baſileenſi Theologo, didiciſſe: Eſto, eum jam anno ſeculi XVI. vel etiam XV. Evangelium docuiſſe Glaronæ, quod a ZWinglio ipſo& ſociis ſubinde jactatum,& Lu- thero objectuĩn fuiſſe, legimus: Numne credibile eſt, Lu- therum ante ſcriptas valvisque Templi OO. SS. affixas, quas Tezelio oppoſuit, theſes, ſanioris omnino doctrinæ expertem, aut eo demum die, quo bellum indixit Papa- tui,& Romanam oppugnare Tyrannidem coepit, divino lumine colluſtratum fuiſſe? Annon quæ Iwinglius a VHittenbachio, eadem Noſter a Staupitio, accipere potuit? Nam, quid de Juſtitia fidei diu ante ſuſceptam ab eo e- mendationem ſtatuerit, e quadam illius ad Eremitam Epiſtola, quæ extat J.I. Epiſi. patet. Quid agat, inquit, animæ Tua, ſcire cupio, Iltrumnue tandem ſilam pertæſa pro- priam Fuſtitiam diſcat in juſtitia Chriſti reſpirare atque con- jeidere. Ferbet enim noſtra ætate tentatiòo præſumptionis in multis, iisque præcipue, qui juſti& boni eſſæ, omnibus viribus Audent, ig norantes Juſtitiam Dei, quæ in(Iriſto eſt nobis eſtu- fleſime,& gratis donata: quarunt, in ſeipſis tamdiu operari bene, donec babeant fiduciam ſtandi coram Oeo, veluti viribus ac

ac imeritis ornati, quod eſt imi posſibile fieri. Fuiſti tu apud nos in bac opinione, imo errore; fui& Lgo; ſed& nunc quo- que pug no contra iſtum errorem, ſed nomdum expugnavi. Ji- tur, mi dulcis frater, diſce Chriſtum,& hunc cruciſixum: diſce ei cantare,& de Je deſperans, dicere ei: Iu Domine Jeſù, es Juſtitia mea Lgęo autem ſum peccatum tuum.Igitur non niſſi in illo pern fiducialem deſperationem Jui,& operum tuorum pacem invenies&Sc. Hæc jam tum temporis de Fidei juſtitia ſenſit, cujusmodi vereor, ut ſuo de Zwin- lio oſtendere Reformati poſſint. Quapropter cum a- P Georgius Saxo, qui Dresdæ ſedem fixerat, ido- neum virum, qui ſibi eſſet a concionibus, a Staupitiope- tiſſet,& hic meliorem Luthero, quem mitteret, non ha- beret, Lutherus Dresdæ pro concione in aula de gratui- ta per Chriſtum Hleclione, ſic verba fecit, ut honeſtisſima fe- mina, Barbara de Salen, quæ erat Gynæceo præfecta, ro- gata a Principe, quomodo placuiſſet Martini concioꝰ re- ſponderet: ſi alteram huic ſimilem audire ſibi liceret, tranquilliore ſe animo deceſſuram, ut refert 6. Fabrici- 1 Orig. Sax. L. VII. ff. HSſ. ex ecodem Sectendonfius, Hiſt. Lu- Heraniemi c. Maimb. L. I. G. IRN. addit. 7. f. 23. Notum ve- ro eſt M. Polichii, primĩ Academiæ Rectoris, de Eodem ju- dicium. Qui cùm Eum ſubinde audiret Scholaſticorum oppugnare doctrinam, Sacrasque literas omnibus Tbo- me, Scoti, alberti, aliorumque commentis& ſubtilitatibus anteponere, converſus ad ſuos dixit: Der Mũuch wird alle Doctores irre machen/ und eine neue Lehre auffbringen/ und die gantze Roͤmiſche Kirche reformiren/ ut refert in vi⸗ bolichii Biſinarcus. Extant quoque etiamnum Jom. I. 00. Lat. nec non in Oſandri Epit. H. E. L. I. c. i. theſes de libero arbitrio,& meritis operum,& traditionibus humanis, quas anno 1515. Scholaſticis oppoſuit. Sed, ut omnia in R4 com-

— 8 *2— 3 rRR compendium mittam, audiamus, quid ejus de doctri- na, etiam ante ſuſceptam emendationem, in Orat. de vita &rebds geſtis Zutberi commemoret Melanchthon: Loſtca, inquit, anno nempe 1512. chο˙ꝗÿο“ααrrare Epiſbolam ad Ro- zuauos, deinde Hlalmos. Qu« feripta ffe Unſtravit, ut poſc longam& ollſcuram noctem nopà dochrinè Iux oriri vꝛderetur, omnium piorum& prudentum judicio. Hic monſtravis Legis HEvangebii diſcrimen, hic refutavit errorem, qui tunt in ſelbolis& concioxibus regnabat, qui Aocet, mereri homines re— misſionem peccatorum propriis Operibuc.RCuονUit 10ĩtur Lutberus hominum mentes ad Hilium Dei,&, ut Baptiſta mon- ſtravit agnum Dei, qui tulit peccatà noſira- oſtendit, gratis Propter lulium Oei remitti peccatæ,& quidem oportere id e- uc ſicium fide accipi. Huſbræpit& ceteras partes doctrinæ Fc- cleſſaſticæNec tamen tunc in ritibus qpuicquam muta- rat, imo tetricus diſciplinæ cuſdos inter ſulos erat, nec miſcue- vrat aliquid opinionum Honridiorum. Hæc Philippus. Qui- bus liquido conſtat, magno in errore verſari, qui, ea ma- xime de cauſa, ZWinglio in emendandis ſacris primas deberi, ſtatuunt, quia jam dum anno ſec. XV. vel XVI. Glaronæ Evangelium docuerit,& diu antea de Juſtitia fidei recte ſenſerit. Hæc enim Lutherum quoque diu ante coeptam ſacrorum inſtaurationem& cognita ha- buiſſe,& alios docuiſſe, invictis hue dum rationibus teſti- monĩisque probavimus. §. IV. Temperamento hic quodam uti voluiſſe videtur D. Sam. Surimoſſus, Theologus in Academia pro- pter Viadrum Celeberrimus,in Heæxade Annot. ad Spanbem. Frochcor. biſtor.& catallact. ſuperiore anno emiſſa g. i. p. 3. Scribit enim, Zwinglium publice docendo,& contra Papales Aoctrinas detonando- Lutherum Eardenm&ſcriptic,& factis publicis variis impetendo imm pugnandomus priorems, utrumqule Dνοο

vero per impudenti gſimam indulgentiarum Papiſticarum nun- dinationem, cui in Helvetia Samſonius quispiame in Saxοαν Te- gelius fuerint obſtetricati, ad id pertractum fuiſſe. Nos me- ſioris cauſæ fidueia ZWinglium Luthero nec doctrina, nec meritis, nec ſucceſſu parem, adeoque non antefe- rendum, ſed poſtponendum, putamus. Prius in doctri- nas Papales detonuiſſe Cinglium, quam Lutherum, fal- ſislimum eſt. Contrarium ſupra evicimus. Darmſtadti ni quoque Theologi in ſpeciali Confutat. Script. Amocb. Caſc. ſell. f. gyo. ſubductis temporum rationibus, probant, fieri non potuiſſe, ut jam annoSeculi ſui V. purum Dei ver- bum docuerit Cinglius, cum biennio poſt, anno nempe XVII, ad Eremitorium(nach den Einſiedeln) peregrina⸗ tionibus eo ſuſceptis, nobile, fuerit evocatus, idque ab Abbate Pontifici,& Pontificiis ſuperſtitionibus obnoxio, minime id facturo, ſi Zwinglii de impugnando Papatu conſilium& conatum ulla ratione ſubodoratus fuiſſet. Addo, pugnare ſecum ſcriptores, nec convenire de tem- pore, ſiquidem Amraldus anni anius, Bullingerus, ut Hot- tingerus narrat, anius Vl. menſium, Régenvolſcius,& re- liqui fere, biennii: Beutherus integri decennii prærogati- vam Cinglio tribuunt. Sed& Strimeſius non ſatis ſibi conſtat, conjungendo ea, quæ ſe mutuo evertunt ac de- ſtruunt. In repurganda enim religione primas ſuo Zwin- glio tribuit, eique parum reverenter Lutherum No- ſtrum poſtponit, quem tamen pro aſſerenda veritate ſi- gnum fuſtuliſſe, modeſtisſimus quisque inter Reforma- tos liberaliter fatetur. Mox autem, Eundem illum Cin- glium per nundinationes Iudulgentiarum Samſonis, ad deto- naudum contra bapales doctrinas inductum, ſeribit. Jam cum Samſonem anno demum XIX, adeoque biennio poſt emendationem a Luthero ſuſceptam, Tigurum ve- 8 5 niſſe,

n — ——— — ee —— 8 niſſe, ibidemque Indulgentias, quasvocant, venum ex- poſuiſſe omnes, fateantur, quomodo Cinglius prior in Pa- patum detonuerit Luthero, qui biennio poſt impugna- tum ab hoc Papatum, demum in veniarum inſtitorem Samſonem incidit, quas tamen rationem& occaſionem refor- mationis fuiſſe, Hotting. ipſe, ſti non ſatis memor l. c. P. 201. teſtatur. Tanta nempe veritatis vis eſt, ut vel inſciis& invi- tis excidat aliquando,& tum maxime emicet, quum tene- bras ipſi affundere homines ingrati enixisſime ſtudent. §. V. Idem ille Szrimeſius Luthero non modo Cin- glium, ſed& Carolaſtadium, in emendatione ſacrorum col- legam addit, ut qui Vittembergæ multa, non tamen omnnia, Privata auctoritate innoparit. Vid. Heæ. olſerv. g. XIV. Pag. 40. Conſentit eruditisſimus Auctor der Elwegung der Hiſtorie von den erſten religions- motibus,& Caroloſtadium non ber ſe, ſed per Magiſtratum, nec privato conſilio, ſed de volumtate, ſeutentia Collegarum dejeciſſe imagines, docet g. XIX. Pag. al. ſimulque ad rerum geſtarum Commentarios Provocat, es ſey acten maͤßig. Diſcere autem hic ve- lim, quinam& quales,& a quibus, conditi ſint illi com- mentarii, quibus docetur, Caroloſtadium, cum excita- ret tumultum, non privato quicquam conſilio, ſed publi- c4 auctoricate, feciſſe. Memini ſcripſiſſe olim Enbden- ſes im hiſtoriſchen/ wahrhafftigen Bericht vom Streit des heiligen Abendmahls/ Enbde anno 189b. c. f. Opè conſilio- que trium Electoris Conſcliariorum,& aliquot Collegarum Lutheri imagines eſſe dejectas. Sed confutati ſunt ab zuunio partim literis Hier. Schurſſi, qui t. t. Electori a Con- ſiliis erat: partim S1¹%iu. ad-Schurfium reſponſorüis. Schur- fius ita ſcribit: Ich kan Ew. Churfl. Gnaden meiner Ver⸗ flichtung nach=⸗nicht bergen/ daß ſich etliche bey Uns ohn alle Forderung/ und vocation, ſondern aus eigenen Fuͤrnehm zu

zu predigen eingedrungen/ und es endlichen leider dahin ge⸗ bracht/ daß viel Buͤrger/ und Studenten nicht anders wiſ⸗ ſen/ noch glauben/ als ſolte allein der ein rechter guter Chri⸗ ſten ſeyn/ der da nicht beichte/ Bilder abreiſſe&c. Ad quæ hanc in ſententiam reſpondit Elector. Wir haben nie gern geſehen/ daß ſich etliche dermaſſen zu predigen/ und an⸗ ders fuͤrzunehmen eingedrungen/ was wir auch dargegen ha⸗ ben handeln und fuͤrnehmen laſſen/ das iſt dir/ und an⸗ dern/ ſo wir darzu gebraucht/ bewuſt&c. Vid. Hunn. in der Wiederlegung 74. 103. ſe. Itaque hac maximede cauſa improbabat duiοννανꝓ] Caroloſtadii Lutherus, quod inſcio Principe, invito Senatu, improbantibus Bonis omnibus, audebat. Neque enim ſ/e repugnarè dice- bat, quo minus imagines tollantur, ſed boc à magiſtrati fieri debere, nec permittendum, ut pulgo promiſcue fiat ab omnibus, teſte Sleidano de Statu Relig. L. II. p. m. 72. Quibus porro moribus fuerit Caroloſtadius, Philippus in quadam ad Myconium Epiſtola docet. Caroloſtadius, inquit, primus ex- citavit bunc tumultum, homo frerus, ſine ingenio, ſine doctrina, ſine ſenſu communi, quem nullum unquam humanitatis ofſici- um, aut intelligere, aut fracere animadvertimus, tantum abeſt, ul ſig nificatio aliqua Spiritus S. in es animadverſe ſit. Imo, extant manifeſta ſna impietatis. In tota doctrina ſolebat T%“, I Saανανανι’ν TIotam illam fanaticam Anabapti- ſtarum doctrinam ſtatim initio rαν ιάνφοανa amplectebatur. Et controverſiam de Cocnæa Domini tantum odio Lutbe- ri non aliqua pietatis opinione movit. AHtenim, cum cinοοναααννε ipſius à Lutbero improbata eſſet, coepit ille inflammatusimma- ui cupiditate vindictæ quærerè cauſam vendibilem, qua Luthe- ri exiſtimationem pronſiss obrueret. Bona Pars Cermaniæ teſtari poteſt, nibil me bacç in re fingere. Hujus auctorita- tem teſtimonũ elevare ſtudet ſupra citatus Auctor der Erwe⸗

unmn.—— E EEC ——————— Erwegung p. 237 quia ſit ex odio profectum, opponitque judicium P. Moſellami, qui ejus in Colloquio Lipſienſi mode- ſliam commendarit. At, qui forte t. t. metu aliisque de cauſis modeſtum ſe gesſit, alias, etiam ante emendatio- nem̃ ſacrorum,& ſuſcepta cum Luthero certamina, cus.- guleuntliim ſe præbuit„rixoſim& contumacem. Etenim, A. 1515. Wolfgangius Anbialtinus, Academiæ Rector, datis ad E- lectorem literis, queſtus eſt, Carolſtadium æ Creditore quo- Aam le ſlonemorllim, qllos debebat, nomine comuentum, à fudli.- cio Capituli ad Pontificem appéllæſſi, mulltacque in judices in- Jurias Pommuiſſh. Lſfe enim homminenn rixoſuum, cußſus comuer— ſationem omneésfügiant. Deinde cauſatum, ex voto ſe oll,ga. æeum eſſ, ut Romam peregrinaretun,& protinlls alecqlie Ve— ia disccaſiſſee: ndꝗquò conſtituiſſe, qui, ſe alſemte, ſacræ frce- ret, aui Jecbionibus Academici fungeretur. Hæc ex Actis Vinarienſibus excerpta ſuæ biſtoriæ de Lutheranu. inſeruit SeclendUfAe L. I. fr. hο Sed& Principis Eum mandata contemptim,& inſuper habuiſſe, exemplis probat Laberus an Hiſt. Eccliſ. Orlam. P. ſpec. ſect. Lp. ido. His moribus fuis- ſe Caroloſtadium, noſtris ex Commentariis diſcimus, ut facile appareat, ſuo in judicio Philippum nihil odio, nihil invidiæ, dediſſe. Quod ſi talem ferre Reformatorem alii poſſunt, nos non repugnamus. Ipſi tales non inter Refor- mnatorco, ſed Deformaætorci, numerandos eſſe, exiſtimamus. §. VI. Etſi vero Lutherus non novam invexit, ſed veterem renovavit doctrinam, eademque illa pro- greſſu temporis ſtatuit ac defendit, quæ olim Prophetæ & Apoſtoli Eccleſiæque antiquioris Doctores de Deo,& Chriſto, de viribus humanis, de peccato,& gratuita il- lorum remiſſione, Miniſterio verbi& Sacramentis, aliis- que religionis Chriſtianæ capitibus, propoſuerant, dici tamen non poteſt, quantis initio doctrina hæc 578 tatibus

tatibus ohnoxia, quantis impetita calumniis fuerit. Naulei Juippe erand t. t. 72 Auicbrfemhοt. Auem, figiam Habeo quem beqllar nom baleo, cum, Fniſicaremt, ſe- Ladere ſehperſditionee Fomtiſiciaæ fugiemdas eſes ſed, an noſüro ſéſeé coctui Jungerent, dubutarent, ut Philippus c. Siapliglum ſcriblt J. I. 00. f. Hi“. Nec deerant, qui prodigioſis Noſtros calumniis onera- rent,& tales ipſis cum ſententias, tum mores tribuerent, qui niſi a peſſimis concipi,& probari non poterant. Quor- ſum videatur Præſeatio Art. Snalcald.& G. Coeleſtinus in Hiſt. comit. P. I. f. pg. Lb. His igitur ut obviam iretur, pla- cuit adornare Confeſſionem, vel, ut initio nominabatur, Apologiam, in magnis illis Comitiis Auguſtæ Vindelico- rum habitis, unde& Auguſtana dicitur, publice recitan- dam,& Imperatori Carolo V. exhibendam, quo& emen- dationis ſuſceptæ ratio redderetur,& male cupienti- um reprimeretur calumnia,& certa quædam doctrinæ forma transmitteretur ad poſteros. Quo nomine etſi reprehenditur, vel carpitur ſaltem Arnoidol. c. f. 210. 212. cui quidvis credendi, ſtatuendique licentia perplacet, bene tamen de veritate meriti ſunt Majores, quod non modo, quid ipſi crederent, ſed& credi a poſteris ſuis,& cuſtodi- ri vellent, ſcripto perſpicuo& nervoſo complexi ſunt. §. VII. Scripta vero eſt juſſu Johannis, Principis Electoris Saxoniæ, cui ab admirabili, quam in veritate tuenda præſtitit, fortitudine, nomen Conſtantis,& Confeſſoris hæſit. Ac Lutherus quidem, ad quem de Collegarum ſententia labor is fuerat devolutus, eandem delineavit primum, ſcriptis Forgæ, quo fuerat evocatus a Principe, XVII. articulis, quibus ſummam doctrinæ a ſe reſtitutæ complexus eſt: amplificavit vero, ſtudioſe- que digeſſit, ac ſtylo, quo valebat, ornavit, Auguſtæ ante comitia, Melanchthon, ſic tamen, ut de ſiugulis ab- ſentis

—— — —??? — — —— — ſentis licet Lutheri judicium requireret,& hujus non modo verba,& formulas, ſed ordinem quoque, ut ex Articulis& Confeſſione ipſa inter ſe comparatis liquet, potiſſimum retineret. Vid. C. Cocleſt. in Hiſt. Comit. P. I. F. 2. 26. Chyer. in Hiſt. A. C. AA. cdlit. Inleb. Ante vero quam exhiberetur Confeſſio, non modo communiecata eſt cum Theologis, J. yuna, Erb. Schnepfio,&. Sæpalatino, Jv. Brentio, And. Oſlandro, Jo. Agricola,& aliis, quos Principes, abſenti- umque Legati adduxerant, ſed& in frequenti Ordinum, quotquot ſubſcripturi erant, ſenatu ventilata,& qua o- mnes ſui partes ſtudioſe expenſa fuit, quod Scαοανu, qui his ipſis interfuit, ſua 2 Confeſlone, quàm edidit amno Icg. F.A.f. b. teſtatur,& Vittembergenſes in Aclis Colloqv. Aten- Lurg. f. AA. edit. fen. cosfinmant. Immo vero recognita jam, omniumque ſuffragiis probata Confeſſio denuo ad Lu- therum, antequam recitaretur, eſt miſſa, quo tempore ipſurn antitheſin illam: E improbant fecus docentes, ad Articulum X. adjeciſſe, 750. Marbachius, Lutheri diſcipu- lus auctor eſt im Unterricht vom Heil. Abendmahl eunmne Lgo. ed. c. VI. P. o. Quibus ſic diſputatis apparet, primas in adornanda Confeſſione partes, Lutheri, non Melanch- thonis fuiſſe, fallique adeo cum Reformatos communi- ter, quoties auctorem ejus laudando, Philippum ſolum intelligunt: tum ſpeciatim Sgrimeſium, qui in Hemade. I. p. Io. negat, in invννα,s: Confævſlonie ſententi Lutlberl, quam Melanchthomis auctoritatem magis valere. Lutherus enim ſententias, argumenta Confesſionis& capita pri- mum conſcripſit: Melanchthon digesſit, ſtyloque mo- leſto ac ſimplici comprehendit: comprehenſa judicio Lutheri, Principum& Theologorum ſubmiſit. Sequi- tur& iſtud, erraſſe M. Annoldum, cum ſeriberet: Ehilip- flim, quo cui ſententias comferret, Auguſtæ Hindelicorum nn

nuon halliſs: Er habe niemand gehabt/ mit dem er haͤttte recht conferiren koͤnnen/ Rereſlol. J. I. L. V c. AIIX.. Ie. F.all. de ſingulis enim conſultum fuiſſe Lutherum,&præ- terea Theologos affuiſſe, doctrina, meritisque graves, & uſu experientiaque probatos ſupra oſtendimus. §. VIII. Mag no in metu& tiepidatione ſcripliſſ“ Con- Fecſionem Philippum, quod denuo Arnoldus minuendæ il- Iius auctoritatis cupidus c.l. memorat, longe falſisſimum eſt. Scripta enim,& præfatione ornata, quin& ad Lu- therum miſſa eſt Cotum ante menſem, quam urbem in- grederetur Cæſar, Qtræo teſte l. c. p.. Et quanquam Fhilippum, ut natura meticuloſior erat, ipſis in Comitiis trepidaſſe nulli diffiteamur, non tamen trepidavit ante comitia, quo tempore Confesſionem digesſit,& in eam, qua nunc apparet, formam redegit. Tunc enim cle- mentiam Cæſaris,& Mercurini Cattinarii prudentiam intuens, bene ſperavit, quod exillius ad Lutherum literis Patet apud Chytræum in Hiſt. p. oi. Sed& ſub ipſa Comitio- rum initia non fuit, cur Noſtri ſibi, ſuisque rebus metu- erent, cum quidem Cæſar ingens ſanctimoniæ,& com- ponendi de religione certaminis ſtudium præ ſe ferret, nec ipſe tantum quotidie privatim fundendis ad Deum precibus integram horam tribueret, ſed& Canonico- rum, quos vocant, Collegio nuntiari per Hildeſienſem juberet, orarent Deum pro ſé, miſero peccatore, ut fpiritum ſibi ſandtum impertiat, qdi doccat ſè ac inſtituat, quo tanti momenti negotium pulen“ ordinct, nec quicquam, quo Deue offendi pogſit, commititat, ut Cocleſtinus f.gg.& l1ol. Chjtrcuæ item, aliique commemorant. Sed cum mortuo Mercu- rino, cujus eo usque conſiliis fuerat emollitus, 2ehmo e. ſel in aula, qui aucßtoritatè valeret,& pacis aucton eſſẽ vel- let,& Cæſar indies a ſuis ſtimularetur in Noſtros, multi C 2 etiam

——— ——— — —— 2 —-V ——————— etiam antiquæ ſuperſtitionis tenaces, Pontificique obno- xii, atroces ſæpe ſententias dicerent in Senatu,& ſigilla- tim Salzburgicus pene excruciaret Philihpum long comme- zmoraliouð oimnmmniumm incommodlorliin, adde netquse Epilogum, flin- pliciter ſangvine feriptum, ut queritur in ſuis ad Luthe- rum literis Melanchthon, tum vero cœpit animo per- turbari, curisque ac ſollicitudine frangi, quod ex C. 5%. B0.& Chhytrao 318. feꝗ. liquet, ita ut lacrymis prope difflueret,& Campegio Aulæ Rom. Purpurato condi- tionis ineundæ pacis offerret, Norimbergicis autem hoc nomine, ſuſpicionem metumque injiceret, quod ex Ehneri, Pirchheimeri, Lincii eſiue Foach. Camerærii 4 Aricolam Jateris docet Slnecterus in der Gegen- Ant⸗ wort c. PeSeu¹m p. 31. Trepidavit ergo non ante ſcriptam, ſed poſt recitatam jam, exhibitamque Confesſionem Philippus. Imo ſi vel maxime demus, a meticuloſiore adornatam fuiſſe; cum nec mater timidi flere, nec ca- lamus timidi errare, aut præceps ruere ſoleat, ſequetur, magna eam ſollicitudine& prudentia ſcriptam, non erro- abus, aut opinionum prætipitlis contaminatam fuiſſe. §. IX. Id vero quod ab Arnoldo additur: Philip- pum Confenſionem in multis Pontiſictorim guſtui attemperaα. ſe.Er habe ſich NB. in vielen nach den Papiſten bequemet l. c.manifeſta calumnia eſt, in homine coacervandis fa- bulis mendaciisque aſveto tanto patientius ferenda, quanto fortius oculis ipſis, ſenſtusque retunditur. Qua de re Hunnius Sen. ita ſcribit: Daß die zu Augſpurg uͤber⸗ antwortete Confeſſion dem Pabſthum zu nahe ſoll getreten ſeyn/ ſolches iſt nichts anders denn des Teufels/ und ſeines Apoſtels des Petzels(addo M. Arnolds) famos-Gedicht. In L.c, Embdenſes p. ga6. Quo ipſo& primum commenti hujus auctorem,& ſuum de re tota judidum aperit. Quæ- nam

nam vero ſunt iſta tulrA, in quibus Confeſſionem ad Papiſtarum palatum attemperatam fuiſſe narrat Anol- 4, Oſtendat ea, ſi vir eſt, fanaticus,& fidem faciat calumniæ, ſi poteſt. Unius omnino memini, quod ſa- pere Papiſmum clamant, ſed præter rem Reformati, il- lud nempe, quod Articulo X. exempli Germanici ſcri- ptum eſt: CHriſti wahrer Leib und Blut ſey unter der Geſtalt des Brods und Weins wahrhafftig zugegen&e⸗ Hoc enim Transſubſtantiationem redolere putant po Pezelium, Aunbr. Wolfius, R. Hoshinian⁰, P. II. Hiſt. Sacr. 0. Parels in Irenico, Jo. Cnocius. Oitppinus Gratius, c. Lieb- Hardum C. III. P.&.& nuper admodum Strimeſius in Hex. P. 2ß. 32. qui eo maxime argumento a ſtudio retinendæ Confeſſionis non mutatæ abſtrahere nos conatur, 4 pericullimm ſit, ne, nimis filperſtitioſc verbis innariatè in- harcamus, ad phræſin Pontificiam de præſentiæ C. S. Cin Coena ſub ſpeciebus Panis& Vini, Huſſiueqlle phrgſeos ſenſüm 40 tempore, quo Cynfegſio edlebatur, octidentali Eccleſieæ uni- c receptum adigamur. Sed id nemini facile perſvadebi- tur, niſi, qui vel cerebrum in calcaneo gerit, vel omnis hiſtoriæ eſt expers. Transſubſtantiationis enim Pon- tificiæ monſtrum(10 vel 4αm ante annos in ſuo de ca- ptivitate Babhlonicæ libro, nec non c. Henr. d. Regem debel- lavit Lutherus.(2) Quid pii Confeſſores per ſpectem Pani,& Vini notaverint, perſpicue in Apologia docetur, illas nempe ονσ, uι videntur.(3.) Si hæc verba in Art. de Cœna arguunt Transſubſtantiationem, ipſe Cinglius & Socii erroris hujus peragentur rei, ut qui toto ante ſeriptam Confeſſionem anno Marpurgi num. XIV. cum Luthero& reliquis in hunc conſenſerunt articulum: Cedimus& ſentimus omnes de Cn Domin. noſeri Kſi- C. quod utraque ſpecie, ſunta iRClitutiohem Chriſti utendum O 3 ſſt.

— — ————2—————————ĩÜ ſit. 4.) In Latino Confesſionis exemplo verba illa omiſſa ſunt a Philippo, minime id facturo, ſi per iſta in Germa- nico Cæſaris& Papiſtarum gratiam captare voluiſſet, eum incertum initio fuerit, utrum coram Cæſare ſit re- citandum exemplum,& ſatis inter omnes conſtet, Lati- uum, non Germanicum, Cæſari exhibitum, ab eoque re- ceptum eſſe. 5.) Et concordia Vittembergæ anno 1836. cum Bucero ac ſociis inita,& fœdus anno poſt Smalcal- diæ inter Proteſtantes ictum Auguſt. Confesſioni, primæ illi minimeque mutatæ, ſunt ſuperſtructa, rejecta nihi- lominus utrobique,& Vittembergæ,& Smalcaldiæ, Tanſſubſtantiatione Lapiſdica. Denique 6.) Bucerus ipſè& Capito, quos tamen fingunt hac formula deterritos Con- fesſioni ſubſcribere noluiſſe, hac ſuſpicione liberarunt Noſtros, quum ipſis in Comitiis ſcriberent ad Philippum: Papiſtas multo, quam Noſtros, cragſiorem conjunctionem Cor- Poris& Panis in S. C. ſtatuere, corpusque ipſum pani include- re, quod conſtat ex Cheræi H. A. C.p. m. raſ. Unde& ſua in reſponſione Philippus Tran ſulſtantionem ab utraque parte damnari inter confeſſa& explorata repoſuit ib. p. gꝶo. Conf. Def. Pup. Sax. c. XLlIl pag. gsg. Hunniunc. Embdenſes l. c. Ein hpræf. L. de Sacram. Lud. Liebhard. in Hiſt. inter Voc. A. C. Calvino-Refurm. c. II. pag. Co. §. X. Porro eo maxime conſilio ſcripta eſt,& obla- ta Confeſſio, ut Noſtri ſeſe ab omnibus in ſalutari doctri- na errantibus, adeoque& Sacramentariis, ſeu 2 Winglianis, diſtingverent. Quod cum aliquando c. Crocium mo- nuiſſent Prutenici, ille in ſuo de ſociet. A. C. Commen- tario ſtomachoſius reſpondit, apertumque mendacium ap- Pellavit, quum nullibi Cingliani nominatim rejecti ſint. Cui ſententiæ adſtipulatur Auctor der Erwegung g.182.Pag 322. Nec diſſentire videtur Serimeſſus l.c. p. o. dum Confeſſio- nem

nem noſtram Pontiſficiæ imprimis beterodoxiæ oppoſitam eſſe tradit. Quod etſi ſuo quodam modo admittimus, ipſis tamen Cinglianis etiam, ſaltem in Art. X oppoſitam eſſe contendimus, cujus elenchus eosdem manifeſto ſpe- ctat, unde& Bũeç⁊à in Ep. ad Duditb. p.f. ſcribit: Confeſſionem Auguſtanam in Art. de Cæna ſibi nom ſatiſſfnacere. Jo. Henr. Heideggerus in Introd. in viam Conc. Proteſtant. Anabaptiſtas his verbis notatos eſſe putat, ſed falſo, cum Anabapti- ſtas, quoties res poſtulavit, nominatim rejecerint. Pa- rum vero ad rem eſt, quod Crocius excipit: ſaos nomi- natim in articulo X. refutatos non eſſe. Nam nec Papiſtæ nominatim rejecti ſunt, quibus tamen Confeſſionem vel præcipue oppoſitam eſſe ipſi non diffitentur. Modeſtiæ igitur Noſtrorum, addo etiam Prudentiæ tribui illud de- bet, quod de Argentinenſibus, horumque in religione ſociis bene ſperare,& mitius loqui, quam aominatim eos rigidiusque notando, furori Pontificiorum objicere ma- luerunt. §. XI. Adornatam hoc modo Confeſſionem, o- mniumque probatam ſuffragiis, ut ſibi liceret publice,& frequenti omnium ordinum Senatu prælegere Noſtri orarunt: Quod etſi æquiſſimum in ſe fuit, negavit ta- men initio Cæſar, ſtimulatus a ſuis, Confeſſionemque ſcripto comprehenſam tradi ſibi voluit, atque ſeponi. Fuit etiam inter Principes, qui, cum de religione& Evange- lio ageretur, in hæc verba erumperet: Was wolt Ihr mit dem Narrenwerck vornehmen/ ut Schnepfius, qui t. t. af- fuit, auctor eſt Commets, in bſalm. P. I. f.3. à. Noſtri vero cauſæ bonitate freti,& publicas calumnias publica quo- que Apologia eluendas rati, ut coram toto Imperii Sena- tu rationem doctrinæ ſuæ ſibi reddere liceret, denuo po- ſtularunt, tandemque ab, invito licet, Carolo impera- runt.

— 52 EN 2 — 2—ů———————Rů— runt. Prælecta igitur fuit, non quidem in Curia, lo- coque Comitiorum ſolenni, ſed in Palatio Cæſaris, neque tamen non in Statuum omnium conſeſſu, quod contra omnem hiſtoriæ fidem negat Strimeſius, ſed frequentis- ſimo membrorum omnium, partiumque Imperii Sena- tu, præſentibus omnibus Hlectoribus, Principibus, Ordinibiis, Epiſcopis,& Civitatum Legatis ut loquitur in Hiſt. d. C. CH.- træus p. lib.& ex eodem Hoſpin. H. Sacram. P. II. p. 9i. Præ- lecta fuit poſtridie Johannis Baptiſtæ a meridie ab hora HI. ad V. per Cancellarium Saxonis O. Baperum, voce adeo ſonora,& grandi, ut non modo in conclavi ſpatioſo,& amplo, ſed& inferiore area,& locis vicinis poſſet exau- diri abomnibus. Quorſum denuo vid. CHtraus, Coele- flinus,& alii. §. XII. Recitatam D. Pontanus, qui juxta Bayerum ſteterat, tradere, ut juſſus fuerat, voluit Alex. Speiſſio, qui Carolo a ſecretis erat: Sed Cæſar latinum, quod trade- batur, exemplum ſua ipſius manu ad ſe recepit, in Bru- ellenſl Tabulario reponendum. Germanicum pro more traditum eſt Alberto, Archiepiſcopo Moguntino in Anr- chivo Imperii aſſervandum. Quod tamen e Tomo A- ctorum publicorum in Comitiis Auguſtanis tum colle- corum exciſum fuiſſe ſcribit Dorſcberius in Diſp. de Pro- vid div. circa A. C. anno Iſcg. Roſtochb. habita. Ex quo in- fert genuinum non yariatæ Confeſſionis Auguſt.exem- plum hodie non amplius extare H. Bocler. memoral. ſec. VI b. aob. Qui facile aſſentitur Serimeſius in Hex. pag. B3. tantum, quo oſtendatur, non eſſe, quod Lutherani de in- variata Confeſſione ſibi tantopere gratulentur. Ortvi- uus autem Gratius poſtulat edoceri, quæ tandem ſit pri- ſca illa Aug. Confesſio, quam tantopere jactemus,& ve- reri ſe ait, aum quis inde al exbibita Confegſione exemplar ejus Pidle-

biderit, pel ſſt viſurus in hoſcerum, conira Lilb'ardlum p. ro. Me- liora vero& ſperamus,& ex Hiſtoria diſcimus. Namque & ſuo tempore Auguſtus,& ſeculo ſuperiore Jo. Ceorgiusl. adverſariorum, imprimis Jeſuitarum, calumnias repres- ſuri, idem illud primigenium exemplum, quod æuνεeοYν- Oo appellat Strimeſius,e Tabulario Imperii ab Electoribus Moguntinis& petierunt,ad aανννά“ fide dignum hinc Formulæ C. hinc Pupillæ Sax. inſerendum,& nullo nego- tio ĩimpetrarunt. Nec prætereundum h. Leſt, quod re- tulit aliquando Chemnitius. Luneburgicos, nempe, in Du- cis Tranciſci, qui Confecſioni ſullſcripſit, Tabulario: itemque Haſſos in Actis anni Iczo. in veniſſi- exempla, quæ cum exemplo ex archivo Imperis petito,& Formulæ C. inſerto exacte conſen- tiant. Vid. Acta Colloqu. LHertæberg. lit. Z. 2. edit. Serveſt. Stri- meſium autem h. l.decebat eſiè memorem, qui p. i3. jam anno 1585 CοννάοοAαllis Comitiorum exciſum eſie ex Dor- feherio ffert, p. vero ip. Ern. Frid. Badenſem anno goc. diſcri- men exempli Formulæ C inſerti ab. avtograplho accuratæ colla- tione oſtendiſſe ſcribit. Quomodo enim exemplum For- mulæ C. inſertum anno 15 99. vitii alicujus per collatio- nem cum avtographo potuit convinci, ſi aοαπεννναοp jam anno 1555. non aàmplius extitit? Nos igitur adhuc ſuper- eſſe, quicquid Oatiο, quicquid Strimeſoo,& aliis videatur, ſuperioribus adducti cauſis putamus. Confer. etiam, quæ de 7o. Scbhe¹ꝙ¹]⁰ ,⁰ Moguntino memorat def. Pup. Sax. cab. XXVII. p. an. §. XIII. Recitatam jam exhibitamque Confeſſionem magna animorum mutatio eſt ſecuta. Nam& Cæſar, qui attentiſſime auſcultaverat, molliorem ſe præbuit No- ſtris,& G Bavarus audita Confeſſione perhumaniter eſt allocutus Saxonem,& in hoſpitium reverſus dixiſſe fertur: Longe diverſa, ac res ipſa probarit, de hroteſtantium Priucipum doctrina antea ad ſe relata fuilſe, ut Coeleſtinus I.c. —

— —— —— — I. c. tradit. Conf. Sg Wart. Diſp. I. pro A. C. 1b. ↄib. ſeq.& Jo. Sehmid. de d. C. interpret. tb. 3Bß. pag. m. 7o. Sed& unus ex Epiſcopis dixiſſe privatis in colloquiis fertur: Hæc eſe pura veritas, non polſumus negare. Henricus vero Brunfvi- cenſis Philippum familiariter vocavit ad Coenam, teſta- tus, /e non poſſe quidem negare articulos de utraque ſpecie, facerdotum Conjugio,& indiſferentia ciborum, teſte Lutherò . IIl. Epiſt. u. CXL. p. Iao. edit. Budd. Quæ cum ita ſe ha- beant,& Noſtra illa Confeſſio tam ſollicite adornata, ſo- lenniter exhibita, clementer recepta, ſtudioſeque ſit aſſer- vata, facere cum Serimeſſo non poſſum, qui pag. Ii. negat Auguſtanam majoris eſſe, has ob cauſas, quam Tetrapoli- tanam, auctoritatis. Hæc enim ad dignitatem& decus Noſtræ adeo non aſpirat, ut ne nomen quidem Augu- ſtanæ tueri unquam potuerit. Nam, quod ex adverſa- riis ipſe Piaſecius in Chron. geſt. Europæ p. 3i. agnoſcit: Con- Feoſis anno iggo. d. a8. Jun. Cæſari oblata intellgenda eſt, quo- ziescunque incidit mentio Auguſtanæ Confesſionis. §. XIV. Scripta hoc modo& publicata Confesſio non jita multo poſt uutata eſt a Melanchthone. Cujus de auctoritate cum hoc etiamnum tempore inter nos& Reformatos plurimum diſputetur, age de hoc argumen- to ſigillatim hoc loco videamus. Ac initio quidem in- ter mutationem mere circumſtantialem,& ſubſtantialem di- ſtingvimus. I/a eſt, quando vocula quædam vel con- trahitur, vel dilatatur: verba transponuntur: idioma mutatur, dicta quædam veterum& ſententiæ inſper- guntur, totusque adeo contextus quodammodo a pri- mogenio deflectit, ſic tamen, ut ſalva nihilominus ma- neat res ipſa, ſalvusque cum primogenio exemplo, qua doctrinam, conſenſus. Et hæc ipſa circumſtantialis mu- tatio alia eſt ſmplex, quæ vel per deſcribentis oſcitanti- am, vel typographi negligentiam, vel corrigentis inſci- tiam

tiam accidit; alia ecbata, quæ ex intempeſtiva quadam ſedulitate, nimiaque variandi libidine promanat. Ltri- usque generis mutatio noſtra in Confesſione occurrit. Quod eo maxime tempore eſt obſervatum, quo de pu- blicando Formulæ C. libro, inſerendoque fide digno Con- fesſionis& Apologiæ exemplo agebatur. Convenexat enim inter Theologos, quorum id curæ crediderat Au- guſtus, ut bonæ fidei exemplum, minimeque ſuſpectum eidem præmitteretur. Ac Chemnitius quidem in Cor- pore Hoctrinæ ſulio,& alias ſæpe, monuerat, illud omni no præſtantisſimum maximeque probandum eſſe, quod 4. 1831. ex officina Jo. Khavii vernaculo ſermone in ꝗt. pro- dierit Wittenbergæ, quam utique nitidam non modo, ſed& ſumma fide curaque adornatam eſſe editionem, ſeimus. Itaque ad illam non modo, quoties in Formu- la e Confesſione citandus locus fuit, reſpectum, ſed et- iam, ut ejus editionis exemplum Formulæ præmittere- tur, decretum fuit. Ceterum, ubi juſſu Saxonis e Biblio- theca Jenenſi, quæ ante converſionem rerum in gente Saxonica fuerat Vittenbergæ, petitum fuit exemplum, quo olim, ut videbatur, Ambsdorffius uſus erat, in forma 8, eodem anno& ex eadem Rhavii officina editum, mira eſt deprehenſa diverſitas, quæ animos Theologorum quodammodo perturbavit. Quis enim eredat? eodem anno, ex eadem officina,& in eadem urbe, diverſa, uni- us ejusdemque libri, prodiſſèe exempla? Sẽd recte ſubii- cit D. Lyſerus: Wem des Hn. Philippi Melancht. Art und Weiſe bekant geweſen/ den befrembdet es ſo hoch nicht: denn es bey Ihm ſchier ein unmoͤglich Ding geweſen iſt: Manum de Tabula, d. i. daß Er ein Buch alſo/ wie er es zum erſten mahl hat publiciret/ haͤtte bleiben laſſen: ſondern/ ſo offt er ein Buch hat drucken laſſen/ 5 offt hat er darinne corrigi- 2 ret/ ———........

— ——-4⸗—̃̃ ———— — ret/ addiret/ ſubtrahiret. Vid. Lyſeri wahrhafftiger Be⸗ richt wider D. Hoffmanns Beſchuldigung/ lit. B. 4. §. XV. Jam quod ad ferendum de utraque judi- cium attinet, etſi ne ſnplicem quidem illam laudemus, quis enim ignaviam, inſcitiam, negligentiam, laudet 2 magis tamen HfecHatm rejicimus, Privato quippe con- ſilio,& exemplo minime laudando ſuſceptam. Etſi e- nim quilibet Autor jus habet, librum à ſe ſcriptum mu- tandi pro lubitu; aliter tamen eſt comparatum cum Symbolo, ſeriptoque publico, cujusmodi, omnium con- ſenſione, eſt Confeſſio Auguſtana. Hæc enim uti ad o- mnes ſPectat, ſic ab omnibus quoque curari debet, ne, permiſſa cuilibet mutandi variandique licentia, tot de- mum Confesſiones prodeant, quot Confitentium capi- ta. Saxo igitur Auguſtus, illa exemplorum varietate deprehenſa, ne quem dubitationi, velealumniis, locum relinqueret, ipſũm æννά¼ V ſeu primigenium, ipſis- que in Comitiis recitatum exemplum, a Moguntino Petiit, eoque tandem impetrato jusſit, ut duo Rhavia- næ editionis anni 3r exempla cum eodem diligentisſi- me conferrentur,&, quod ex duobus illis maxime re- ſpondiſſet, Corpori Librorum Symbolicorum, altero neglecto, inſereretur, ut denuo tèſtatur Lyſerus Icc. cit. laberæ C. T. §. XVI. Circumſtantiali mutationi IAdſamtialEm opponimus, in qua diſceditur a doctrina, primo in ex- emplo propoſita, idque in gratiam adverfariorum, quo nempe eorundem erroribus latibulum præbeatur, in Ca- pitibus a Confeſſione pſa manifeſto& palam improba- tis. Quæ quidem a circumſtantiali quam plurimum differt. Hec enim verſatur in Syllabis contractis, voci- bus trajectis, mutatione idiomatis& ſermonis, amplifi- catione

catione ſententiæ per teſtimonia veterum,& loca Scri- pturæ illuſtriora. Je vero doctrinam, ipſa in Con- feſſione clare propoſitam, dubiam reddit, periculoque erroris vel invehendi, vel ſaltem occultandi, exponit, ipſumque adeo elenchum, a piis Confeſſoribus ſtudio, gravique de ratione, adjectum, removet atque omittit. Hujus generis exemplum illuſtre Philippus dedit in Ar- tic. Confeſſionis&. Nam, cum in primo minimeque mutato, eodemque Latino exemplo legeretur: De coena Domini docent, quod corpus& ſangvis Chonſti bere adlinnt,& Aißeribuantun veſcentibus in Coenæ Domini. Et improbant ſe- cus docentes Philippus inde ab anno 38. coepit prĩvato ſuo conſilio, in gratiam Cinglianorum ſubſtituere hæc verba: De Coenæ Domini docemmt, quod Corpus Sangvis Chriſti verè cbibeantun veſcentibus in Coenmæ Domini. Quam quidem mutationem ſalſtantialem eſſe,& in gratiam Cinglianorum factam, facile nobis erit, ac in proclivi o- ſtendere. Nam quum inter nos& Cinglianos impri- mis de vera& reali præſountia C.& S. C. in S. Coena, de ora- item manducatione& bibitione, de Indignorum deni- que participatione diſputetur, quæ omnia non mutatæ Confeſſionis verbis clare perſpicueque ſunt comprehen- ſa; Philippus in Reformatorum gratiam expunxit a.) 1d Vere adeſſé'; ne cogerentur omnes Confeſſionis ſocie- tatem profeſſi veram realemqus praſentiam credere; ſed ſufficeret, ſi itentionalem, atque imaginariam, vel poti- us aullam, ſtatuerent. b.) Expunxit ⁊0 diſeribul, ſubſti- tuta exHibendi voce, quo inde oriretur licentia non ere- dendi C.& S. C. naanu Miniſeri factam diſeriburionem, vel etiam reſpectu manducantium& bibentium, utut indi- gnorum,;, oralem participationem. Exhiberi enim, etiam de nuda promiſſionum,& bonorum inde reſultantium appli-

— — — 2 3 — — 33 ——— applicatione intelligi poſſe, adeo Reformati non negant, ut etiam hoc ſenſu ſacramenta ſigna ehibitiva appella- re non dubitent. Denique c.) integrum elenchum omi- ſit, Cinglianis gravisſimo Lutheri confilio ſigillatim op- poſitum, quo his, perinde ut Noſtris, ad illius ſocieta- tem pateret aditus. Hæc eſt notabilis plane mutatio minime omnium pro mere Circumſtantiali, vel, ut&ri- zneſiue loquitur, Acidentali habenda ſiquidem in aο tatæ Vera, realis,& ſubſtantialis præſentia C.& S. C doce- tur; in autatæ vero non ereditur. In Ig oralis,& indi- gnorum manducatio innuitur; in hac disſimulatur: In 4læ ſecus docentes improbantur: in ſac relinquuntur. §XVI. Hoc autem de mutata Confesſione judi- cio vehementer ſe lædi exiſtimant Reformati. Injurii fünt in d. Conſesſtbnem,& Philinpuim, qui bariatam edlitlo- nueim, ceu corruptam& denrahatam, cum d. C. primigemiæ Haud. guaquam candem, ſed al hac prorſlis aliam clamitamt, feni- 64. Srimeſius in Hex. p. 20. 2. Negat igitur Eandem in Hallt antia nutatam negat mutationem ꝓrinate Philippi conſilio ſiſceptam, negat in gratiam Cnglianorum factam fuiſſe. De ſingulis ordine videamus. Negat L) Con- fesſionem in Art. X. eſſe ſalſeantialiter mutatam. idque a.) quia verbæ utriusque Confesſionis& ſententiæ ſubſMan. tialiter non differant. Merito, inquit, 2d cugb, ſünſunmn Eintellectum provoco, num duæ dicbæ Propoſitiome(in non- mutata,& mutata Confesſione) fäbſbamtialiten inten fe diſferaut, quando poſterion nos tamtum priorem ſhhpomit- (corpus enim& ſangvis Chriſei dich vere cuhiberi in coena, eo ipſo necéſſé eſt dici vere in coen adeſie& diſtribui) ſed poſterion prioni pliis dicit: Nam Adleſſ in coen C.&§. C. vereé polſlunt, nec non à Miuiſoro vore Aiſenibli, ut tamen noꝶt Bfe cohmlnicfetibus, certe nhon ominlbus, chibeantun; at, ‚ uan-

guandocunque in S. Coenæ a Miniſero C.& S. C. communicanti.- 4le Pere cxhibentun, neceſſi eſt& ea adeſſé,& ea diſtribui. Hæc Srimeſlius in Hex. P. ab. à quo hic omnino diſſentio. Nam differre propoſitiones illas: C.&. C. vere adſünt E Adiſeribuuntur boſcentilus; Et illam: C.&&. C. bere ææ- Iibentur, veſcentibus oculorum mihi,& aurium ſenſus ſuggerit. Subſtantialiten autem differre intellectus me- us,& ratio ipſa dictat. Poſterion, fateor, priorem ſuppo- nit,& plus quam prior infert: ſed tum demum, ſi& vꝛc- re adeſſè,& dliſtribui,& enæbiberi in ſignificatu primo, pro- prio,& ordinario ex mente piorum confitentium relin- quantur. Quicquid enim dicitur alicui vere, ac proprie exhiberi, ad modum ſubſtantiæ, id utique prius vere,& quoad ſubſtantiam, eo in Sco, ubi exhibetur,& cum ĩis Hymbolis, ſub quibus exhibetur, adſit, vereque ac realiter, ipſius exhibentis manu Aiſcribuatur, neceſſe eſt. Aſt ubi deſeritur ſignificatus horum verborum primus& propri- 49,& euhileri accipitur pro mere imaginaria materiæ coe- leſbis ahplicatione per fidem, quæque adeo auda cogitatiome abque conceptis fiat quod facere Reformatos certisſimum eſt: tum vero eibert nec veram realemque ipſius ma- teriæ exhibendæ præſentiam, nec veram quoque& rea- leim illius in,& cum ſjimbolis diſiributiomem ſupponit, quin negat potius illam ac deſtruit. Unde& Reformatorum guſtui attemperaturus Confesſionem Melanchthon ver- ba illa, vere adeſſe& diſtribui non retinuit,& cum eibi- tioneé conjunxit; ſed ſuſtulit,& expunxit, ut qui facile intellexit: veram realemqué græſentiam Vẽramm quioqẽ 2 fealem ſuibò,& cum ſhmbolis diſtributionem cum exbibitionsé ill, qualem fingunt ac ſtatuunt Reformati, conciliari non p0-e. Duas igitur ſuperius adductas Propoſitiones ſl- ſeantialiter diſferre, tamdiu negari nequit, quamdiu cer- tum

tum eſt, Lutheranorum& Reformatorum hoe in Ar- ticulo ſententias ſalſdantialiten differre. §. XVIII. Negat porro ſalſtantialem mutationem Strimeſius quia b.) oν]˙ο melenchi candem non inferat. In Conſfesſionis, inquit, cuuscunquè articulis fengulis ſubintelligi vel cadem(nempe elenchi in A. E. berba) vel ſimilia videri ne- ceſſario debent: Qui enim poſitive aliguid in Confrecſione fa- betur, ille id ſemper, quod ſecus ſe habet, diſſitetur ac improbat. Lle proinde omi sſio verborum iſtorum tavtologiæ duntaxat epi- tatio habenda ſit. Vid. Hex. p. 23. R. Poſitio& conſirmatio Ver,, eſt utique virtualiter reſectio& confutatio falſ. In- terim ſicut Scriptura non modo æνMNοννανοuρ, ſed et- iam g Uανν“ eſt data 2. Tim. III, iy. ita plurimum in- tereſt religionis, ut non modo verum dilucide ponatur, ſed falſum quoque clare& perſpicue improbetur. Sco- pus enim Symbolorum præcipuus eſt diſeretio ab hære- ticis, qui niſi expreſſus adhibeatur elenchus, obtineri non poteſt. Die Wahrheit der religion iſt ſchon halb verloh⸗ ren/ ſo man keine antithelſin treibet/ und nicht ſchreyet: hu⸗ 5 tet euch vor den falſchen Propheten: recte olitm monebat Flacius wieder etliche Unwahrheiten 75. NMenit fenè anno ifgf. lit.f. Seriptum eſt: Non dicas fralſum teſtimonium,. Non debui itaque probare tacendo mendacia alterius. Nam boc Falſum teſtimonium eſt, non refutare mendacia, ſeribit Penuce- s in narrat. biſt. de Coenæ P. 40. Inſtat Scrimeſius P. ead. fimilem, imo prolixiorem multo improbationem omiſſam depre- hendi in d. C, invariatæ exemhlaribus Chytræi& Coeleſtini in- ter ſe collatis quoad Art. XIII.& XVIII. Que tamen omiſſio nuihil prabibuerit, quo minus ulrumque eeαp˙“PÜe pro genuino femper ſit habitum. In plurimis quoqué anticulis e. g. LLIV. VI. VIl.&c. ue à prima quidem adornatione improbationem contrariorum adlſectam, nibilominus ſubaudiendam fuulſſe Sed reſpon-

reſpondetur: Aliud eſt elenchum incuriæ, forte, aut negli- gentia omibti, quod accidit Coeleſtini exemplo: aliud ſtudio, conſilioque eupungi. Ilud oſcitantiæ deſcribentis eſt condonandum: boc fraudem,& inſidias ſapit, uſum- que Symboli potiorem enervat ac deſtruit. Aliud quo- que eſt aunquam adjicere, aliud adiectum removere“ àc tol- lere. Ilad ab arbitrio, prudentiaque confitentium de- pendet: Hoc autem veritati adverſum, naturæ Symboli inimicum,& multis de cauſis ſuſpectum eſt. Verbæ di- ſcrimen rerum(& ſententiarum) indicantia non omitti, ne- dum cpungi oportet, judicium eſt Orem. Gratii, ſen Becman- u1i, c. Licbhardum p. 7i. §. XIX. Urgetur c.) Philippus ergo, una cum Confec- ſione mutata, infimulabitun bæreſcos, ſi illa à non- mutatà Efe ſentialiter diſſert. F. Vl. p. 20. Reſp. 1.) quæ ſubſtantialiter differunt, non ſtatim ut orthodoxum& bæreticum dit- ferunt. Lex& Evangelium, ſubſtantialiter differunt, nec tamen illa eſt orthodoxa: hoc autem hæreticum. 2.) Ipſe Strimeſius negat, quenquam poſtulandum eſſe hæreſeos qui ab A. C. deflectat, in eoque ait differre Con- fesſionem a Symbolis Oecumenicis, quod ab 44 deflecti absque hæreſeos ſuſpicione posſit, ab bis non posſit. Quod ſi eſt, quo jure nunc inferet: hæreſeos poſtulari Philippum, ſi ſtatuatur, Eundem ſubſtantiam Confesſionis No- ſeræ mutaſſèe? Num hæreſin de Coena conceperit fove- ritque Philippus jam non eſt diſputandi locus. Id cer- tum eſt, vivo etiamnum Luthero eundem nutare coe- piſſe hoc in Articulo, eo autem defuncto cum Calvino hujusque ſociis palam colluſiſſe. Quod vel ex iis quæ cum h̊remenſibus,& Palatinis ſunt acta, ſatis eluceſcit: Et Selneccerus qui in eodem cum Philippo cubiculo dormi- vit, ex ore ſoceri ſui D. Dan. Greſeri commemorat, Phi- lippum

— ELIACIe E lippum ei aliquando Ceorgii Anbaltini, Principis laudatis- ſimi, Concionem de Coena inſpiciendam dediſſe,& addidis- ſe: Leſet die/ ihr werdet viel Jeckeley drin finden. Cumque Calvinus mortuo Luthero ad Philippi perpetuo provo- caret conſenſum, compellatus ea de re à Gœorgio Pbrincipe, ſtomachoſius reſpondit: Man laſſe mich damit zu frieden: ſoll ich drauff antworten/ ſo werde ich dem Faß den Boden ausſtoſſen. Hæc Anbaltinus Greſero narravit adjiciens: So thut er uns allezeit. Sed& cum aliquando Chriſtopb. Wurtenbergicus quæſtiones quasdam de Cocnà ſolvendas ad Pbilippum misſiſſet, hic nihil aliud reſpondit, quam: Fari- ſios mitteret ad Sorbonnam. Quas litèeras ſibi& Brentio la- crymabundum oſtendiſſe Chriſtophorum Andreæ teſtis eſt. Vid. Aclæ Colloq v. Hertæberg. Serbeſtæ ed. anno Igop. P. I85. ſeg. Colluſiſſe ergo Philippum cum Cinglianis in Art. de Coena eſt extra controverſiam. Verba vero 3.) mutatæ ab ipſo Confesſionis quanquam in ſe ſpectata,& in primo, proprioque& ordlinario ſig niſicatu accepta non ſunt hæœreti- ca:(verum enim eſt, C.& S. C nobis exhiberi veſcenti- busz) tamen, ſi cum non- mutatæ verbis, ac formulis com- parentur, lubrica ſunt,& cum prodendæ veritati, tum hæ- reſl occultandè idonea, eoque nomine rejicula& ſuſpecta. Præcipuum enim Confesſionis officium eſt, veritatem pla- nam ingenuamque proponere,& ab adverſariorum corrupte- li,& cavillationilus tutam præſtare. Quod ipſum cum eo usque neglexerit Philippus, ut non modo veritatem clare perſpicueque non propoſuerit, ſed& propoſitam ſtudioſe obfuſcaverit,& ↄpro dilucidis olſcura, pro ingenuis dubia ſubſtituerit, totumque adeo Articulum ſecus docenti- um palato attemperarit, omnium merito reprehenſionem incurrit, ut qui privati hominis modum excesſit, verita- tem-

temque deſeruit,& adverſariorum inſidiis opportunam reliquit. §6. XX. Sed hic d.) Srimeſſus objicit: Ordines has duas Cumfeecſiones non diſcriminaſſe, ſed utramque unam candemque reput Aſe ib. p. ib. ꝛc.& ſo. Petimus autem diſtingvi tempus hactenus lacentis, ac tempus dehrehemnſ, doli, atque erroris, inſidioſe aſtuteque ſub mutata illa Confesſione occultati. Scimus anno J56l. conveniſſe Numburgi in Mis- nia Principes ac Ordines Proteſtantes, eo maxime con- ſilio, ut deligeretur ex variis editionibus A. Confesſio- nis una aliqua, eademque denuo nominibus omnium ſubſignata mitteretur ad Ferdinaudum I. Inp. quo libera- rent ſeſe ab illa mutationis ſuſpicione, ſuamque in do- ctrina conſtantiam Pontificiis probarent, qui anno 1559. in Comitiis Auguſtanis noſtris objecerant, ia tantæ barie- tate editionum ue conſtane quidem, quænam ſist bera Confec ſio A. Immo defeciſſe Noſdros à doctrina Majorum ſuorum, nec i0æ docene amplius& ſtatuere, quæ olim Auguſtiæ Vindelico- rum anno Icgo. proſeoſl fulerint. Atque hic quidem non ne- O Palatinum,& Savonem Electores, voluſſe t. t. ut præ reliquis editionibus retineretur illa, quæ anno 1540. a Philippo mutata prodierat, ratos, non differre poſterio- rem à priore, quoad ſulſtantiaæm, ſed tantummodo copioſ ur Expoſitam, ac declaratam fuiſſe. Sed a ceteris, qui ad- erant, Principibus, membrisque Imperii obtinere non potuerunt, pertendentibus, retinendam eſſe primam e- ditionem anno 1531. Vittembergæ impreſſam,& àubre- 7Oo conformem. Quam in ſententiam ipſe etiam Pa- Jatinus,& Saxo conceſſerunt. Interim eorum volunta- ti illud tributum eſt, ut nova præmitteretur ↄræfatio, in eaque mutata quoque Confesſio laudaretur, tanquam quæ cum primo exemplo prorſus conſentiat, eademque 2 co-

rr — — — nn —— eopioſius declaret, quæ brevius in prima illa, minime- que mutata, ſint polita. Damus etiam, Præfationem lectam eo in conventu,& a plerisque probatam eſſe. Sed& illud, pace adverſariorum, adjicimus, a.) Dalar tinuum& Saxonem t. t. Hablliſ' Miniſtros Calviniſino clam declitos, eaque de cauſa mutatæ Confesſionis ſtudioſos, quos inter præcipui fuerunt EHεmiu,,& Craconius, quos etiam eandem illam præfationem ſcripſiſſe, eique Con- feſſionis mutatæ laudes, non ſine artibus, inſeruiſſe ſci- mus. Neque enim b.) omnes quotquot affuerunt t. t. Principes Ordinesque probarunt eam: quin potius eo- dem in conventu J7. Eudericus Il. Duæ Sax. ſe nec præfa- tioni iſti, net communi utriusque Confeſſionis ſubſcri- ptioni aſſentiri poſſe multis rationibus oſtendit, tandem- que ſubiratus discesſit. Sed& c.) eodem annò d. 27. Au- gulſti multi Proteſtantiuis Status Luneburgi congreſſi ſunt, illique tum Præfationi, tum Melanchiihonis mutatiomi a- perte obnuntiarunt. Quod idem per literas feciſſe EHecto- rem Bramdenbungicum, IVolfgangum Palatinum,& alios, Sel- neccerus refert c. Pegelium p.. Imo vero d.) anno ſb- ſfecuto Igᷣo. iidem illi Prineipes in ↄpræf Fonmulè C. ſancte ac religioſe teſtati ſunt, ſeſ NMumburngi,& alias, poſterio- rem Phllippi edlitiomem NMB. nunquam en in ſententiæ àcce— Piſſe, qué à priore illa mimimeque imutatæ ulla ex pæarté diſſi- deat. Unde liquidam veritatem corrumpere ſtuduit Ortv. Gnatius, dum c. Liebb. p. N. ſeripſit: Principes pmorem editionem juxta poſderiorem intelligi Volliſè. Iſti enim Prin- cipum declarationi e.) magna inde fides accedit, quod ea- dem in praſatiose“ Numburgi ſeripta, in qua laudata fuit mutata Conf. Cinglianorum 4 F. Coen enror oimmetiue ſaaſfira- giis eſe reſectus, quod minime facturi erant Socii, ſiqui- dem vel iſti errori latibulum præbere, vel Periorem e- di- ———

ditionem alio, quam quatenus cum prione conveniat, ſenſu, accipere voluiſſent. Damus igitur non diſcrimi- naſſe Confeſſiones utatam,& nomsmutatam Principes, ſed quονſlatuit dolus, qui ſimul ac dehrebenſl fütit, ac pa- tuit, mutatam nunquam probarunt. Non etiam con- fundi debent ſententiæ brincipum recte ſtatuentium de doctrina, cum fludiis eorum, quorum t. t. conſiliis roge- Zantur. Ili non alia de cauſa probarunt, quam quia ſal- ſtantialiten non differre ſpecioſis quibusdam rationibus erant perſvaſi. Ei vero id unice dabant operam, ut mu- tatam C. laudando aditus patefieret ad invehendum Cinglianiſinum, quibus etiam conſiliis alicubi reſpon- diſſe eventum incommodo noſtro didicimus. Vid. Hiſl. A. C. Holſio oppoſita f. 439. ſq. quam ſe auctoritate pu- blica ſcripſiſſe ipſe Scſacccerus teſtatur in der Wieder⸗Ant⸗ wort c. Pezelium p. 147. Add. Oſlanden H. E. fec. XII. L. III. c. 42. P. 713. Honil in Hiſt. Conv. Numb.& alii. §. XXI. Obvertitur poſtremo e.) aultose Noſlric, Brentium, Andream, Chhytræum, Chemnitium, mutatam con- Ferſionem laudaſſée,& fpeciatim Selneccerum multæ iꝶs cos, Jui audeæant improbare, cohitiæ coſeciſe. Meuterum quo— ſue mutatam Confegſlonem in Proleg. ad Adl. C. ab ommi crimti- ul ablölviſſe. Vid. Hexa p. 15. 10. 21. Conſentit Auctor der Erwegung 5.22. 722. 123. Reſpondemus a.) Brentium pro- baſſe mutationem Confeſſionis, falfiſſimum eſt. Jac. enim Audreæ, quo ille familiariter eſt uſus, Hertæbengæ in Col. loquio eſt teſtatus, ſepe ſe audibiſeé Brentium, eæ de muta- tionò querentem. Vid. Act. Serneſtanæ p. ge. Laudaſſe in prima Sanoniæ ſule editiouse Cptræum, largior: in altera vero dispunxit, quod eodem in Colloquio obvertenti Aumlingio reſpondit, non Chemnitiue, cui id tribuit Anndl. dius l. c. f æld. ſed Semnẽccerus, qui& ipſe t. t. faſſus eſt, 255 mul— 2 ν —

FF maulta ſe olim ſeniplilſe, que jam publice retractel, quibus ni- miæ Conf. mutatæ laudes haud dubie ſunt accenſendæ. Menzero id tribui 2 Serimeſio p. 20. quods mutatam C. in zhſir rebus plane cum prototypo conpenientem habluerit„ma- ximopere miror. Quando enim l. c. ſcripſit: Qui mu- tatam Confeſſiunem admiſerunt publice teſtati ſunt, bactenus, Eõ non aliter, à ſe recipi, ſalenus in ipſis rebus plane conbe- miat cum protoypo: facile apparet Eum ⁊0 quatenut non cauſaliten, ſed reſtrictme ſumpſiſſe, mutatamque C. ad- mittere voluiſſe, non quia, ſed quatenus& quoad cum pro- totypo conveniat. E& parte ergo probavit, non toto? ſub reſtrictione, non ſimpliciter. Addo b.) diſtingvi oporte- re inter aſum& abuſum mutatæ Confesſionis. Si quis enim Articulum ejus X. proprie, literaliterque intelligat, &, amligue licet poſitum, in partem meliorem accipiat,& ex mentè Lutheri,& non mutatæ Confeſſionis explicet, to- lerari utique, ſi non ut ingenuæ Confeſſionis particula, ſal- tem ut boẽ,õuuuædam ſententia poterit, cum nihil palam Falſum impiumque contineat. Unde& Chytræus in quadam ad Ruſſo vium Hpiſtolæ p. ligſ. ſeribit: ſ, ſanæ& Lutberanæ ex- Plicatio retineatur, eam rejici non poſſi. Si quis autem eundem ſenſu ſequiore accipere, ejusque verbis ad premendam, vel etiam prodendam ueritatem,& occultandum, invebendum- Jue errorem abuti velit, quod feciſſe nonnullos hucdum meminimus, tum eundem ut ambidextrum, nec edendæ Confeſſioni, quæ ſemper ingenua eſſe debet, idoneum, omni- no rejiciendum eſſe putamus. §. XCII. Subſtantialem eſſe Conf. mutationem huc- dum confutatis adverſarii argumentis oſtendimus. Vi- deamus II.) num Philippus, conſcio Luthero,& publica au- roritate, an vero pribato ſuo comſilis Confeſſionem mutawveritt Ac ꝓrius quidem illud affirmarunt oliim Ele- Ora-

Corales Saxonici in Cꝰꝗαui Allenburg. contendentes: die in etlichen wenigen Worten gebeſſerte Confesſion ſey noch vor dem 40. Jahr/ und alſo nicht allein noch bey Leben Lu⸗ theri/ ſondern auch NB. mit ſeinen Vorwiſſen/ Rath/ Ver⸗ mahnung/ und Bewilligung ausgegangen. Vid. Kι Jenæ edita anno G0. fol. 403.& wahrhafftiger Bericht der Theolo⸗ gen zu g. und W. von dem Colloqu. Altenb. anno ißpo. in At. p. 14.. Tum vero idem ſtatuit Pegelius, quem hoc no- mine mendacii poſtulavit Sælneccerus, in der Gegenantwort pag. 30. nec non Crocius de ſoc. A. C. pag. ido. Heideggerus in Introd. Ambroſſus Wolſius in Hiſdor. Al. C. pag. z3ij. cui applau- dit Auctor der Erwegung Pg. 30. imprimisque Strimeſius, qui in Hex. H. LI. pag. I7. ſcribit: Melancbilhbonem vipo Lutbe- 70& aliis Auguſt. Confeſſionis exhibitoribus, cum varietatem exemplorum plurium olſervaſſetz de edendæa expolitiori& cor- rectiori conſilium& cepiſie,& nemine contradicentè execu- tum eſſe. Reſpondemus autem: conſcio& adbortante Lu- tbero, probantibus etiam Ordinibus, mutatam eſſe Confes- ſionem, multo falſisſimum eſt. Scimus eadem jactaſſe Electorales Theologos Altenburgi, quorum etiam au- Croritate Reformati ſeſe,& in his Strimeſius, perpetuo tu- entur. Sed& illud meminimus, Theologos illos, dem- pto Ebero, fuiſſe Cypto- Calviniſtas, atque è veſtigio con- futatos, mendaciique convictos a Thuringicis& Ducali- bus, his verbis: Die Herren moͤgen gemach thun/ und nicht ſo vermeſſentlich reden/ wieder das achte Gebot.·· Es haben NB. etliche aus den unſern/ von M. Rorario ſeel. wel⸗ cher D. Luthers Buͤcher in Druck verfertiget NB. mehr denn einmahl gehoͤret/ daß derMann GYttes Lutherus/ heiliger Gedaͤchtniß/ ſich etlich mahl daruͤber beklagt/ daß man ſo offt die Augſp. Cont. aͤndere/ und zu Philippo geſagt: Lieber Philippe/ das Buch iſt nicht euer/ ſondern der gantzen beken⸗ nenden

nenden Kirchen Buch. Will Euch derhalben nicht gebuͤh⸗ ren/ ſolch Buch ſo offt und mancherley Weiſe zu veraͤndern. Vid. Acta ed. Jen. fol. qoq.b. Idem confirmant Theologi Tangermundenſes in ſuis ad Saxonem& Brandenburgicum literis, quæ extant in Hutteri C. Conc. c. AXI. pag.&hο.& Def. FPup. Sax. p.3An. Fruſtra Hic excipitur: Philippum Conf. Ne- mine contradicente mutaſio. Contradixit enim a.) Tutbe— rus, quod ſupra Rorarii auctoritate oſtendimus. Et Sl. neccerus Hertzbergæ in Colloquio eſt teſtatusſe quad ver- ſatus ſit V. ittembergæ, verſatus autem eſt diutisſime, nunquam audiviſie, quod in mutationem Lutberus conſenſenit. Vid. Adta ed. Senv. p. 9ꝛ. Quid? quod ipſe 6. I. Voſſius in Vol. E Piſt. u. XIIi. f. 40. 4l. inſcio Lutbero mutatam eſſe fatetur. Si- mulac vero intellexit in Art. de Cænæ nutare Philippum, querelas hoc nomine detulit ad Electorem,& ut in offi- cio contineretur, oravit. Imo parum abfuit, quin publice confutaret, etſi metu ſcandali conſilium mutavit, teſte Secſendonm fio in Hiſt. Luther. L. III. f. 449. Conf. omnino Hiſe. A. C. f. 317. Contradixit b.) Flector Saxo, qui ab Luthero edoctus, quo loco res eſſent anno 1837. d. l. Maji per Pon- tanum queſtus fuit de illa mutatione, ſine ſuo, Ordinum- que Proteſtantium conſenſu, ſuſcepta. Imo vero objur- gari curavit eadem de cauſa Melanchthonem, quod i- pſum adeo perturbavit illius animum, ut cum Cracigero de deſerenda hac Academia cogitaret. Cujus argumenti ſcheda in Tabulario Saxonico etiam num extat, tum aliis, tum Secendrffo, viſa, ita ut non fuerit, cur de ejus veritate olim Crt inus Gratius dubitaret. Vid.Sνnnα.L.II.Sect. XVI. H. bo f.lög. Conf.. L. f. igt.& CVIII. qd. Denique contradi- Xerunt 8 reliqui Ordines broteſtante's, ut qui in Colloqu. Ra- tiſhonenſt anmò igA. objicientibus Pontificiis toties muta- tam Confesſionem, ſancte& religioſe teſtati ſunt, ſe inhæ- rere

rere primæ, minimeque mutatæ, eique ſoli Confesfioni quæ anno 1530. Auguſtæ ſit exhibita. Philippus autem t. t. reſlituit ea, quæ antè eupu¹νerat, ſententiamque ſuam in peculiari ad Palatinum ſcripto his verbis aperuit: Per- ſpicue teſlati ſumus: Nos amplecti& tueri communem conſen- ſum EFccleſiæ Catbolicæ, quod in Cæna Domini, conſccrato Pane & vino, VERE ET REALTTER ADSINTH& ſumantur C.& S. Domini. Teſtati etiam ſumus: Nos IMPROBARRE Eos, qui ne- ant adeſſe,& vere ſumi corpus Chriſti. Vid. Hiſt. A. C. fol. 300. E& 300.& deſ. Pup. Sax. p. 37f.ſed. Denique contra dixe- runt d.) Boni omnes, quod Higandus in Hiſtor. A. C. P. 3i. 2 Altenburgici l. c. inſinuaut. Nemine ergo contradicente mutaſſe Confeſſionem Philippum; quod dicit Strimeſius, prorſus a veritate alienum, multoque falſisſimum eſt. §. XXCI. Reſtat, ut IIIL.) videamus, an in Reformalo- rum gratiam fiſceptæa ſit à Philippo mutatio? Negat id de- nuo Strimeſius, duabus maxime rationibus, ut apparet, in- ductus. Primo a.) quia explodendæ Transſubſtantiationi u- nice ſie inſtituta, in Hex. p.29. Sed enim vero 1.) verba no- ſtræ Confesſionis Trancſubſtantiationem Pontificiam ſape- re, calumnia eſt, paulo ante in auctorum caput rejecta. Quod ergo nunquam affuit, excludi aliqua mutatione non debuit. 2.) Si demus, Transſubſtantiationem involutam fuiſſe, id ſequitur, elenchum Cinglianis manifeſto& initio ohροHum,& in eorum deinceps gratiam omiſium fuiſſe 3.) Imprimis notari debet, non Cermanicum, in quo ſolb ver- ba illa leguntur: Unter der Geſtalt des Brods und Weinsz ſed Latinum a Philippo mutatum eſſe exemplum, quod negari non poteſt. Quomodo igitur illud exemplum ad exhlodendam Trancſubſtantiationem unice potuit mutari, in quo verba, quæ ſapere Transſubſtantiationem dicuntur, nunquam extiterunt? Aſt urget ſecund‘ b.) P. 28. adver- ſarius: nutationem iſtam Calvinianæ ſententiæ nulla ex par- ie nagis favere, quam ipſum invariatum articulum: Et Cal- Pigin-

mett—— — 2 ——— 23———ů—5ĩ — vinianos ſub inpariata perinde ſontenti am ſcn uc ſub variata. Reſpondemus: ſi hoc, eur ergo varia- zam Confesſionem ixvariatæ anteferunt, imo anteferen- dam eſſe contendunt? Cur pro auctoritate mutatæ Con- feſſionis tanto argumentorum numero propugnant? aut, ubi ad ſubſcribendum ſe offerunt, tia, cum Ber- Cio, vel pluræ etiam, eapita excipiunt? Cur eorundem Majores primæ iſti in comitüs ſubſcribere recuſarunt? Cur mutandi neceſſitatem ob incruſtatum Transſubſtan- tiationis dogma defendunt? Si eadem facilitate ſuam ſub mutata Confeſſione occultare ſententiam poſſunt, qua ſub aonνmuαiata, quo jure ſe utridusquè ſocios profitentur ac jactant? Occultare ſententiam,& latebras quærere, znſidioſl eſe,& mendacis»non iagenui Confeſſonte. Hrrori & mendacio, pigmentis, coloribus, latibulis Opus eſt: non veritati, quæ lucem, candorem, ſimplicitatem a- mat. Cumaque id ſua quemque ratio doceat, ſententiam, gu& olcultatun,& eam, ſal qua occultatun, ſfubſtantialiten dllferre, qua ſpecie antea negabat Strimeſius, Calvinianorum ſententiam aà non-mutatæ Confesſionis Opinione ſubſtan⸗ tialiter differre, aut quo jure illius ſeſe Confesſionis ſocios appellabunt, ſub qua latent ipſi,& ingenuis Confeſſoribus in- ſidias ſtruunt? Quod tamen par. facilitate ſub non-mutata, qua ſub mutatæ, ſieri poſſe nego, dum, quoad ſenſus verborum primus àc propriut( qualem, pro indole confitendi, ab auctori- bus uſurpatum fuiſſe ſemper eſt præſumendum) defendatur, illud ve adeſſe æC diſtribui in non-mutata Confesſione niſi de vera realique,& ſubſtantiali præſentia C& S. Cin S. cœna accipi nequeat, appoſitusquè elenchus contrariam ſenten⸗ tiam, quam tamen adhuc Reformati tuentur, manifeſto ſtringat,& improbet. Sed hæc pie meditanda relinquimus adverſario: Nos,; perſolutis Numini gratiis, hoc in ſu- ſpirio finimus: Sanctifics nor, ATER; in beritate verbum tuum eſt veritas], Amen. ſuam occcultære 2 ———————

Sammelband. 33 Schriften zur Reformationsgeschichte, darunter 10 die „Confessio Augustana“ betreffend. Altdorf, Frankfurt/ O., Greifswald, Halle, Helmstedt, Jena, Jüterbog, Kopenhagen, Leipzig, Stargardt, Stettin, Wittenberg, zwischen 1392 uU 1131., 4to. Zus. ca. 1450 Ss. Mit einigen Holzschn. u. Druckermarken. HLdr. d. 18. Jh.(bestoßf3., Rück. Iäd.). 1280.— Sehr interessanter Sammelband, meist Akademieschriften, zur Geschichte der Refor- mation, besonders zum„Augsburger Bekenntnis“, dessen 200jähriges Jubiläum eine groge Anzahl von Würdigungen und Untersuchungen hervorgerufen hat. Zu den Auto- ren zählen A. C. Bauer, St. Besecenius, C. A. Bürger, Dan. Cramer, H. Ch. Crellius, P. Dolscius, G. Dünnebier, P. J. Eckhard, C. T. Rango, L. Rhodomanus, Nic. Selneccer u. v. à. Eine grögere Zahl der Schriften sind sowohl Schottenloher als auch sogar Hammer (Melanchthonforschung) entgangen.— Bei 2 Schriften fehlt je 1 Blatt, teils gebräunt, einige alte Eintrag.— Genauere Angaben àuf Wunsch möglich.