5 s. 7 Kircher, Athan., s. J., Oedipus Aegyptiacus, hoc est universalis hieroglyphicae veterum doctrinae instauratio. 3 tom. in 4 vol. Mit zahlreichen Kupferm u. Holzschn. Fol. Romae, Mas- cardus, 1652—54. Pgtbde. d. Zt., ein Einbd. defekt. Collation: Bd. I: 48 ungez. Bll., 423 SS., 20 ungez. Bll. Frontispice. J. A. Caninius del., C. Bloemaert sc,, 1 ganzseitiges Porträt Ferdinand 1II. J. Bichi del., C. Bloemaent sc. 2 gef. Kupferkarten, 1 Textkupfer(syri- sche Schrift), über 60 Textholzschnitte.— II/1: Titel, 440 SS., 15. ungez. BlI., 2 Kupfertafein, über 50 Textholzschnitte.— 1I/2: 546 SS., 13 Bli. Uber 100 Text- holzschnitte.— III: Titel. 590 SS., 18 ungez. Bll., 10 gef. Kupfertafeln, 9 Textkupfer, über 100 Textholzschnitte. Originalausgabe von ungewöhnlicher Seltenheit. Graesse IV. 22:„C'est un des plus rares et des plus estimés ouvrages de K.“ De Bure, Bibliographie:.„De tous les ouvrages de K. celui-ci est le plus savant et le plus recherché. Caillet II. 5788:„Ouvrage trés rare et trés recherché, orné de quantite de planches.. et figures. reproduisant des obélisques et des pyramides, donnant I'interprétation occulte des hiéroglyphes.“ Gutes Exemplar des von allen Kircherschen Schriften am seltensten auf den Markt kommenden Werkes. Wenige Bll. etwas braunfleckig, einige kaum nennens- wert beschädigt. — Mundus subterraneus, in XII libros digestus; quo divinum sub- terrestris mundi opificium, mira ergasteriorum naturae in eo di- stributio, verbo NGVYTGuOOOV protei regnum, universae denique naturae majestas et divitiae summa rerum varietate exponuntur etc. 2 vols. in 1. Ed. III. Fol. Amstel., Ex Offic. Janssonio-Waesbergiana, 1678. Pgt. d. Zt. mit Lederrücken. Collation: I. 10 ungez. Bll., 366 SS., 3 Bll. Index. II. 4 ungez. Bll., 507 88˙4 4 Bll. Index. Gaillet II. 5783:„Le plus curieux des nombreux ouvrages de ce Savant. Ce monde souterrain est plutöt un monde kabbalistique en raison des stres fantasti- ques dont il peuple Hintérieur du globe. Graesse IV. 21. Vollständigste Ausgabe des seltenen Buches mit 2 merkwürdigen Frontisp., 21(davon 12 doppelseitigen) Kupfertafeln. 68 Textkupfern und zahlreichen Holz- Schuitten. Enthält u. a.: De metallis. De lapidibus. Gigantes. Dracones. De venenis. De origine alchymia e, De lapide philosophorum. Ars distillatoria Die Kupfer stellen dar: Karte von Südamerika, Ausbruch des Atna, Drachen. Windmühlen(machinae anemicae), eine große Anzahl von De- stillier-Apparaten u. V. a.— Schönes Exemplar. 1 4 250.— 120.— ͤ—K„»„ͤ;00 2 2 4—5 ———— —— ENN 8 2 1 ERRNN . IJANSSONIOWAE Aun, Nem, 0 ILAV e 8. Aee. A —— — eche LanclosbubiiotheK 25 Badi 1 .. N 70 N* f 2 2 8 — — ArH̃ ᷑ ‚Sr NIiRS AEERN1 E Soc. JESsu MUND US SCBTIERRANEUS in XII Libros digeſtus; 2⁰0 Divinum Subterreſtris Mundi Opificium, mira Ergaſteriorum Naturæ in eo diſtributio, verbo xaiſchοο Protei Regnum, Iniderſæ denique Naturæ majestas& divitiæ ſummd rerum varietate exponuntun, Abditorum eſfectuum Cauſce acri indagine inquiſitæ e e„ cognitæ per Artiſ& Maturæ conſugium ad Humanæ vitæ neceſſarium uſum vario Experimentorum apparatu, necnon novo modo& ratione applicantur. ALEXANDRUM VII. PQNFYT OOT. MAX. EBITIO EERKRT Ad fidem ſcripti exemplaris recognita,& prioribus emendatior: tum ab Auctore Romà ſubmiſſis variis Obſervationibus noviſque Figuris auctior. AMSTELOODAMI, Apud JoANNEM IANSSONMUM A WAESBENOE& FIIIOs, AxNxO cIo Ioc TXXVIII. Cum Privilggiis. JOANNES pAULUS OLIVVA SOCIETATISJESV, VICARIUS GENERALIS. VUm Duodecim Libros de Mundo Subterraneo P. ATHA. NASII KIRcHERI Hræ Focietatis FCacerdotu, trer ejuſdem Ciocietatis Iheologi recagnoverint,& in lutcem edi poſſe probave- rint, poteſlatem facimus, ut typis mandentur, ſi tic ad quos pertinet, ita videhitur; cujus rei gratia has literas mani noſtra ſubſcriptas, noſtroque Figillo munitas damus, RNmæ 19 Aprilis 1662. JORN. PAULUS OLIVa. Imprimatur, ſi videbitur Reverendiſſ. Patr. Mag. Sac. Palat. Apoſt. OTTAVIANUS PATRACENSIs Epiſc. Vicegerens. Imprimatur, F. RAYMUNDUS CAPISUs, Mag. S. Pal. Apoſt. ——ę— —̃̃—»— — ALEXANDRO VII. PONTIFICI MAXIMO, ATHANASIUS KIRCHERUS SOC. JEsSU FE FIIOFNTFENM. BEATISSIME PAT ER, ee Um Toin publica Mundi luce, Romanæ Urbis Majeſtati& Sanctitati auguſte ſtudes: dum beneficentiſſimæ DEI Matris, des gancti TuI TRHROM DE VILLA- NOVA Antiſtitis Templa domi& foris ma- gnificentiſſima ædilitate, qua exornas, qua condis à fundamentis; dum nova& felici æternitatis albo inſcripta piorum nomina, ca qua unicus in terris polles, prima ſu- premaque poſt DEVU authoritate rite aris admoves, tabuliſque ſacris inſcribis; bene de Romana, optime de Coœleſti Urbe me- reri pergis, ea quam in Tr læti ſuſpieimus, excelſitate ac ſoliditate ſapientiæ, ac Ec- cleſiaſticæ diſciplinæ legibus exempliſque firmatæ: nec annum ullum ſinis effluere, 3 quin b ee eeeee iieeeee ————— 5 FSCCCCCCcccc 8—— ————— C 5 8 JFFFFTVFVFVVFUVFUVUVCUUUUUCCCUTTTTVVVTCTCTCTCCCT(T(TCTCT(T(TWTéTWTWWW—WWTWTWTWTWTWTWbWbVTbT(bUV'VùVb(ͥlUVUV'JͤlUͥlUETVU＋UVTGVVV————W—T—WW—T—T——— 2J2Jͤ V quin eum heroico quopiam opere memo- riæ commendes, velut elogio actuoſo. Ego verò interea in inferiores partes Ter- ræ iter adorno: illic etiam Apoſtolici Tui regni partem aliquam reperturus in loco, ubi felices animæ velut in exilio claves Tuas expectant, quibus Eccleſiæ the- ſauros eis aperias,& tanquam viaticum ad patriam citiùs adeundam ſuppedites. Ut autem in ſubterranea diſcluſi à nobis& re- conditioris Mundi adyta, mihi pedem in- trepide liceat introferre; ad introductio- nes, quas meditor, propitio To ſidere mihi eſt opus: ad cujus lucem poſſim tene- bras illas deſcribere luculenter, ne tene- bræ conculcent me in labyrintho inferio- ris Mundi errantem& laborantem,; id eſt, majus dolium verſantem, quam aliquando ingreſſus fuerit, verſaritque Diogenes. Enimvero cum olim in arcanum templi penetrale, ſeu adytum, nemini aditus, niſi Sacerdoti patuerit, Lꝝ ſummum Sa- cerdotem pro duce habeo, cujus auſpi- ciis ingrediar templum illud, quod ſub hoc templo, quod nos incolimus, veluti tenebricoſam admirabilitatis ſuæ, ac ne- gotiorum abſconditorum Baſilicam con- didit, atque in illa poſuit auguſtas te- nebras DEHBDEROGATHEQ nebras latibulum ſuum DRHVs. Ad hunc mihi penetrare paranti, adeſto beatiſſi- ma TVA luce, ut meas has tenebras collocem in bono lumine vultus TV!. Rimabor ego terræ viſcera,& oſtia te- nebroſa videbo, ut ex illis introſpectis theſauros lucis erudiam. Templa ſub templis& in Germania vidiſti olim,& in Vaticano Tuo nunc vides: Ita veluti ſub Mundo mundus(ut DEI templum) latet, habetque non pauca myſteria, vel- uti minerales, ut vocant, auri latentis ve- nas. Inde mihi eruendum eſt exile tribu- tum ingenii, quod Ingenio illi TO ac Sapientiæ tam varie opulentæ pendam uti teſſeram obligationis, quã me quoquè ad- ſtringis, dum minimam Societatem JESs v amas ut Pater. Erit verò id ſolatium redi- tionis meæ, cum è terræ profundis redux inveniam Vaticanum PrTRI forum, Too amphitheatro ſuccinctum; ejuſdem Ca- thedram in templi capite conſpicuam;& alia hiſce plura. Dignare itaque BRATIS- SIuxE PATER, oculo ſideris Tul, obſcurum hoc munus; aperi manum Tu AM ut Li- brum accipias, ac libri Authorem impleas benedictione:& qui decretam TIBI à S. P. Q. R. ſtatuam non admiſiſti, hoc etiam ipſo 7 13 13 4 105 1 1 5* o»[[n ipſo æternis immortalis Capitolii honori- bus longe digniſſimus, admitte primas has Mundi Subterranei ſive tenebras, ſive umbras; ut in illis Beatiſſima tum Sa- pientiæ, tum utilis ad omnia Pictatis Toæ imago magis reſplendeat, tenebras- que meas faciat erudità luce ſplende- ſcere. PRRN- „„ JIN % ͤ S UBT ERRANE UM. r De occaſione hujus Operis,& Authoris Itineribus. Organum agit Mundus denis vocale regiſtris Nerum in eo quot ſunt entia, tot metra ſunt. Eſt DEO& Harmoſter, in quo Sapientia Patris Quæ bens diſpoſuit, LSciαiO. unit amor. Hic amor harmonia eft, hoc e Mundus amore ligatur. Oęxupos hunc Mundum Numinis eſſe negas? Ea eſt, Leclor Benevole. Organum hoc, optimo jure hujus Operis argumentum, quod Mundi Subterranei nomine inſcripſimus, dici po- teſt. Organum verè harmonicum, in numero, pondere, menſura Triunius providentiſſimi Numinis opificio ita diſpoſitum adapta- tumque, ut quamvis in intimis Terræ latibulis, occultiſque receſſibus operationiĩs inſtrumenta recondita habeat; Tales tamen per ſubterreſtres confer- tos immenſæ multitudinis tubos& fiſtulas, edit ſonorum modulos, tantam vo- cum diverſiſſimarum varietatem,; ut nil in ſublunaris Mundi ambitu obvium ſit, quod ſympathica quadam harmonia, non ſuo numero, non ſuo pondere, non denique ſuà menſurà imbuatur. Duodecim verò Libris, veluti totidem inſtru- ctum regiſtris, organum hoc complectimur, queis univerſa Naturæ Majeſtas& divitiæ, ſumma rerum varietate explicantur, quod& expoſiturus audax ſanè, in- ſolens& Herculeo pectori forſan impar facinus committere videri poſſim; dum multò ſublimiori me carpento, quam quo olim Proſerpinam à Plutone raptam My- thologi ferunt, in abdita incognitaque ſubterranei Mundi regna, in intima Geo- coſmicæ Monarchiæ penetralia abditoſque receſſus, itinere nullis, quod ſciam, hucuſque non dicam attentato tritoque veſtigiis, ſed ne humanæ quidem men- tis conceptu penetrato, intromittere inconſultius, tento. At nil moror; Audeo, audeo, inquam, ingredi& aggredi iter, non tam miea voluntate ſuſceptum, quàm neſcio quo Divini Numinis impulſu perſuaſum, nec non Illuſtrium viro- rum precibus extortum. Novi non defuiſſe hoc illuminati ſeculi decurſu viros Geographici ſtudii cultu illuſtres, qui ad externam Geocoſmi faciem egregio ſanè conatu, nec minori cum laude nominiſque immortalitate explicandam ſummis expenſis impigre deſudarint, qui tamen, quod unice deeſſe videbatur, ad internam Telluris Oeconomiam, atque abdita latentis Naturæ ſacramenta non dicam penetrarit, ſed vel mente pertigerit, inzente nemo. Hinc factum eſt, Ut * 22 —1 1 ̃ 1 ——* * PRAÆEFATIO. ut vel maximè mentis oculos reflexerim ad admirandum Geocoſmi interioris Organum, ejuſque ſtructuram, hucuſque ſive ob inacceſſa Naturæ latibula ne- glectam, ſive op ineluctabiles in ea penetranda difficultates, paſſim deſpectam. Conceperam jam dudum argumentum hoc uti rarum, inſolens& præſtantiſſimum, ita quoque in quo omnis humani ingenii induſtria deſudaret, digniſſimum. Multa, fateor, legeram apud pleroſque Hiſtoriæ Naturalis ſcriptores, de abditis Naturæ ſubterraneæ miraculis, quæ tamen proprii experimenti defectu non tam ritè& ſincere explorata, quàm ſimplici relatione, cui multum fidi non poſſet, recenſita credebam; ννονα ſingulorum requirebam, hane unicam ad concepti moli- minis executionem veluti perneceſſariam efflagitabam. Iſthoc ingenti cogitationum æſtu exagitatus, accidit ut eodem tempore Supe- riorum juſſu iter in Siciliam& Melitam, in Exellmi Principis Fiderici Land- gravii Haſſiæ, modò Cardinalis digniſſimi, cui à confeſſionibus eram, comitatu ſuſciperem; hanc occaſionem veluti à Divina Numinis providentia mihi ſubmi- niſtratam, nec non moliminibus meis tandem in executionem deducendis mirè peropportunam interpretabar. Nec ſpes me fefellit. Siciliam ingreſſus, iſtiuſmo- di, quod tot jam votis exoptàram, Naturæ ſub mira rerum varietate ſe explican- tis theatrum aſſecutus ſum, dum quicquid in toto Geocoſmo mirum, rarum, inſo- litum atque admiratione dignum occurrit, in hoc veluti in epitome quadam ſaga- cis Naturæ induſtria contractum comperi. Ingenti ĩtaque ſingulorum explorando- rum accenſus deſiderio, inſigni triremium Melitenſium commodo, ſu pramemo- rato Haſſiæ Landgravio tune temporis Archithalaſſo, conatus meos pro eo quo in me meaque ſtudia ferebatur affectu ardenter promovente, inſtitutum meum proſecutus ſum;& ante omnia, quod maximè deſideràram, Atnam, omnium prodigioſorum in univerſa Sicilia ſeſe exerentium effectuum fontem, conſcendi, ut admiranda, quæ de eo omnium ſeculorum Hiſtorici ſcripſerant, proprio expe- rimento Hαιι cοο.ici comperirem; Deinde Ætolias ſive Hephæſtias Inſulas, & præ cæteris Strongylum,& quem Hulcauum vocant, Eretum quoque Mamertinum ob incredibiles æſtuum reciprocationes, non ninus periculoſum, quàm naufragiis infame, triduano ſerutinio, ſummo ſtudio exploravi; prætered famoſæ Sc MAæ(ba- Hůdiſque miros motus, ebullitionumque viciſſitudines, ſingulorumque ſympto- matum rationes, tanquam inſtituto meo oppidò conſentaneas, ingenti mentis æſtu, æſtu Scyllæo forſan non minori, diſeuſſi. Quæcunque verò ſtupenda in ſingulis oc- currebant, palimpſeſto commiſſa domum redux, exacta rationis trutina pondera- tas expendi, quæ& Lecfor in hujus Operis decurſu ad ſuſcepti operis compro- bationem opportunis locis fuſiſſimè deſcripta reperiet. Hiſce omnibus ritè obſervatis, placuit Divinæ bonitati, aliud mihi aperire thea- trum,& formidabile ac prorſus funeſtis tragiciſque caſibus refertum, non utique alio fine, quantum ex mea parte, niſi ut viſa ineffabili irati Numinis in Natura ope- rantis potentia, argumentum meum, non iis tantum, quæ curioſioris animi pruritum demulcerent, ſed quæ timorem Di& occultas judiciorum abyſſos intimis pectoris medullis inſererent, copioſa ſegete amplificarem: dum enim æx peditis terra, mari- que obſervationibus, Romam rediturus, opportunam ĩtineris auſpicandi occaſio- nem opperirer, neſcio ſanè qua providentia factum ſit, ut tanto tempore Meſſanæ contra voluntatem meam detentus, in tanta atque adeò multiplici diſcedendi opportunitate, omnis nihilominus opportunitatis inops, ſemper reſtiterim. Et uemadmodum occultas Divinæ providentiæ ſemitas, quibus mortales impro- vidos, pluſquam paternà curà& ſollicitudine, ducit, ſatis mirari non poſſu- mus, ita quoque eas, utpote ab humani ingenii limitibus remotiſſimas, inve- ſtigare minimè conceſſum eſt; Veritatis tamen lumen tum primum nobis obori- tur, PRRFATTIO. tur, ubi nos ex variis eventuum caſibus, è variis rerum diſcriminibus erepto, ad ejus immenſam bonitatem pietatemque, qua unicè fulcimur, internis mentis oculis converterimus, quod& ex dicta mea in Meſſanenſi portu mora luculenter patuit; certè apparebat, Duu OYr. Mx. non ſolum ſecutorum ac jam jam impendentium malorum me teſtem oculatum, ſed& ad nominis ſui gloriam, meæ- que probationem fidei; earundem quadantenus participem fieri voluiſſe, ut ni- mirum eas calamitates, quas omnibus retrò ſeculis nec Aſia, cum duodecim ejus primariæ urbes olim conciderunt; nec Italia unquam accidiſſe legit majores; cum nimirum exiguo temporis ſpatio, tota penè citerioris Calabriæ portio in vaſtitatem abiit, non ſolum ſeriptis meis narrare, ſed& de periculis,& imminentis mortis anguſtiis, eorum, qui in ſimili ſtatu conſtituuntur, proprio experimento indicare poſſem. Itaque res ita ſeſe habuit. De borrendis Terræ motibus, Aumno 1638. in Calabria exortic, quibus quatuordecim dierum ſpatio Auclor magno vitæ ſuæ periculo præſene, ejus occaſione magna NMaturææ arcaud didicit. E Go itaque Anno 1638. und cum duobus Religioſis tertii Ordinis S. Franciſci, aluſque duobus ſæcularibus conducta cymba, 24 die Martii Meſſana ſolven- tes, eo ipſo die Pelorum Siciliæ promontorium attigimus, ubi ttiduum ſuſtinen- tes, cum nullo non calamitatis genere confliximus, adeò omnes loci, aëriſque injuriæ in nos conſpiraſſe videbantur; erant autem hæc omnia futuræ tragœdiæ quædam veluti proſcenia; ſemel atque iterum diſceſſum tentavimus, ſed fruſtra, ſemper in eundem locum repulſi, cum invito mari, tum occulta DEi manu, ut poſteà patuit, nos remorante, reverſi fuimus; quod niſi factum eſſer, omnes nos in S. Euphemia, quo properabamus,& ubi negotiorum cauſa aliquantiſper ſubſi- ſtere cogitabamus, manſiſſet ſepulehrum; unde ex hac mirabili Divinæ providen- tiæ diſpoſitione didicimus, quàm ſæpè homo neſciat, quid petat?& quam vanæ & caducæ hominum, niſi Divinæ voluntati ſubmittantur fulcianturque, ſint di- ſpoſitiones. Illuceſcente itaque die Sabbathi palmarum, quæ erat 27 Martii, nos diuturniores moræ pettæſi violentam quaſi profectionem occepimus. Mare eo ipſo die præter ſolitum æſtuabat,& ingentes circa Scyllæ potiſſimum locum tot naufragiis infamen, vortices turbinato deſcenſu agebat, ita ut non nobis tantum, ſed& pleriſque nautis res inſolita horrorem incuteret. Contrario itaque nobis ma- ris æſlu phaſelum verſus Tyndaridas ſeu Mylas direximus, ut indè proruente Eu- ronoto, breviori& rectiori tranſitu per dinum Cujacium ad littora Calabriæ propel- leremur; at ubi punctum illud maris, quod Liparas inter, Mylas& Promonto- rium Vaticanum fermè medium eſt, attigimus; Ego Aimam& Strong ylum diligen- tius intuitus, eos ingentes fumorum globos, montium adinſtar, præter ſolitum eructare notabam, quibus longè lateque diffuſis, non Lipararum tantum, ſed& Siciliæ quoque aſpectus ex oculis penitus tollebatur: augebant horrorem ſubterra- nei quidam veluti mugitus, quos percipiebamus,& fragores cum odore ſulphu- reo, qui neſcio quid fatale& funeſtum inſuſurrantes in totius Calabriæ& Siciliæ exitium, quod parabant, unanimi conſenſu conſpiraſſe videbantur. Ego hujuſ- modi impendentium calamitatum prodromis exterritus nautas omnibus, quibus poteram, modis precibuſque ſollicitabam, ut relictà orà Liparitanà, Promonto- rium Vaticanum rectà peterent, addens in magno nos diſerimine verſari, ne ma- ris æſtu abrepti, iter pararemus irremeabile: Nam Strong)lo cum eſſemus vicini, eum 1 1 5 ——.— ——— —— PRAFATTIO. eum tamen utpote fumo obvelatum non cernebamus, fragores ſolum cum odore ſulphureo graveolente, quem exhalabat, ſenſimus: prætered mare ipſum fer vere, & in aquæ bullientis morem agitari, cœlo præſertim ſilente& ſerenitate claro, aliaſque hujuſmodi inſolitas alterationes ſubire omnes mirabamur: qui tempore pluviæ lacum unquam vidit, innumeris bullulis ferventem; is de maris bullientis fervore, hoc ipſo tempore judicium formare poterit. Porrò cum jam capiti Vaticano appropinquaſſemus, durantibus adhuc iiſdem maris ſymptomatis, ego futuras calamitates quaſi præſentiſcens, ex inaſſueta mentis anguſtia animum meum con- ſtringente, palam ſociis meis ingentem mox terræmotum ſecuturum, prædixi; imò valdè me vereri, ne totus hic pendentium ſcopulorum tractus proſtratus cor- rueret, ac proindè ei non nimium appropinquaremus: augurium probavit even- tus, poſt duas enim circiter horas, magnam hujus Promontorii partem und cum vicinis habitationibus concidiſſe audivimus. Interim iter noſtrum proſecuti, Tropæam incolumes omnes& ſummo gaudio tandem appulimus, ignari ĩis periculis, quæ paulò ante in fervido mari vix evaſera- mus, modò primùm nos infeſtandos etſi morti vicinos nos eſſe, cœlo præſertim ſe- reno,& ſine nube ulla, ne quidem ſuſpicari poteramus. Verùm enim verò vix Col- legii noſtri limina ſubieram, cum eccè ſubterraneum eumque formidabilem adin- ſtar curruum ſumma velocitate agitatorum ſonum& ſtrepitum, adeò vchemens& mens& horribilis terræ motus excepit, ut Collegium unà cum oppido ſubjecto- que monte veluti in bilance librari viderentur; Tera adeo vchementi otu ſubſul- tabat, ut ego pedibus amplius conſiſtere non valens, ſubito in terram illiſus prono vultu proſternerer, ea quæ ante mecum animo præſentiſcente volveram ipſo facto incurrens, animam Dxo inceſſanter, deſperatà jam vità commendabam. O quàm in hoc anguſtiæ puncto omnia Mundi gaudia deſipiebant: quàm uno ictu oculi omnis honor, dignitas, imperium, ſapientia, nil aliud niſi fumus, bulla, ſtipula à vento rapta eſſe videbantur, dum in porta æternitatis ſtans, animam corporeis ſolutam vinculis ad incorruptibilis vitæ uſuram capeſſendam tranſmittere para- rem; quod ſanè ipſo momento contigiſſet, niſi DEO OYT. Max. me ſin- gulari gratia ſua à ruina murorum præſervatum„ad duriora pro Nominis ſui honore& gloria ſuſtinenda deſtinare viſum eſſet. In hac mentis lucta, ingentem formidinem cùm tegularum cadentium fragores, tum fatiſcentium murorum cre- pitus incutiebant, dum quo fugerem, aut qua ex parte me ſervare poſſem, ruinam jamjam ex omni parte muris minitantibus, diſpicere non poſſem. Re- ſumpto tamen animo evaſi, ita tamen attonitus, ut cum redditus mihi eſſem, ſine pileo& pallio me reperirem, quibus tamen recuperatis, ſine mora ur- bem fugiens, ad cymbam noſtram me contuli, hac eadem mentis conſternatio- ne, tum Patres noſtri, tum quotquot me concomitabantur, laborarunt dum unuſquiſque de ſalute ſua ſollicitus, ut poterat, vitæ fuga, veluti muti atque omni vocis uſu deſtituti, conſulere ſatageret. 5 Poſtero die, quæ erat Dominica palmarum, iter noſtrum proſecuti, mari fer- vente& mirum in modum tumido Rochettam pervenimus, ad deſcenſione facta, febris Terræ recrudeſcens, ita ingenti eam concuſſit paroxyſmo, ut cymba ob in- gens periculum, quod ex intolerabili Telluris rabie nobis imminebat, repetenda foret. Erat ibidem domus vicina peregrinis hoſpitibus recipiendis, apta, in quam nos nonnihil quietis capiendæ gratia recepimus: at recrudeſcente Terræ tremore; ego ingentis ruinæ nobis imminentis præſagus, aperte dixi, qui vitam in tuto collo- care deſiderat, is mecum littus repetat, ac proinde hiſce commoti verbis comites continuo relicta domo me ſecuti ſunt. Vix ad dimidium horæ nobis in littore com- morari conceſſum fuit, cum ecce denuo Terra ſolito majori ferocia ſæviens,& com- plura PRAFATTIO. plura ex circumſitis locis,& hoſpitium, quod paulo ante deſerueramus, vehe- menti inſultu concutiens, non niſi lapidum calciſque acervo poſt ſe relicto, pro- ſtravit; gratias proinde, quas potuimus, maximas Divinæ Majeſtati egimus, quæ nos à tam imminenti periculo per occultos inſtinctus eripuerat. Locum itaque in quoã tanta terræ excandeſcentia tutos ſecuroſque nos conſer- varemus, dum quærimus, ulterius progreſſi, Lopicium, medium Tropæam inter, & S. Euphemiam Caſtellum pertigimus, ubi favorem ventorum, quo ſinum transfretare poſſemus, operientes, ab una parte mare vorticibus exæſtuans, ab altera parte ingens caſtellorum pagorumque ſtrages, quo nos verteremus neſcii, incredibilem metum incutiebant. Hiſce calamitatibus dum jactamur, ego curio- ſius intuitus Strongylum 60 fere milliarium intercapedine diſſitum, illum inſolito modo furere notavi, totus enim ignibus oppletus videbatur, tanta copia, ut mon- tes flammeos eructare videretur, ſpectaculum viſu horrendum,& animo quan- tumvis intrepido formidandum. Intereà ſonus quidam adinſtar tonitrui, verum ob remotam, qua oriebatur, diſtantiam, paulo obtuſior percipiebatur, qui tamen ſemper majus mazuſque in ſubterraneis(uniculis incrementum ſumebat, donec locum ſubterraneum, cui inſiſtebamus, teneret; ubi tanto fremitu& indigna- tione concuſſit terram, ut pedibus amplius conſiſtere impotes, arrepto, quo quiſque poterat, obvio virgulto aut frutice maritimo, ne membra nimia concuſſa- tione luxarentur, ſuſtinere ſe cogeretur. Contigit hac eadem hora res æterna& immortali memoria digna, ſubverſio videlicet celeberrimi oppidi, quod S. Euphemiam dicunt: Erat hoc in extrema ſinus ora ſitum, ſug Equitum Melitenſium juriſdictione. Cum itaque ad Lopi- cium, ex vehementi Terræ ſubſultatione, veluti exanimes in terra proſtrati, tan- dem ſubſidente Naturæ paroxyſmo, oculis in circumjacentia loca conjectis, ingenti nebula, paulò ante memoratum oppidum circumdatum vidiſſemus, res ſane poſt meridiem hora tertia præſertim cœlo ſereno mira& inſolita nobis videbatur; diſſi- pata verò paulatim nebula oppidum quæſivimus, ſed non invenimus, mirum dictu, lacu putidiſſimo in ejus locum enato. Quæſivimus homines, qui de inſolito rei eventu, nonnihil certi nobis enarrare poſſent, ſed formidabilis caſus tantæque ſtragis nuncium non reperimus. Nautæ ad hoc ſpectaculum veluti attoniti,& incredibili formidine perculſi, projectis remis tundentes pectora Divinam implorabant Mi- ſericordiam, propediem non niſi eandem ſortem, aut ultimi Judicii diem exſpe- gaturi. Confortati tandem ac pœnitentiæ ſacramento expiati, DEo duce inter tumentes maris flutus littus oppoſitum tenuerunt, ubi exſcenſione facta denuo homines quæſivimus, ſed præter puerum in littore ſedentem veluti ſtupore attoni- tum, inventus eſt nemo; hic interrogatus à nobis, quidnam S. Euphemiæ conti giſſet? ſed muto locuti nihil extorſimus, metus enim vehemens& formidabilis eventus linguam animumque ita conſternarat, ut nec verbis commiſeratione plenis, nec ullo charitatis officio ejus animum devincire nobis poſſemus; cibum oblatum omnem penitus nimio dolore& mœrore oppreſſus averſabatur, digitis ſolum ex- tenſis Sanct· Euphemianam cataſtrophen innuere videbatur. Conſolationis itaque omnis expers, vultuque ſubtriſti& capta mente homini ſimilis, à nobis recedens in proximam ſeſe ſylvam proripuit, nunquam amplius viſus. Nos itineri inſiſtentes Nicaſtrum, Amanteam, Paulam, Belvederium tranſeun- tes, nil aliud ad 200 millia paſſuum, niſi cadavera urbium, caſtellorum ſtrages hor- rendas reperimus, hominibus per apertos campos palantibus,& præ timore veluti exareſcentibus; Ultimi Judicii diem jam jam imminere dixiſſes. His magno noſtri ſtupore ſimul& dolore viſis, tandem inter ingentia æſtuantis maris pericula, in- felici ſane itinere Neapolim tandem tenuimus. Quid jam mihi acciderit, ſequen- tibus Lectori paucis exponam. CA⸗ 1 9 1 1 —— —2 9 N 11 1 PRÆRFATIO. %% De Montis Veſuvii, reliquarumque Inſularum exploratione ab Audlore facta. ſt tanta mari terraque exantlata diſcrimina, poſt exploratam incredibi- lem Naturæ in ſubterraneis cuniculis operantis potentiam, ingens animum meum ſubiit deſiderium cognoſcendi, num& Veſuvius nonnulla cum Strongylb, & Atna occultæ negotiationis, in tam potenti Naturæ bello, obtinuiſſet com- mercia? Porticum conceſſi, ad radices montis ſitum oppidum; hinc fideli& viarum gnaro comite ruſtico, opima ſane mercede conducto, media nocte mon- tem per difficiles, ſalebroſas arduaſque vias conſcendi, cujus craterem cum jam obtinuiſſem, horrendum dictu, totum igne illuminatum vidi cum intolerabili ſulphuris& bituminis ardentis mephiti. Hic prorſus ad inuſitatum rei ſpectacu- lum attonitus, inferorum domicilium me intueri credebam, in quo præter dæmo- num horrenda phaſmata, nil adeò aliud deeſſe videbatur. Horrendi percipieban- tur montis mugitus& fremitus, putor iĩnexplicabilis, fumi ſubfuſcis ignium glo- bis mixti, quos ex undecim diverſis locis, tum fundus, tum latera montis continuò eructabant, identidem me illud eructare cogebant: O Aliitudo divitiarum ſapientiæ Sſcientiæ DEI, quam incomprehenfabiles ſunt viæ tucæ Si potentiam tuam tam formidandis Naturæ portentis contra prævaricantis humani generis malitiam oſten- dis, quid erit in illo noviſſimo die, quo Terra irà furoris tui ſubmerſa, elementa calore ſolventur? Aurora itaque illuceſcente, ego, ut totius interioris montis conſtitutionem ea, qua fieri poterat, diligentia explorarem, locum tutum& ad firmanda veſtigia ſe- curum elegi, quæ erat rupes ingens ſuperficie plana, ad quam per declive mon- tis aliquouſque aditus patebat, me demiſi; hic deprompto Pantometro montis dimenſionem exorſus, crateris ambitum 300 ferè millia paſſuum, 800 verò paſſus brofunditatem Geometrico ratiocinio continere deprehendi. Mons undique præ- ruptus; nulla, qua aditus ad interiora patebat, decſivitate data, in excavati cylin- dri formam s rg dpbd, ambitu ſuo deſcendebat;& quamvis fundus ocu- lis noſtris ſtrictiori peripheria concluſus videretur, id tamen juxta Opticas ratio- nes& leges, non niſi ex maxima à crateris intima ſuperficie, diſtantia& profundi- tate contingebat. In Centro fundi Natura ſuum veluti focum conſtituiſſe videba- tur; verè Vulcaniæ culinæ officinam ſempiterno fumi flammarumque proffuvio fervidam, in decoquendis ſulphure, bitumine, cæteriſque mineralium ſpeciebus, eliquandis exurendiſque, occulto quodam molimine funeſtiſque ſtragibus paulò poſt edendis occupatam: ſiquidem halitus intus concluſi, uti contineri neſcii, ita tanto impetu& vehementia horrendis fragoribus ſociata impoſitum ſibi onus dis- cutiebat, ut mons terræ tremore agitari videretur: quod quandocunque accide- bat, partes ſupremæ montis molliores, quæ ex cinere, pluviis, cæteriſque Mine- ralium quiſquiliis coagmentabantur, tremore concuſſæ ſolutæque, collium inſtar in barathri fundum concidentes, ex varia ſoni reffexione, eum fragorem„quan- tum quiſpiam etiam imperterriti pectoris vir ſuſtinere vix poſſet, concitabant. Mareria, quæ ex centro montis continuo eructabatur, novum veluti montem ef. ficiebat, mira ſtriarum varietate præditum, quam varia mineralium liquefacto- rum ebullitio in omnes circumferentiæ partes fluxu ſuo, coloreque nunc viridi ex ære, modo fulvo ex ſulphure, arſenico& ſandarachà, jam rubro ex cinna- brio minioque, jam nigro, ex vitriolo aquis mixto, vel ex ipſis cineribus cine- ricio, ingenioſo Naturæ penicillo efformabat: verum hæc omnia in appoſita fgura Lector conſideret. Monticulus hic poſt ultimum montis incendium quod Anno — F— ——2— ————— — — PRRFTFATIO. Anno 163 1. contigit adeò excreverat, ut inde conjecturare licuerit, futurum ali- quando, ut in eandem, quam olim obtinebat, altitudinem ſit, ſurrecturus, niſi alio incendio ſuperveniente deſtruatur, quod hoc eodem, quo hæc ſcribo, Anno 1660. contigit: ſiquidem novo& horrendo incendio ſæviens mons, adeò montis verti- cem crateremque disjecit, ut multo hodie demiſſior, quam quo eum paulò ante deſcripſi, appareat,& conſequenter uti majoris circumferentiæ, ita profundita- tis minoris reperiatur. His omnibus rite illuſtratis Neapolim reverſus, poſtero die in Inſulam Ænariam, quam& Iſchiam vocant, famæ celebritate veteris ſeriptoribus notiſſimam,& hinc in Pylegræos Puteolani campi campos Vulcaniumque forum me contuli; quæcunque tum veteres, tum Neoterici de iis locis admiranda retulerunt, veriſſima eſſe com- peri, quibus ne hoc loco recitandis tempus perdam, ſingula Lector in Operis hujus ſerie opportune inſerta reperiet. Obſervatis omnibus ſupradictis Naturæ operum, nec non ſubterraneorum ef:- fectuum, quæ recenſuimus, prodigiis, continuo mecum volvere cœpi, quænam in ſubterranea œconomia vis eſſe poſſet, tantarum tamque potentium rerum effectrix; intime quoque non infrequenter ſubridebam eorum falſa perſuaſione deluſorum placitum, qui Geocoſmi molem à Dxo Geoplaſta ex limo Terræ caſuali potius aut fortuita limi congerie, quam certa ratione formatam coagmentatamque fuiſſe, ſim- plicius opinarentur omni interiori conclavium apparatu, omni reconditoriorum Na- turæ uſu orbam, omnibus aquæductuum incilibus deſtitutam, ſolum limo, lutoque oſt diluvium haud ſecus ac caſei quoddam coagulum condenſatam; cæteroquin Telluris quoddam veluti rοοꝗ ν inutile pondus conſolidatum deſidere, ne- ſcio qua mentis pervicacia perperam ſibi perſuadent: quibus verò tum Divinorum operum majeſtas, tum ſublimium à Natura conſtitutorum finium providentia in- noteſcit, hi ſanè interiorem Geocoſmi fabricam multo à communi hominum con- ceptu differentem conſtitutionem habere fatebuntur, utpote in qua æterna Dx Sapientia, cum fundamenta poneret Orbis Terrarum, in ea mira arte elaboranda, & juxta architectonicam amuſſim in ea rite diſponenda, nec non ad neceſſarios to- tius Naturæ uſus in innumera elementorum receptacula diſponenda cum ineffabili quadam induſtria luſerit; non minori ſane quam in humani corporis, tot vitalium membrorum officinis diſtincti, tot venarum, nervorum, fibrarum, muſculorumque ductibns inſtructi, tot cæcis meatuum ſiphonibus pertuſi, fabrica conſtituenda alla- borarit. Qua de cauſa ſolito molientis ingenii ardore inſtimulatus nullum non lapidem movi, ut quantum fieri poſſet, ad adeò abſtruſam in ſubterraneo Vulcani regno latentium rerum ſyſtaſin profundius penetrarem, minime iis à me hucuſque oblervatis contentus, quidquid in Geographicarum relationum monumentis, quod tum Terreni Globi formam, tum particularium regionum naturam proprie- tatemque concernebat, deprompſi, Auctores veteres& novos Europæ, Aſiæ, A fri- cæ, Americæ Hiſtoricos, Philologos, Geographos, Oceanearumque expeditio- num circa univerſum Telluris globum ſuſcepta molimina, quæque in novarum Re- gionum mariumque incognitorum ĩnventione detecta fuerunt, Naturæ prodigia, pari cura collecta intime ponderavi. Acceſſit hiſce ditiſſimum relationum à Patri- bus noſtris ex Indiis huc Romam, quot trienniis adventantibus, factarum ſubſi- dium; dum quæcunque terra marique admiratione digna viderant& explorarant, ſeriptis comprehenſa mihi talium rerum avido, liberali ſane animo communica- runt. Ex quarum contemplatione rerum dici vix poteſt, quanta animum meum ad rerum tum proprio periculo expertarum, tum aliorum meis haud incongrua rela- tione acceptarum portenta, invaſerit admiratio; admirationem verò quam ardens cauſarum inquirendarum exceperit deſiderium. Singulis itaque cum ſingulis Com- binatoriæ artis ſubſidio ad incudem reductis, dum continuo ſtudioſæ mentis æſtu * 1 1 ——!˖ ́— —2 —— 28— PRÆFATIO. æſtu altius aſſurgo, tandem argumenti hucuſque forſan intentati, id eſt, Mundi Sub- ꝛerranei fabricam orditus, quantum ingenii mei imbecillitas permiſit, rite con- ceptam, Reip. Litterariæ jam dudum promiſſam,& multiplici remorarum obice impeditam, tandem ad Divini Numinis gloriam bonique communis emolumen- tum in publicam lucem edidi. In quibus omnibus explorandis unicus Divinæ Gloriæ ſcopus mihi propoſitus eſt, ut videlicet illuc, unde veluti à bonorum omnium origine cuncta profluxerunt, ad Dxum Orr. Max. reducantur, qui ſit ſemper laudatus, ſine menſura benedictus, atque ſemper omnium poſſibilium crea- turarum affectu in perpetuas amatus æternitates. Vale Lector cœptiſque fave. in qua eorum, qui ſuam in hoc Opere inſegni variarum Obſerva- tionum augmento operaim contulerunt, mentio ft. VUm multorum precibus hujus Operis curam ſuſcepiſſem, variiſque ad tot tamque portentoſos Naturæ partus, qui non dicam in extremis Indiarum Moris, ſed vel in ſingulis Europæ Provinciis nullibi non ſe ſpectandos præ- bent, legitima authoritate ſtabiliendos ſubſidiis indigerem, operæ pretium me facturum exiſtimavi, ſi ad præcipuas Europæ Provincias potiſſimum ad Socie- tatis noſtræ peritiſſimos viros litteras expedirem, queis ſuſcepti Operis inſtituto expoſito rogarem, ut ſi quid in eorum regionibus lateret in aquis, montibus, ſpe- luncis, fluminibus, fodinis, herbis, animalibus alibi incognitum, vel exotica Na- turæ proprietate admiratione dignum, ad me tranſmittere non gravarentur; ſeri- ptum, factum; ſiquidem percepta Operis quod moliebar deſignatione, ſinguli ea qua licuit cura& diligentia obſtetricantes partui manus uti adhibere non ſunt de- dignati, ita quoque non immerito ingratus videri poſſem, ſi præſtitam in boni cour munis emolumentum operam, ſilentio involutam præterirem. Quare eorum no- mina vel in primo hujus Voluminis veſtibulo, ad ea immortalitati conſecranda, exhibere libuit. FrRDbixaNbus III. glorioſæ mem. Rom. Imper. ſemper Auguſtus, qui pro ſapientia ſua,& omnigenæ ſcientiæ amplitudine, qua Mundo claruit, uti primus hujus Operis motor extitit, ita quoque qua litteris, qua nummario ſubſidio, me quantumvis indignum, ad Operis incepti executionem ſollicitare non deſtitit. Quem ſecutus haud diſparis ingenii,& virtutum paternarum ſectator,& in Impe- rio ſucceſſor LEOPOLDUSs PRIuus Auguſtus, derelictam morte glorioſiſſimi Parentis operis telam ſapiens Filius denuo orditus, tandem juſſu ſuo continuatoque ſubſidio ad finem perdixit, mediatore Sereniſſimo Archiduce Leopoldo Guilieno, qui pro ſingulari ſuo in me meaque ſtudia affectu, huic unice incubuit, ne quid- quam eorum quæ tum ad Operum meorum editionem, tum potiſſimum ad Mundi Subterranei Opus prælo parandum neceſſaria forent, deforet. Quibus merito vel- uti primis ac munificis ſtudiorum meorum Mecænatibus, ſi quidpiam à 20 anno- rum decurſu laude dignum in Reip. Litt. bonum à me prodüt, id gratam poſte- ritatem iis acceptum ferre velim. Hiſce acceſſit Emin Franciſcus Georgius S.. Elector& Archiepiſcopus Moguntin. necnon(arolus Ludovicus Sereniſſimus S. N.L Elector Palatinus, qui inceptam operis deſignationem, copioſis ſane ſubſi- diis urgere non deſtiterunt. Horum exemplum ſecuti Sereniſſ. Auguſtus Dux Brunſvicenſis& Lunæburgenſis, uti& Hungariæ primas Franciſcus de Lippa) Ar- chiepiſcopus Strigonienſis; deinde Eccellentus Bernardus, S. R. I. Comes de Martinez, meritiſſimus pro tempore Boëmici Regni Burggravius& Prorex, una cum Fratre Maximiliano ſecundum in eodem Regno locum dignitatis obtinente, inſigni —————— RNREFA FIG. inſigni liberalitate opus hoc nullo non tempore promoverunt& ſollicitarunt: Hæc verò mea molimina cum inaudiſſet Sereniſſ. Archidux Ferdinandus Carolus quid- quid in Tyrolenſi intimum conſiliarium colligi& tranſmitti juſſit. Hoſce ſecuti ſunt P. P. Andreas Schaſfer& Joannes Eiſſert Soc. Noſtræ; hi quid- quid in Hungaria mineralium fodinis deſiderari potuit curioſum, rarum, inſolitum, in ſubſidium operis incredibili cura& diligentia undique conquiſitum, necnon Authentica Præfectorum fodinarum atteſtatione ſtabilitum tranſmiſerunt, quorum operà non hoc præſens Opus dumtaxat, ſed& Muſeum meum diverſiſſimis omnium mineralium ſpeciebus locupletatum unà cum Mundo Subterraneo, veluti de prædivite theſauro, merito, uti ſuo loco patebit, gloriari poterit: Quid verò ad operis perfectionem contulerint ſubſidii P. P. N. N. ex India huc Romam nego- tiorum cauſa advenæ, P. Martinus Martinius, P. Franciſcus Dorville, P. Hyacinibus de Magiſtris, P. Philippus Marinus, aliique complures Galli, Hiſpani, Luſitani, hujus decurſu Operis, ubi ſingulorum nomina adducam, manifeſtabitur. Quibus omni- bus, uti par eſt, gratias habemus maximas& immortales. Ego verò, cum ĩta à natura conſtitutus ſima ut iis quæ ab A uctoribus, circa rerum naturalium virtutes& prodigia tradita ſunt, facile fidem non habeam, niſi me vel relationes à viris fide digniſſimis indubia atteſtatione communicatæ; vel propria experientia,& ſenſata rerum inſpectio certiſſimum redderent: Ad hanc veritatem obtinendamʒ dici vix poteſt quantum jam à compluribus annis temporis inſumen- dum, quantum expenſarum faciundum, quanti denique labores exantlandi fue- rint, dum varia ad res ipſas naturæ prodigioſas, propriis oculis examinandas inſti- tuenda itinera; abditi fodinarum receſſus penetrandi, profunda ſubterraneorum viſcerum latibula exploranda; Vulcania Naturæ ergaſteria adeunda, lapidum ſaxo- rumque fodinæ examinandæ, adeoque nihil quod ad operis ſtabilimentum, quo- vis modo conducere videbatur, omiſſum fuerit; ne quoque idem mihi, quod iis Auctoribus accidit, qui de Lapidum, Gemmarum, NMetallorum, cæterorumque foſſilium differentiis, herbarumque ſpeciebus diverſiſſimis, iis ne nomine quidem notis, ĩnutili labore inconſultius ſcribunt, ne dicam deſcribunt, contigeret: dicta- rum rerum peritiſſimos ipſos, inquam, Chymicos, Aurifabros, Gemmarios, quin de foſſores, in meos adſcivi Magiſtros, quoſque præſentes non habui, per litteras de obortis difficultatibus conſulendos duxi, quorum inſtructione eruditior, atque excultior, paulo ſolidiori fundamento de occultis rerum miraculis me philoſophari poſſe expertus: adeoque tibi, Lector, perſuadeas velim, nil hoc in Opere abditarum cauſarumoccurrere, quod experimentis à me factis comprobatum non ſit, dum ne- ſcio quo inſtinctu impulſus firmiter mihi perſuaderem, tunc me intimas rerum na- turalium cauſas adeptum dici poſſe, ſi idem quod natura inſſta ſibi facultate facit, ego ad vivum ejuſdem prototypon iis in rebus, in quibus Natura ſe ĩmitari patitur, arte conficerem. Quo, niſi mea me fallat ꝙππτ, ſaltem pro modulo meo id præ- ſtiti, ut ſi obortarum difficultatum ſcopulos intima penetratione, non ſuperaſſe, aliis ſaltem, ſemitis jam complanatis, ad proximas rerum cauſas aditum ape- ruiſſe videri poſſim. Erit forſan nonnemo alius felicioris ingenii ſortem nactus, qui hujus Ariadnei fili ductu penitiora veritatis adita ſuo tempore ſit aperturus. Ego quod pro ingenii mei imbecillitate potui& debui, juxta concreditum mihi à Patre luminum talentum, præſtiti: neque quiſpiam ſibi perſuadeat, alio me fine hæc ſcripſiſſe, quam unico illo, quæ eſtgloria Dei, qui eſt mirabilis in operibus ſuis; ſi verò ex hoc nonnihil aut laudis, aut ſiniſtræ cenſuræ in me emer- ſerit, nihil moror: cum aliam laborum meorum mercedem non ambiam, niſi illum, qui eſt merces magna nimis,& ſpes omnium finium terræ. Vale. 4 — IN- 155 3 —3 INDEXN ̃ NGMENTORUM in hoc Opere contentorum. P R F CapUTI. SE occaſione bujus Operis, III. De Montis Veſuvii, religuarumg 0 Auctoris itineribus. *. De horrendis terræmotibus Anno 1638. in Calabria exortis, guibus qua- tuordecim dierum ſpatio Auctor magno vitæ ſuæ periculo præſens, ejus occaſſone magna Vaturæè arcana didicit. %% ᷑—H ᷑̃᷑ ̃ ̃ SFECTIO E mirifica Centri Natura,& PRIMA. maximo Dei opificio. Pag. 1 CAp. I. Explicationes definitionum. 2 II. De Linea Directionis. 9 III. Paradoxa de Centro Terræ. 14 SgcT. 2. De motu gravium ad Centrum Univerſi 20 CAP.I. Definitio motus localis corporum& im. petus. 20 II. De accelerato motu naturali& violento gravium, ejuſque proportione ad tem- pus quo dictu m ſpatium conſicit. 22 III. De motu gravium ſupra plana inclinata. 25 LIB ERX II. De admira CAp. I. E fine& ſcopo Geocoſmi. 55 II. Idea Globi Terreni in mente Di- vina exiſtens. 56 III. De Mundanorum globorum ſeu ſtellarum natura& compoſitione,& quomodo in Muudum inferiorem influant. ibid. IV. De Sole& admirando ejus opificio, viri. bus, proprietatibus, guibus in Mundum Terrenum influit. 77 V. De(orporis Lunaris natura& effectibus. 62 VI. De proportione Globi Terræ ad Solem ac Lunam. 63 VII. De extima Telluris ſtrudlura, ejuſdue ma- guitudine. 64 VIII. De Montibus Cęeocoſmi, eorumguè neces- ſitate. 67 IX. De arcana Montium conſtitutione. 68 X. De Montibus in particulari,& arcaua eorun- dem ad uſus humanos architestura. 70 XI. De ignivomis ſeu hulcaniis montibus. 74 XII. Utrum Montes cum tempore decreſcant, aut denuò accreſcant,& de mira terre- ue Inſularum euploratione al Auclore facta. IV. De motu pendulorum. 28 V. De motu projectilium parabolico,& miris ejus effectibus. 30 SECT. 3. Utilitates quæ ex Coſmocentrica arte deduci poſſunt. 35 Capur UNICUM. Qοmodöo velocitam motus grauium adcentrum determinari poſſit. ibid. Skcr. 4. Centroſophia applicata. 38 „„„ ibid. II. De pendulorum motibus. 4¹ III. De aſu& emolumento dictorum. 43 IV. De pendulorum uſu in rebus ad Geome- triam ſpectantibus. 48 ndo Globi Terreni opificio. XIII. De Aguis ſive Oceanum Geocoſmum am- biente, Mariumqueè per occultos meatus communicatione. 84 XIV. Oe altitudine montium&profunditate o.- ccani mariumque, ubi& Caucaſi montis al- titudo ab Ariſtotele aſſerta diſcutitur. 89 XV. De iuægqualitate fundi maris, cui jungitur hiſtoria memorabilis ſupra dicta confir- qmang. 97 XVI. Dimenſio freti Siculi ab Auctore facta Auno 1638. 99 XVII. De magnetica Telluris conſtitutione, ſive de oſſatura Telluris. 103 XVIII. Oeocoſinus ſive corpus terrenum minime homogeneæ, ſed heterogeneæ naturæ eſt; &de mira rerum varietate, gua corpus terrenum conſtat,& guodnam verum& proprium elementum terreſtre ſit. 107 XIX. De interiori Oeocoſmi conſtitutione, ci- vis& aualogia ad humani corporis mem- ſtrium partium transformatione. 76 L IB ER III. SEkCT.J. De natura Elementi Aquei, ſive de Mari, motibuſque conti- nuis, quibus id nullo non tempore agitatur,& de miris effectibus, quos in Mundo Subterraneo præſtat. 132 CAp. I. De diverſitate motuum, guibus mare nullo non tempore agitatur. ibid. II. De Motu generali maris, qui eſt ex Oriente in Occidentem. 134 III. De Mfotibus, quos currentes vocant, ſive repercuſſos, aut re flecos. 135 IV. De Motu generali Maris, ejuſquè circa orbem Terrenum eſfectibus. 136 Erad. 110 XX. De Antris, hiatibus& innumeris terræ meatibus. 120 Hydrogra phicus. SGS CAp. I. De ſecundo motu Maris generali, en. cquobus contrariis Motibus compoſfto, SG guem ſtum Maris, ſive fluxum& reſluxum, acceſſum guogue& receſſum, aut intume ſcentiam& detumeſcentiam Maris vecant. 139 II. Cuanam virtute aut qualitate Luna mare moveat. 140 III. cur Mare potiſimum vim ſuam tempore Novilunii& Plenilunii exerat. 143 IV. Cur Mare non ſemper ſex horis Hluat aut reſluat in diwerſis Orbis Terræ partibus, undle — — 9—ĩů— IND EX ARGU &unde tam irregulares Maris motus proveniant. 147 V. cur Londini in Fluvio Tameſis tunc mavima Maris intumèſcentia accidat, guando Lu na in quadrantis Auſtro-Zephyrea parte conſtituta fuerit, contra Luna in Boreali- Bus ſgnis,& in Euro- borea plaga conſti- tuta, tunc maxima intumèſcentia contin- gar, tribus videlicet horu antequam 44 Meridianum londinenſem pertingat. 151 VI. cur in Oſtio Carumnæ Galliæ flumine, aqua ſeptenis horis creſcat, tribus verò tantum decreſcat; contra verò in Senega Africæ Nuvio, aqua maris guaternis horis cre- ſcat, octonis decreſcat. 153 VII. Diſquiſitio. 154 VIII. cur Mare Auſtrale, vulgò del Zur, juxta Panamam tam inſolitos& incredibiles Mu ENTORU M. fuxus& refluxus faciat. Contrd in Mari Boreali, vulgo del Nord, juæta portum Nombre di Dios, cæteriſque(ontinen- ris Americæ littoribus vix ſenſibilem æſtum cauſet. 155 IX. Diſquiſitio. 157 X. De Gurgite admirabili Norvegiæ, omnium totius Orbis Terrarum celeberrimo& maximo. ibid. SECT. z. Ars Plemmyrica. 164 CAP. I. De aſa& praxtſtus marini in re Nau- lica. ibid. II. De Oceani Pericycloſi ſeu circulatione 169 III. De ſalſedine Maris, ejuſquè origine, neceſſi- tate, alliſgue Oceani mariumquè acciden- tibus. 172 IV. Utrum æqualis ſit Maris ſalſedo per uni- ver ſas Occani ſemitas diſperſa. 176 LIBEER IV. Pyrologus. jus ſitu& operationibus. 179 CAp. I. Deneceſßitate& eſſentia ignis Subter- ranei.& utrum verum elementum ſit. ibid. II. Quodaam ſit verum ignis elementum,& u- binam proprius ipſius locus ſit. 181 III. De igne Subterraneo per omnia diſſuſo,& cur in nonnullis locis ſit perpetuus, in a- liis non. 186 IV. De Phlegræo Campo in Agro Puteolano. 1 89 V. De Specu(haronio, vulgo la Grotta de Cani/ſto ad lacum Agnanum, non procul Neapoli„& de Lethèea vi Sproprietate gua introbuntes ſaffocatos iuterimit 190 VI. Montes ignivomi in extrema telluris ſuper. fcie ſpectabiles terram ignibus plenam eſſe ſatis demonſtrant. 194 VII. De pereuni duratione ignis,& pabulo ſeu fomento ejuſdem, 198 VIII. Zinæ deſcriptio, in qua veluti in prototypo gquodam Subterraneorum ignium, eorum- gue pabuli indeficientis rationes, ut dici ſolet, ad oculum demonſtrantur. 20⁰0 IX. Crateris Ætnæi deſcriptio. 201 SEcT. 2. De Aèris& Ventorum cauſis, na- tura, viribus& varietate, qui tum in extera Geocoſmi ſuperficie, tum in internis Subterraneis cavernoſis re- SkcT.I. D E natura Ignis Subterranei, e- CAP. L. De multiplici Ventorum cauſa, eorum diviſione& definitione. ibid. II. De vento generali,& quomodo, quave de cauſa naſcatur. 212 III. De Ventis periodicis ſeu anniverſariis guos Eteſias Oræci vocant,& de cauſſs eo- rum. 217 IV. De anniwerſariis ventis in Oceano d nautis Hiſpanis Batavis, Luſitanis S Anglis obſervatis. 217 V. Cauſæ diverſorum Ventorum explicantur. 219 VI. De tranſverſali hentorum motu ejuſque cauſa. 230 VII. Uade proueniat tremor, undulatio,& di- vefſi gradus intenſionis& remißionis impetus ventorum,& quomodo ea per ſo- num cognoſci poßit? 23T7 VIII. He natura& proprietate Jentorum. 232 IX. De artiſſcialium Jentorum, qui tum ad re- creationem, tum ademolumentum homi- nibus conferunt, productione. 237 X. Nullum eſſe meteorum, guod geneſin ſuam non ex Sulterraneo Mundo ſortiatur, guodguè in eo omnis generis meteora, non ſecus ac in externa ſuperficie& aërea re- gione, hprodacantur. 238 XI. Omnes meteorologicaè impreſſiones, guæ in ſublimi naſountur, originem ſuam abignibus gionibus dominantur. 210 Subterraneis trahere demonſtrantur. 244 LIBERʒ V. De Lacuum, Fontium, Fluminumque origine. Scor.I. DE F cuum origine, eorumque di verſa natura, viribus, proprietati- nam aqua alicubi ſub terra lateat, cogno- ſcere quis poſßit. 265 bus. 247 III. De aguis miictis ſeu compoſitis medicatis CAp.I. De multiplici cauſa originis ſontium. 248 II. De principali generaliquè tum fontium tum fluminum cauſa. 250 III. Dereliguis modis& rationibus. 256 IV. De lacuum in planitielus origine. SEcT. z. De variis Aquarum differentiis& qualitatibus. CAp. I. DBe aqua Fontana ſimplici,& de ejus ho- nitate& malitia. ibid. in genererearumque cauſis,& de mixtio- nis cum mineralibus diverſo modo& ra- Tione. 267 IV. De mixturis aguarum medicatarum. 272 262 V. Hydrometri deſcriptio, quo aquarum gravi- tas& levitas eploratur. 275 264 VI. De æſtu& calore Thermarum, ejuſqut cau- ſa,& quomodo eæ adeò diſferenti mine- jalium tinctura miſceantur. 277 SECT,. 5 —— — —— * —— ——— ſ „ —— —ů—— e * * — — 1 ——————ʒ¶ꝛw4s INDEX ARGUMENTORUNM. SkCr. 3. De Thermis,& Aquis medicatis, II. De aquarum nonnullarum gravirate& le- 4% b earumque mirificis viribus& pro- vitate, earumquè miraculis. 297 prietatibus in ſpecie, quæ omnes ex III. De agui lethiſeris& ſcrobilus(haronels Subterraneis originem habere de- deleteria vi pollentibus. 301 monſtrantur. 280 IV. De fontium nonnullorum fluxu& reſſunu, CAp. I. De principalibeu Ihermis ſeu aquis me-&varia aguarum mutatione, uti& de dicatis, guæ in Geocoſimi ſ. uperffcie paſſin fontibus aunonò caritatem prænuncian- occurrunt. ibid. ＋Il Ag. 303 II. Unde medlicata facultas thermarum contra rot V. De metamorphotica vi ſontium, Ruvio- ac tam diſferentes morbos profluat. 291 rum, lacuum, gua ejecta quæ vis in ſa- Szcr. 4. De miraculis Aquarum,& prodi- xa aliaſque metallicas ſpecies conver- gioſa quorundam fontium natura& tunt. 307 proprietate. 294 VI. De religuis aguarum miraculis. 309 CAp. I. Oe(olore, ſapore, odore, mephiti in VII. De varia lacuum, flu minum, fontium me- nonnullis ſontibus thermiſque eluceſcen- tamorphoſi, terreſtriumgue partium mu- tibus. 297 ationibus. 31 1 4½ 1 5 De quarto rerum naturalium Elemento, quam Terram dicimus, iiſque qui ex eodem producuntur, primis Subterranei Mundi fructibus. SkCrT. I. 1 E mira Terræ varietate,& an IV. De Nitroſi pulveris pyrii confciendi modo yverè& propriè Elementum ſit, Sratione, ejuſgue variis in arte Pyro- & quodnam& qualenam per illud bolica uſibus. 330 intelligi debeat. 316 SRCT. z. De Alumine, tertia ſalis ſpecie.333 CAp. I. De Elemento Terræ. ibid. CAp. I. He Vomine, Definitione,& Varietate II. De nagna varietate rerum, quæ in Terreni Aluminis. ibid. globi utero continentur. 317 II. De Natura, Qualitate,& Præparatione III. De incredibili varietate rerum, guæ ſalis Aluminis. 334 virtute und cum cœterorum Elemento- III. De viribus medicis, cæteriſque ufibus Alu- rum auxiliarils copiis, in vaſto Megaco- minis. 336 mi utero producuntur,& primò guidem SECT. 4. De Vitriolo, ejuſque miris pro- de ſale ejuſque diflerentits. 313 prietatibus. 337 IV. Oe diſferentiis ſalium. 320 CAP. I. De deſſnitione, diuiſſone& ortu Vi. V. De modo ſalium extrahendorum 323 ibid. SIKCT. 2. II. Utrum Ferrum verè& realiter in As, me- CAP. I. De Vitro, ejuſquè ſpeciebus Salenitro, diante ſpiritu Vitrioli, converti poßit. 394 Aphronitro, Halinitro. 325 III. De varietate, viribus,& proprietatibus, II. De Salenitro tertia ſalis ſpecie. 326 uſugue Vitrioli. 342 III. Oeę Saliſnitri Generatione, Vatura, viri- IV. De Vitriolo factitio. 343 Fus. 328 APPENDIX. De guadruplici ſalium genere. 344 ER VII. De Mineralium ſcu Foſſilium, quæ propriè terreum Elementum ſapiun 2inr 14PI Ulles Natura, Propricrate,& Uſu;& de perenni Geocoſmi quæ per eo- rum motum fit, pericycloſi& revolutione. SkECr. I. D Terreſtribus portionibus, CAP. I. De mutationis Ceocoſmicæ Cauſis. arenaceiſque corporibus, quæ ibid. in Geocoſmi utero concluduntur. II. Cuid Terra propriè ſit, unde generetur,& 347 de variis zerreſtribus ſubſtantlis, guat CApP. I. De Arena, Sabulo, Olarea, Cinere. ibid. Terras vulgo vocant. 354 II. De Qualitate LDſugue Arenæ. 348 III. Uude tanta Terrarum diſßerentia naſca- III. Pericycloſis Naturæ mirabilis. 350 zur. 356 Skcr. 2. De Hylocineſi Globi Terreſtris, IV. De uſu variarum Terrarum. 358 id eſt, de magna& perpetua Terre- V. De reguiſitis ad culturam Agrorum. 361 ſtris Materiæ ſeparatione, Arenx, Sa- VI. De Terreſtribus corporibus, guæ fingulis buli. Glareæ motu facta, ſeu de Ar- Plaſtis& Pictoribus in uſum veniunt. gillæ, Lapidum, metallicarumque 364 miſturarum reſolutione. 351 Anacephalæoſis Viclorum. 366 MUN. 4 2 lebee,. O. 2 2 Hnaf — 2 . belH Ft 2 en fr 4 .. — 4. 9 2 ,, Ge * 2 77 Nom CHaigei 7 6 FnU 2 725 75 9 6 6 % —6„ 1 76 6% 6 7% N N — 1% 0 67 NN 5 2 * 55 Fol. I MUNDUs SUBTERRANEUs. LIIBER PRIMUS CENIIRMGQRAEPEHTICUS, SDν E T. CENTROSOPHIA DICITUR. 8I. De miriſca Centri Natura& maximo Dxi Opificio. rrr Obterranci Mundi admiranda in lucem educturo mihi; ab eo diſoepta-· P. Nanur tionis noſtræ primordia ordiri viſum fuit, quod oimnium non imme- ritò baſis& fundamentum eſſe cognoſcitur. Itaque quemadmodum inuniverſa Corporei Mundi fabtica, Entiumque ordinibus, infinita Dei potentia: ita in Centri conſtructione potiſſimum admirabilis& inexhauſta Opificis elucet ſapientia. Latet in eo, neſcio quid, prorſus admirabi- le, velipſius, ut ita dicam, Divinitatis æmulum, in quo maximum cum minimo proximè coincidit, dum omnia in totius Mundi amplitudine eluceſcentia Corpora complicat, omnia in ſe derivat, cogitque,& extra ſe evolvit omnia; Opus verè ad- mirabile, Opus dextra Eæcelſi, non niſi Omnipotentis Dei virtute fundatum. Qui ut ex Centro omnes eduxit Mundanæ compagis propagines: ita in idem reducit omnia, omniaque eidem connexa voluit, tam conſtanti lege, tantà corporumcolli- gatione, ut facilius ſit totius Mundi compagem diſſolvi, quàm ut corpora ab hac lege, ineffabili Divinæ providentiæ diſpoſitione ſemel latà, removeantur. Huc reſpiciunt primum, omnia Cœleſtium globorum Syſtemata, dum perenni ſuà ver- tigine ad nihil alludunt aliud, quàm ad id ſine quo fruſtra illa in rerum natura à Deo producta videri poſſint, utpote nullos unquam Influxuum ſuorum effectus ſortitura. Elementaris Mundi Syſtema adeò à Cemro neceſſariam habet dependen- tiam, ut ſine hoc neque ullam in efficientia rerum operationem, nec in generabi- lium rerum propagatione ullam energiam obtinere poſſit. Et tametſi hoc, teſte Proclo, c eg 9 0 ν minimum ſcilicet cieuum,& indi vidluum ſit ʒ adeò ta- Proclus. men virtute ſuà magnum eſtut omnia fulciat, omnia conſervet, omnia animet, cor- roboret omnia: ſine hoc, nullus rerum ordo, nulla Elementorum efficacia: ſine hoc nullum in Subterraneo Mundo Mineralis naturæ incrementum, nulla Vegetativæ poteſtas, nulla Senſitivæ operatio finem ſuumnanciſceretur: verbo, Mundum in nihilum abire prorſus neceſſe fotet. Et ne Lectori cαανd proferre videamur, omnia hucuſque dicta in hujus Cæntroſobhiæ ſerie nobis demonſtranda duximus: Utque ſolidiori methodo procedainus, primò Deſinitinnes, Axiomata, aliaque ad artem perfectam formandam neceſſaria præmittemus. 83 1 1 f * 12— ———— ＋—— 1——222 1 1. Univerſi medium, punctum eſt. 2. Univerſi medium immolile, guod Centrum Mundi Aicitur, zlludgue appetunt omnia. 3. Oentrum gravitatis, cαꝗue rei gravis, eſt ejuſdem gravis medium. 4. Centrum magnitudinis,/ punctum medlium cujuſvis Huræ, per quod Agura quo- modolibet ſecta, ſemper in partes dividitur ægquales. 1 6. Linea directionis eſt, quæ motus gravium dirigit,& ducta intelligitur Centro, uſdue ad derticem, per Centrum rei gravis. TON. I. A CA- 2 MUVUNDI SUBTERRANEI Seck.I. Definit. . Explicationes Definitionum. duci non poteſt, cum Centro coincidere; ut proinde vel ex hoc capite cognoſcas neceſ- Centrum eſt minimum& primum in ſpatio ſariam Centri cum Circumferentia depen- punctum, fimplex, omnis compoſitionis& 4i. dentiam; ita ut nec centrum ſine Circumfe- 27ĩſſonis epers, neque totum, negque quan. rentia, nec Circumferentiam ſine(entro tum, negue magnum, neguè ulli quanto com- concipere poſſis. Cum enim Divina Sapien- menſurabile; eſt tamen id, quod omnia gra- tia ex Centro Orbem evolverit, tolle(entrum, via waturaliter appetunt; d quo levia omnia neque ulla erit Corporum evolutio; ſi nulla ſurſum feruntur. Corporum evolutio, nulla erit Mundi am- plitudo; ſi nulla amplitudo, nulla erit mun- Quid ſii T Otum hoc 7ν νονον ν dialium corporum in Mundo diſpoſitio, DiNr ita demonſtro. nullus ordo, influxus nullus, neque motus: Si centrale punctum non eſt mini- Quæ omnia cum abſurda ſint, omnia igitur mum in ſpatio, ergo minus illo aliquid in ad(entrum,& quo evoluta ſunt, ordinantur. ſpatio præcedere poteſt; ſed hoc eſt impoſ-(entrum itaque eſt, quod omnia appetunt; Kbile cùm puncto minus aſſignari non poſ-(entrum eſt, quod omnia ambiunt; Centrum ſit; Eſt ergo minimum in ſpatio,& conſe- eſt, quod omnia reſpiciunt, utpote ad U- quenter primum. Si ergo primum, erit ſim- niverſi conſervationem unionemque Cor- plex; ſi ſimplex, ergo omnis compoſitio- porum perneceſſarium. Virtute(entri nis expers; ſi omnis compoſitionis expers, omnes naturalium& elementarium Mo- ergo indiviſibile; ſi indiviſibile, ergo neque tuum virtutes emanant; ſine Centri virtute quantum, neque totum dici poteſt, cùm neque Vegetabile incrementum ſumere, ne- partibus careat; ſi non quantum, neque to- que Avis volare, neque Quadrupes incedere, tum, ergo neque magnum;& quia non neque ullam Homo actionem corpoream, magnum, neque majus, minus, aut æquale uti poſtea demonſtrabitur, exercere poſſet. erit;& conſequenter nec menſuratum, aut Omnia itaque à(entro ſunt, omnia ad Cen- commenſurabile quanto dici debet; Ergò è& rrum ordinantur. Verùm ut hæc omnia lu- converſo, quia nulli quanto commenſura- culentius patefiant, primùm Differentiam bile eſt, nulli quanto comparari poteſt. Et inter(enttum magnitudinis& gravitatis ex- quoniam non comparabile cum quanto, plicandam cenſuimus. quantum eſſe non poteſt;& quoniam non eſt quantum, non eſt diviſibile;& quoniam non eſt diviſibile, non eſt partibile;& quia non eſt partibile, non eſt totum;& quia non Centrum magnitudinis eſt punctum medlium eſt totum, non habet partes;& quia non cujuſvis ſ guræ, per ſuod Hgura biſecatur. habet partes, ideo ſimplex;& quia ſimplex, ideo minimum& primum in ſpatio.& quia Entrum, ſecundum totam latitudinem Quid ſir primum eſt in ſpatio, ideo in eo ſitum ha- ſuam ſumptum, dicitur cujuſque rei bet;& quia ſitum habet, poſitionem quo- medium; eſtque punctum quantitatis con- dian que in ſpatio habet,& conſequenter reſpe- tinuæ& finitæ, ſignatum ſive actu ſive po- etum ad puncta, Iineas, angulos, ſuperfi- tentia, vel in ipſa quantitate ejuſque termi- cies, corpora, quæ ſunt in ſpatio dicit: unde no, vel extra, cum certo ſive extenſionis, naſcitur illud paradoxum. ſive intercapedinis, ſive habitudinis par- centrum Mundi, tametſi ſit punctum, il- tium reſpectu ad id, cujus dicitur Centrum; lud tamen quodammodo quantæcunque competitque hac ratione non tantùm cor- commenſuratur peripheriæ; ita, ut circum- poribus, ſed& ſuperficiebus& lineis. Pro- ferentiæ& ſuperficies etiam cujuſyvis Circu- priè autem(entrum Hguræ, eſt illud pun- limaximi, videantur in unum quaſi centrale ctum in Circulo& Sphæra medium, à quo punctum contrahi, ſecundum omnes ſui par- omnes lineæ ad peripheriam ductæ inter ſe DN II. uuemmumueummomnunuumneeuemumumdmuabeunnnn IIII Proclus. tes, iiſque commenſurari: ſiquidem, teſte Proclo, Circumferentia ex omni parte cum Centro conjungitur,& omnes ſui partes in Centrale punctum cogit& contrahit. Si enim ex puncto quodam infiniti Circuli concen- trici deſcribantur,& ex maximo omnium Circulorum per omnes intermedios lineæ in(entrum unde deſcripti ſunt, ducantur: certum eſt, Circulum minimum, quo minor ſunt æquales; In rectilineis verò eſt pun- ctum, in quo omnes rectæ lineæ, vel angu- los oppoſitos jungentes, bifariam ſecantur, vel ab angulis ductæ ad laterum oppoſito- rum bipartitas ſectiones in eaſdem rationes dividuntur. centrum magnitudinis punctum eſt, quod undique æqualiter ratione magnitudini, ex- tenſioniſque ab extremis abeſt. Con- LIB. I. C ENTROGRAFHICOGUS. Convenit hæc quidem omni Suantitafi pus quodcunque grave à Lunæ, verbi gratia, Deſinit. finitæ, lineis videlicet, ſuperficiebus-& cor- concavo demitti, ad(entrum utique mo- poribus, ſed non ſingulis; Lineæ enim ordi- vebitur, neque quieſcet, cùm extrema ſui natæ, atque utrinque terminatæ, Centrum, parte Centrum contigerit; non enim eſt in id punctum eſt; quod eam biſecat. In ſu- Centro vis aliqua, ut multi putant, magne- perficiebus verò ſolus circulus inter corpo- tica, quæ corpora attracta teneat, ne inde ra Sphæra eſt, cui(entrum magnitudinis moveantur, ſed in ipſis gravibus pot ius, at- propriè competit; impropriè tamen locum que in ſingulis eorum partibus eſt appeti- habet in polygonis& polyedris regularibus, tus quidam, qui ducit ad(entrum Cum in quibus ipſa latera&%, æquè ab hoc ergo pars illa extrema corporis, quæ Cen- centro abſunt, prout tota confiderantur, 2um contingit, quæque, ſiab aliis graviori- non autem ſecundum partes. Atque hàc ra- bus eſſet ſejuncta, quieſceret, comprimatur tione Centrum magnttudinis etiam extra abaliis gravioribus, quæ illi ſuperſtant,& illam quantitatem cujus(entrum dicitur, reſiſtere non poſſit potentibus; neceſſarium reperiri poteſt; ut in lineis curvis in ſeipſas eſt eam cedere, à Centro dimoveri, atque recurrentibus accidit; qualis eſt circularis in oppoſitam partem ferri, donec totidem &elliptica in Zonis, coroniſque ſuperficie- ſecum partes æquè ponderantes attulerit, rum ac corporibus annulatis. Apud Arabes quot ex hac parte ſuperiore manent. Hæc Geometras Punctum magnitudinis id vo- autem omnia quæ dixi, ad unam tantum- cari lego, quod lineas rectas biſecat; ſuper- modo lineam pertinent, per quam grave il- ficies in duas æquales partes dividit; in cor· lud recta via motum eſt; atque hoc, quod poribus verd id punctum, per quod planum in ea linea prædicti motus hactenus com- quomodocunque tranſiens, eodem modo probavimus, idem prorſus in alia quavis li- ut de ſuperficie dictum eſt, corpus æqualiter nea cujuſyis alterius motus, qui à concavo bipartitur, ita ut partes illæ ſeorſim ſumptæ Lunæ ad(entrum Mund. fieret, pari ratio- æquales ſint. Ex quibus patet,(entium ne oſtendetur: Ex quo fit, corpus illud non mnagnitudinis&(entrum fguræ in lineis& prius poſſe quieſcere, quàm ſuo ipſius me- ſuperficiebus, uti& in corporibus, idem dio medium Mundi contingat: tunc enim prorſus eſſe. ſuarum partium æquo undique ponderan- tium pondere corpus illud æque pondera- tum ſtabit. Quæ omnia Plato in Phædro con· plato. firmat his verbis: Hoc itague ratum Hrum- Centrum gravitatis cajuſcunque gravis, eſt„„„ 1 ejuſdem gravis medium; Univerſi verò me- e ee e ee e Terra in medio eſt Univerſi, à Cælo circum- 41 8 gquagque&guis circundata ſpatiis, nullius guidem trum Mundi dicitur. 74 40 b 8 lJam rei præſzidio indigere negue aëris, neque 1it Cap. I. V Ariſtoteles. Tramque definitionem ex Ariſtotele deſumptam, ejuſdem verbis ac rationi- bus licet comprobare: Is enim, dum Terram Sphæricam eſſe adſtruit, inter alias validis- Quid ſi ſimas rationes hanc affert: Videre autem, in- Centrum gravitatis. Cicero. quit, non eſt diſlicile modicum inſiſtentes& dli- videntes, guomodo cenſemus, quantumvis ma- gnitudinem habentem gravitatem ad medium zyſumferri. Intentam animi cogitationem, omni ſepoſità confuſione, exigere primùm videtur Philoſophus, ad hanc naturalium vir ium ac motuum contemplationem de- inde ad medium ferri omnia gravia mani- feſtis verbis expreſſit; medium autem aptè dici in Sphæra Centrum vel ipſa Sphæræ de- finitio, quà uſus eſt Cicero, manifeſtè de- monſtrat; ſic enim de Mundo ait: Ergo glo- Loſus eſt fabricatus, quod oꝙeuhεανn Græxci vo- cant, cujus omnis extremitas paribus d medlio radiis attingitur. Hæc Cicero. De centro autem gravitati ſic idem Ariſtoteles: Ma- niſeſtum enim eſt, quod non quoadlaſque tan gat alius cljuſpiam neceſſarii ſulero uti, ne cadat. Verùm ad cam retinendam ſatis eſſe, guod Cæ- lum ſibi quaquaverſum fimile ſit,& Ys aανi 4000erů quod ipſa Terra ſit æquilibris, res enimæguilibris in ſimilis cujuſdam æquiguꝭ me- dio conſtituta, non poterit aut magis aut minus aliorſum declinari; guodguè ſimiliter& eodem ſe habet modo, in neutram inclinat partem, ſed conſtanter permanet. Atque ſic eidem(entri dam interpoſitum, 4 guo ſ grave guoddam ap- benſum mente concipiatur, dum fertur, guiè ſcit, Gſervat eam gquam in principio habebat poſi- tionem, nequè in ipſa lationè circumvertitur, inquit, gravitatis uniuſcujuſgue ſolidæ fguræ eſt punctum a ud intra poſitum, circa quodun- dique partes ægqualium momentorum conſiſtunt; quod ita explicamus nos: Cùm in Corpori- Centri extremum, ſed oportet prævalere, guod bus,& 1 5 pondlus expendi poſſit,& eſt majus, donec utiquè ſui ipſius medio medlium zpſum acceperit. Hæc Ariſtotelis ratio aptis- ſima ſanè eſt ad centri gravitatis naturam percipiendam, quam ita explico. Si enim ſublatà de medio Terrà, intelligamus Cor- tam pondus quam figura in aliquibus cor- poribus ſibi conveniant, ut in Sphæra& ſimilibus videre eſt; non tamen id ſemper contingit, cùm in pleriſque corporibus lon- gè diverſa ſit figuræ& ponderis ratio,& A 2 figu- gravitatis definitio a Pappo Alexandrino rappits A· tradita appoſitè conveniet: Centrum, inquit, lexandri- gravitatis uniuſcujuſq; corporis punètum quod- quam pauldò clarius ponit Fridericus Com- Frideric. mandinus l. de Centro gravitatis, Centrum, inus. rr———————— 8—— Iieinemenueemnme Seck. I. 4 XXCVND!I figuræ medium longè diſtet à ponderis me- dio. Rectè igitur monet, ponderis tantùm rationem habendam, non magnitudinis aut molis; idque innuit, dum gravis me- dium, dixit; Dum verò dicit, ſi per tale Centrum ducatur planum, figuram quomo- docunque ſecans, ſemper in partes æqui- ponderantes ipſam dividet; Secare& divide- e non ita accipienda ſunt, ut ſeparationem ab invicem partium ſignificent: fit enim plerumque, ut grave, juxta planum aliquod per Centrum gravitatis tranſiens, diviſum in duas partes æquiponderantes minimè di- S UBTERRANEI Terræ A B. Centrum gravitatis C, con- Corollar. gruat cum Centro Maundi Ceodem; ſecetur jam Divinâ po- tentià ſegmen- tum DE, vel quodlibet aliud; quo ablato cer- tum eſt, Cen- trum gravitatis A non jam in C remanere am- plius, ſed in F; atque adeò Muudi Centro congruit, ei mox ſeſe accommodaturum, 18 vidatur: ed quòd, poſtquam diviſæ ſunt ut ſic juxta Centrum gravitatis æquilibra- gravis partes, quælibet earum ad ſuum cen: tum ſubſiſtat. trum habeat rationem, non amplius ad 83 prius, quod erat rotlus, Centrum. Ex quo ee, fit, diverſam ſortiri plerumque rationem Hinc patet, Terram, ſi Divina potentiâ ponderis, reſpectu unius centri, ab ea, extra Centrum Mundi elevaretur, non, uti quam habuerunt reſpectu alterius. Cujus nonnulli exiſtimant, conſtituram, ſed di- rei ea potiſſimum ratio exhiberi poteſt, miſſam ſuà virtute propria, uti omnia ga- quòd partes quò magis vel minus diſtent à vi, Centrum Mundi repetituram eſſe. Pa- Centro, eò magis vel minùs ponderant, ut tet quoque, magnam inter Centrum gravi- infra oſtendetur. tatis& magnitudinis differentiam eſſe. Senſus igitur eorum verborum erit hujus-· Sicuti itaque Sphæræ proprium eſt, ex eo modi. Si planum intelligatur quomodocun- tantum, quod punctum habeat in medio ab que tranſiens per Centrum gravitatis, circa æqualibus undique partibus circumdatum, prædictum planum partes quiponderantes ut Sphæra in duas partes æquales dividatur, ſemper erunt. Quod verò nonnulli exiſti- ment, Centrum magnitudinis& gravitatis idem eſſe, ex eo, quòd centrum gravitatis nullibi gravitet, perperam ſentiuntz tametſi enim Centrum ex ſe& ſua natura non gravi- tet, eſt tamen fundamentum in corpore gravi, cujus intuitu corpus, ſectione in quotcunque partes per id facta, ſemper par- tes æquiponderantes relinquat, 9280 in Centro magnitudinis nunquam fit. Si enim globus daretur, cujus unum hemi- gno ſphærium ex plumbo, alterum ex lig compoſitum ſit; certum eſt, in hoc globo Centrum magnitudinis à Centro gravitatis differre, ita quidem ut Centrum magnitu- dinis medium globi rectè poſſidere dici poſſit, utpote medium figuræ; Centrum à plano per illud medium tranſeuntè: ne- que enim ullà ratione in duas dividi poteſt æquales partes, plano per medium non tranſeunte: ſic etiam ex eo, quod unum- quodque, grave habet ſuum gravitatis me- dium, in duas æquales partes ſecabitur à plano per Centrum tranſeunte, neque à plano intelligi poterit in duas æquas partes dividi, quin prædictum planum per illud medlium tranſeat. Sequuntur Canones. C AN ONE S De Centro gravitatis& magnitudinis. Fi non eſſet Centrum gravitatis in rebus exiſtens, nullus ex conſequenti daretur motus; ſi nullus motus daretur, omnia tor- peſcerent, imò univerſam Naturam in verd gravitatis tantò à medio recedet lon- Chaos ſuum reverti, neceſſe foret: Idcirco gius, quantd levior fuerit portio hem iſphæ- Natura provida rebus giavibus appetitum rii ex qua globus conſtituitur, ad punctum indidit ad(entrum, quod omnia appetunt. videlicet, juxta quod ſi ſecetur globus, par- Verùm cùm ad Centrum deſcendere non tes relinquet ĩſorropas ſive æquiponderan- poſſent virtute proprià, id neceſſariò requi- tes. Verum tamen eſt, in globo homoge- ri videbatur, quod eorum ad Centrum Vni- neo,& nulla differentis materiæ mixtura verſ appetitum in motu ſuo dirigeret; quod compoſito, Centrum tum magnitudlinis, quidem nihilaliud eſt, quàm Centrum gra- tum gravitatis coincidere, idemque pror- vitatis unicuique rei gravi proprium; ſub ſus eſſe. hoc enim omnia terminum ſuum conſe- Pari itaque ratione in Terraqueo globo quuntur. Quomodò verò hoc Centrum in fieri putandum eſt; cùm enim Aqua ad ter- ſingulis Corporibus exiſtat,& quomodo in- reſtrium partium ſtructuram differentis veniri poſſit, reſtat explicandum; utpote ponderis rationem habeat, certum eſt, Cen- ſine cujus notitia, quæ in decurſu hujus trum gravitatis in Terreno globo à Centro Operis dicturi ſumus, perfectè intelligi non magnuitudinis diverſum eſſe; Centro tamen poſſint. Mundi ſemper congruere, utpote quod vi Notandum itaque, Centrum gravitatis innata in illud, uti& omnia alia, feratur. in Corporibus ſolidis exiſtens, plenè conci- Sed rem hoc exemplo confirmo. Sit Globus pi non poſſe, niſi id prius in ſuperficiebus ſecto- Terra ſi ele- varetur Centrum Mundi re- petitura. Centrum gravitatis, magnitudi- nis. Cap. J. LIB I. CENTROGRAPHICVUS. 5 ſectorum corporum demonſtretur. Nam uti lari dici debet. Si enim Figuram circulo cir- Cauon. ex ſeguentilus patebit, cùm hujuſmodiſcumſeribas, erit Centium circuli& figuræ centrum, utpote Corporibus ſolidis intrin· circumſcriptæ prorſus idem; unde Figura ſecum, oculis non pateat; id ſanè ex occul-· per ĩd quomodocunque ſecta ſemper paxtes, to in apertum, niſi per ſuperficiem, quæ per tum quantitate tum ſectionem dictorum Corporum ſolùm pate- pondere pares, re- fit, deduci minimè poterit.(entrum enim linquit.In Triangulo gravitatis, quod in fuperficie quapiam exi- æquilatero Centrum ſtere demonſtratur, id quoque Centrum magnitudinis& gra- gravilatis in ea ſuperficie, quæ per medium vitatis ibi eſt, ubi li- lecti corporis punctum tranſit, exiſtiman- nea DL, IM, NO, dum eſt: ac proinde nemo miretur, ſi nos ſe interſecant; unde centrum gravitatis in ſuperficiebus, quæ per hoc Centrum in- omnis gravitatis expertes ſunt, inquirere ſtituta biſectio, ſemper partes relinquit& videat: hoc enim, non niſi in ordine ad ſo- pondere& quantitate æquales. lidi corporis Centrum gravitatis invenien- dum, à nobis diſponi, tunc patebit, cùm ſe- guentia penitius intellexerit. Sed exemplo Centrum gravitatis& magnitudinis in rem oſtendamus in Globo,& Cubo homo- Quadratis, Parallelogrammis, Rhombis& geneæ materiæ: Centrum grauitatis cùm Rhomboidibus illud propriè punctum eſt, intrinſecum ſit, non patet; ſed ſi dicta cor- ubi diagoniæ lineæ ſeu diametri dictarum pora per medium, quacunque parte, bifa- Figurarum ſeſe interſecant; ut in Figuris S riam ſecueris, ecce mox ex peracta ſectione BCP apparet. duæ relinquentur ſuperficies, quarum me- dium magnitudinis punctum 5 Centrum. quoque gravitatis eſt; quibus connexis de- nud in unum corpus, id in Sphæra aut Cubo centrum gravitatis eſt, quod id in ſuperſi- cie exhibebat:& ſic de aliis pari pacto judi- cabis. Quibus quidem præmonitis jam ma- teriam inceptam proſequamur. CANON III. In polygonis regularibus quorumcunque In omnibus Figuris regularibus Centrum laterum, Centrum circuli illis circumſcri- magnitudinis& gravitatis idem eſt. pti, centrum magnitudinis& gravitatis eſt. Sint itaque Figuræ regulares Circulus, Vide Figuras E F. Quadratum, Pentagonum, Triangulum æquicrurum: Et quoniam ACircu- N lus eſt, certum* ＋ eſt, Centrum circuli ＋ 353 N 4 idem eſſe cum cen- tro gravitatis&—— patet id ex Defini- lionè ſecunda& ter- CANON IV. —iia. Quemadmo- In Trianguli rectangulis lineis cujuſcun- dum enim in Cir- que ſpeciei, Centrum grauitatis& magni- culo ſectio per Centrum facta circulum fudinis habebis hoc pacto: Sit Triangulus ſemper bifariam, id eſt, in duos hemicyclos Iſoſceles ABOC, cu- dirimit æquales: ita ſi per Centrum gravi. jus perimetri Centrum 4 tatis ſectio inſtitueretur, omnes hemicycli quæritur: biſectis tri- forent æquiponderantes. Quod ergo de Cir- bus lateribus in punctis 4 culo dicitur, de Quadrato quoque dici po- DEF, ductaque per- 553 teſt, cujus Centrum magnitudinis& gravi: pendiculari A F, acci- 5 80 ratis ibi eſt, ubi dia- piatur EG æqualis F C, 5 N 5% goniæ lineæ CP,& ſecabit jungens 19 75 8 EF ſeſe interſecant ctum D G, perpendicu- 9 que ſectio inſtitua- quod ita demonſtro. Junctis enim DF, tur, ſemper& quan- FE, ED, erit DEF Eparallelogrammum, titate& pondere par- juxta 2. 6. quare juxta 29. f. anguli D G E, tes relinquit æqua-& FP G æquales ſunt; ſed& eidem angulo les: idem de quavis Polygonia figura regu- æqualis eſt GDF ad baſin D 3 trian- in puncto S, per hoc] larem AF in I, quod dico eſſe Cenmum en im quomodocun- gravitatis& magnitudinis Iſoſcelis ABC; F * 6 MUNDI SUBTERRANEI Seck. I. trianguli Iſoſcelis DE G per 5. 1. ergo bit illa lineam EF in puncto G, quod eſt canon. etiam anguli FDG,& GD Eæquales ſunt, centrum gravitatis Trapezii. Demonſtra- atque adeo angulus totus G D Eper rectam tionem vide apud Iucam Jalerium. L. Valerius D biſectus eſt; ſed& angulus DI E per reckam AF biſectus eſt; ergo commune punctum ſectionis I, eſt Trianguli Iſoſcelis AB C centrum gravitatis quæſitum, juxta hoc enim biſectum, partes ſemper relinquit In Semicirculo verò centrum gravitatis gravitate æquales. habebis, ſi Tetragonizuſam, juxta ea quæ in N. Centrum gravitatis 22 Semicirculo reperire. — —1 — 0 FE Archime- des. Comman- dinus. L. Valerius. Galdinus. Sit deinde Triangulus Scalenus A B C, in quo ſi ex D baſis A Cpuncto medio,& ex s3 Cin E hypotenu- ſæ AE B medium punctum ex DB& CE lineas duxeris, erit punctum inter- D5 C ſectionis linearum BD,& CE in pun- cto F centrum gravitatis quæſitum. Patet itaque omnis Trianguli Ceatrum gravitatis eſſe in linea recta ab angulo ad dimidiam baſin ducta; ſiye in quo rectæ lineæ ab an- gulis trianguli ad dimidia latera ductæ con- currunt. Patet etiam, omnis Trianguli Cen- trum gravitatis eſſe unctum, in recta li- nea ab angulo ad biſectionem baſis ducta, exiſtens; quod linea ita dividit, ut ſegmen- tum ad angulum, reliqui ad baſin ſit du- plum. In Triangulo A B C fiat ſectio ad BC parallela per li- neam DE, ita ut DA ad DC, vel Arte magua Lucis& Imbræ lib. z. tradidi- mus, defſcripſeris. Sit A B C Semicirculus, deſcribatur tetragoni- Zuſa ſive li- nea quadra- trix N in DB ſe⸗ midiame- trum Semi- circuli, quæ ſit AE; dico punctum E, in quo deſinit te- tragonizuſa A E punctum eſſe gravitatis Se- micirculi AB C quæſitum: rationem vide in citato loco. . Centrum gravitatis in Parabola reperire. Centrum gravitatis in Parabola habebis, ſi axin q G, quæ baſin A Cbifariam dividit, in quinq; par- tes æquales 8 A E ad E; ſint du- dividas; ſi pla; dico centrum enim rectam gravitatis iſtius tri- VI ſad baſin B 3 E ＋ A anguli eſſe pun- A C paralle- ctum F medium in lam per: par- 4 DF linea. Quod etiam habebis facillima methodo, ſi alterutrum crus vel AB vel A C in tres partes æquales diviſeris, linea enim per ad cathetum B̃ C, parallela ducta & biſecta dabit Centrum grauitatis. Verùm qui horum omnium demonſtrationes de- ſiderat, is adeat Archimedem, Commandli- num, Lucam Valerium, Galdinum, ubi omnia fusè demonſtrata reperiet. A N ON V. In Trapexio Centrum gravitatis reperire. Sit Trapezium ABCD, cujus Centrum gravitatis inquirendum. In lineis termi- nantibus BC& A c D, conjungantur 1 biſectionis 8 E F, quam in tres * e. 1＋ æquales divi- des,& per puncta A F diviſionis ducantur ad AD vel BCpa- rallelæ IH& S T; deinde ex A& F duæ aliæ lineæ ducantur in E& C. His poſitis, ſi per puncta FC& AE, ubi illæ lineas IH& B E tes in axi B G duxeris, dabit S interſectionis punctum, Centrum gravitatis in Parabola quæſitum. Quæ omnia cum fusè à citatis paulò ante Auckoribus demonſtrentur, jis; utpote jam tritis, non immorabimur. NON VIII. Gravitatis Centrum ix Corporilus ſolidis homogeneis reperire. Reſtat ut breviter quoque modum oſten- damus, quo centrum gravitatis in quibuſli- bet Corporibus ſolidis, reperiatur; quod qui- dem, uti inſtituti noſtri proprium, ita pau- d penitids illud pertractandum cenſuimus; cùm multa ex hac propoſitione depen- deant, in ſeguentibus producenda. Sit ita- que(entrum gravitatis in Globo aut Cubo, ex homogenea materia conflato, reperien- dum; ita procedes: Cùm Centrum gravita- 77 Globi cum(entro magnitudinis coinci- dat; dico(entrum Globi eſſe Centrum gra- vitatis quæſitum. Cùm Cubus quoque ſit corpus regulare: dico Centrum(ubi quod eſt in diametro Cubi medium, eſſe Centrum S JTinterſecant, lineam LM duxeris, ſeca- gravitatis quæſitum. Res demonſtratione non LIB. I. CENTROGGRAFP HIC US. 7 n. cah.. non indiget, utpote ex ſe clara,& ab Archi- GAN eN NI Canon. j tibus ſapra citatis 1 klein 755 eee buset In fruſto Pyramidis Centrum ꝑravitatis repe- rire. Vide Figuram Canonis V. Si Pyramis ſit ſecta per planum baſi pa- rallelum, dabit Centrum gravitatis dicti fru- Centrum gravitatis iu Olindris& Priſmatis ſti,(entrum traperii in plano axis conſide- reperire. ratum. Sit fruſtum ſectæ Pyramids BC ductu Ci DA, axis EF, trapezium verdò in axis pla- Cuùm Columna ſeu Olindrus ex ductu Cir- n ſit ABCD cujus(entrum gravitatis, ſi culi efficiatur, medium axis OνP N juxta(anonem V. Præcedentem inveneris, verbi gratià, G, erit illud& centrum gravita- ris fruſti Pyramidis propoſiti. GN * N Quingue Regularium corporum Centra gravi- tatis reperire. Quinque regularia corpora ſunt Cubus Tetracdrum, elabdrum, Dodecabdrum, Icoſabdrum, quibus ſi circuli circumſcri- bantur, erit Centrum circuli& quinque Re- punctum B neceſſariò dabit(entrum g7a. gularium corporum 11 As; idem vitatis quæſitum. Idem habebis in Priſma- lentrum gr 985— emonſtra- te quorumcunque laterum. Sit, v.g. paralle- tionem Vide apud Se,j,!f“ 000/. 14. lobipedum IRò ex Quadrati ductu confla- Ge tum, quod axin habeat per quadratorum la- terum Centra IS ductum, cujus medium In Hemiſohærio Centrum gravitatis reperire. axis punctum R dabit centrum gravitatis. e quæſitum. Idem de Priſmate 5. C. 7. 8.&c. Si Hemiſohærium bifariam ſeces, erit laterum,& ſic in infinitum procedendo, di- planum ſectionis neceſſariò Semicirculus. Seaunn eft Si itaque(entrum gravitatis in hoc plano ſe- micirculari per(anon. VI. inveneris, erit 8 X Kidh punctum quoque(entrum gravitatis in 5 axe Hemiſphærii quæſitum. Vel aliter hoc Centrum gravitatis in Cono& Pyramide modo: Dividatur axis Hemiſphærii in octo reherire. æquas partes; punctum enim, quod partes quinque deorſum à vertice, vel tres à baſi In Conis& Pyramidibus quorumcunque ſurſum determinat, eſt(entrum gravitatis laterum(entra gravitatis habebis, ſi axin quæſitum. dictorum Corporum ita dividas, ut pars ad Idem dicendum eſt de(orpore parabolobi- verticem ſit ad reliquum dupla; id eſt, ſi de;(entrum en im gravitatis, quod planum axem in tres æquas partes dividas, erit(en- parabolicum per fectionem corporis ad trum gravitatis tertium à vertice diviſionis axem factam refert, id quoque Corporis Pa- in axe punctum:(entrum enim fguræ, per rabolocidis(entrum exhibebit gravitatis. quod axis tranſit, tam baſis, quàm(entrum Plani illius paralleli, per quod ſub data pro- CANON XIV. portione ſectio fit, Centrum etiam eſt gra- Mechanicè per fila determinare Centrum gra- tati i ccam MNOpP; 8 vitatis. Vide Figuram adjun Vitatis in guolibet(orpore. —— * — ———— * In extremitate Corporis flum ſeu perpen- diculum demittatur,& notetur linea, quam 1 7 41 fflum in ſuperficie lapidis figurat; deinde applica perpendiculum in quovis alio loco lapidis,& iterum ſignetur linea, quam flum in ſuperficie Corporis notat: ubi enim hæc linea alteram priorem lineam ſecuerit, ibi eſt(entrum gravitatis in ſuperficie lapidis. Repete itaque utramque obſervationem in oppoſito latere Corporis,& pari pacto ſigna punctum linearum ſe interſecantium; ſi in qua Centrum gravitatis eſt punctum T, enim hæc duo puncta in binis ſuperficiebus & in Figura A B D Pyramids, pun- obſervata, imaginatione per lineam ctum C. onnexa concipiantur, erit medium iſtius 5 lineæ —— —2——ů———— ——e— 8 MUNDISUBTERRANE!I Seck. I. lineæ punctum, Centrum gravitatis quæſi- nius, quanto levius fuerit Segmentum ap- Conſecl. tum. quod quidem verum eſt in Corporibus poſitum EFD; vel tantò verſus F, quantò regularibus; In irregularibus vero corpori- Segmentum EDF, appoſitum, materid bus plures, ut intentum habeas, obſerva- Sphæræ fuerit gravius:(eto tamen magni- tiones inſtituendæ ſunt. ſemper ſuum locum retinente quod eſt Centrum globi heterogenei. Quæ de SDoanllnn omnibus quoque Corporibus regularibus/a. e vrd deſcriptis intelligenda ſunt. Centrum 5„8 8 55 Hinc ſequitur, Si cuncta Corpora Spheeri. GNSNRNIA el e,, Olindrica„Priſmatica,& ſimi- 1 lia hucuſque demonſtrata, tametſi ĩta exca- narie coce-· ventur, ut O/bis relinquat annulum, cubuu Hinc ſequitur primò, cujuſcunque Solidi ceatum verd duodecim ſolida fulcra corpus cubi- Centrum gravitatis loco ſuo dimoveri poſſe, ſed. 44%. cum connectentia, lindrus verò fiſtula- cùm aliquid additur vel minuitur, vel cùm oberi pos- ris evadat,& Priſina quotcunque laterum partes alià ratione conſtituuntur. Sit in—7 puteum referat;(entrum tamen gravitatis bo A B ex conſimili materia, id eſt, homo- A e in vacuo ſpatio imaginatione conceptum genea, conflato(entrum gravitatis O dico id adaitur vel idem futurum, quod in Solidis. Sic centrum triplici ratione mutari poſſe;vel ſi dato Cor- annuli circularis, cubi vacui,& figurarum pori addatur Corpus ED h G, quia ſi Cubo cæxterarum,(entrum gravitatis in medio AB addatur pon- C dictis. imaginario erit, ſuppoſita ſemper æquali- dus novum,(entrum 1r——— 77 tate partium homogenearum. neceſſarid à ſuo lo-. co verſus partem C ANON XV. additam recedet; 33 idem eſt,,— 1 De Centro gravitatis quod in Heterogeneis el ei ſi ex AB detralla- 7 corporibus latet. tur AFIR præpon- In Spbæra ex æqualiter ponderantibus derante GBDE, conflata, centrum gravitatis& magnitudinis,(entrum gravitatis Cpariter à ſuo loco rece- ut ſapra indicavimus, idem eſt; Si verò ex det verſus B D. Verùm ſi intermedio Cor- Heterogeneis ſeu diſſimilibus conſtet,& pori B F D A utrinque addantur F R& E idem poteſt eſſe,& diverſum. æquiponderantia,(entrum gravitatis in C Tres hic caſus occurrunt, prior eſt ſi to- juxta leges 0vßboerlac manebit immotum. tus Globus ſit homogeneus;& ſic(entrum Sequitur ſecundo Sphæram, tametſi ex gravitatis& magnitudinis, uti dictum eſt, Segmentis variæ miſturæ compaginata fue- guenti Spferrœ, v. g. plumbeæ, ab axe A B, Sit Sphæra AB CD, cujus Segmenta AEB æquidiſtantibus& ejus oppoſitum C H P ſint ex cera, reli- Segmentis EF D qua verò duo AFC& BGD ſint excreta, & GC reſectis, AB C verò intimum Sphæræ corpus ſit ex apponantur alia ſplumbo. Dico, Sphæram, tametſi exhetero- ſegmenta æqua- geneæ materiæ ſegmentis conflata ſit, Cen- B lia, ſed ex diſſimi- frum tamen neque gravitatis neque magnitu- li materia facta, dinis mutare; quoniam enim Segmenta verbi gratia, ex AEB. CHD æqualia& ex eadem materia, ligno vel cera, v. g. cerà, facta, utrinque æquiponderant, ex 0 quæ ſint dicta ſuppoſitione,(entrum gravitatis C à loco Segmenta EF D, ſuo non recedet; juxta ea quæ Archimedes Archime- & GCH; hæc ſegmenta, cùm æquiponde- in æquiponderantibus demonſtrat; ſed& 5 rare ſupponantur, illa conſequenter in mu- Segmenta gypſea A F C,& B G Ppariter æ- tilata Sphæra(entrum gravitatis& magnitu- quiponderant: ergò Globus ex ſegmen- dinis non mutant; ſed illud quod primo in tis oppoſitis, tametſi ex diverſis ponderibus integra Sphæra habebant, conſervant. Ter- conflatus ſit,(entrum tamen C non muta- rius caſus eſt, ſi degmento E D F ſublato, in bit: Ergo ſi Sphæra&c. quod erat demon- ejus locum ſubſtituatur ſegmentum ex he- ſtrandum. Quod ſi verd vel unum oppoſito- terogenea materia, vel ligno, cera, vitro, rum ſegmentorum ex diſſimili materia eſſet metallo, auro; hoc facto(entrum gravitatis conflatum, tunc(entrum quoque gravitatis ab axe A, B, tanto verſus Caccederet vici- loco cedere neceſſe foret. ＋ Srr demitur.&c. — Cap. II. LIB. I. CENTROGGRAPHICUS. 9 rr De Linea directionis. Inea directionis ea dicitur, quæ motus A B terminantia cor- gravium dirigit,& ducta concipitur poris deſcribere li- à Mundi Centro ad verticem gravis; neas AE& B F, linea Gravia ſiquidem omnia ſuo naturali pon- diirectionis C D paral- dere feruntur ad medium, quod Terræ am- lelas quidem in ſu- perficie Terræ, con- bitu continetur;& ideo quæ apud nos ſunt, omnia vel moventur vel quieſcunt; non moventur, quòd impediuntur& detinen- tur. Eorum verò quæ moventur, quædam in motu impediuntur, alia verò expedita ſunt; quemadmodum in Aqua patet Terræ circumfuſa; quoniam enim illa rectà de- ſcendere non poteſt, per diverticula de- ſcenſum parat ad centrum, uſquedum ex- cepta congruo receptaculo requieſcat: ſi verò nullum impedimentum obſtet, rectaà deſcendit Centro ſuo copulata. IIla verò li- nea quæ hujuſmodi motum dirigit, ſive quæ motum dirigeret, ſi impedimentum auferretur, dicitur Linea directionis. Hanc autem lineam neceſſe eſt à centro procedere, vel ad(entrum tendere, quod idem eſt;& nihil aliud eſt, quam linea Horizonti per- pendiculariter inſiſtens, ſive, quod idem eſt, linea ex Polo Horizontis ſive verticis per(entrum Mundi directa, axiſque Hori- Zontis, uti Aſtronomi vocant, ipſi prorſus congruit,& proinde pro eodem ſumitur paſſim. Atque hæ lineæ ſi in Terreni globi ſuperficie conſiderentur, quoad ſenſum, parallelæ ſunt; ut manifeſtè apparet in Gnomonibus ſciathericis; qui quantumvis diſſiti, paralleli tamen cenſentur, nullo er- roris præjudicio in negotio Gnomonico: patet quoque ex praxi Architectorum, qui muros fabricæ nullo habito ad Centrum re- ſpectu præcisè parallelos ad amuſſim diſpo- nunt, tametſi illi in Centrum ducti non am- plius paralleli forent, ſed in eo coincide- rent. Sed de hiſce vide, quæ copiosè ſcripſi- mus lib. 3. Artis Magnæ Lucis& Umbræ. RRO. Omnia quæ moventur, ſub linea directionis moveri neceſſe eſt. 1 Nomni Corpore gravi(entrum gravitatis conſiſtit in Iĩuea directionis,& juxta eam movetur, ita ut(entrum grauitatis ipſam li- neam directionis motu ſuo deſcribat: cùm enim omnes partes gravis ad centrum gravi- tatis comparatæ æquiponderent, neceſſariò medium gravis punctum Iineam directionis conſtituet, reliquis extremis corporis par- tibus motu ſuo lineas pariter ad lineam dire- ctionis parallelas deſcribentibus. Sit Corpus grave Sphæricum aut cubicum AB, cujus Centrum gravitatis ſit C; dico Centrum gra- vitatis C motu ſuo in D deſcribere lineam CD, quæ eſt linea directionis, puncta verò ToM. I. currere tamen circa Centrum Mundi, uti & omnium partium corporis gravis, in Centrum quod appe- tunt, nutantes. Si quis verò neget, mo- tum fieri per lincam directionis, fiat itaque per AEvel BF. Ve- rùm cum illæ partes 5 extra lineam me- diam ſint, neque ullum ihο˖ ͤmomen- tum in B̃vel A ſtatui poſſit, impoſſibile eſt in A aut Bineam dlirectionis ſtatui poſſe; Er- go neceſſariò linea directionis per medium Corporis gravis punctum, quod centrum gravitatis diximus, ducitur; Quod erat probandum. P R SJ e Motum progreſſivum hominis ad directionis lineam moveri neceſſe eſt. P Rogrediatur omo in ſuperficie Terræ, dico progreſſivum motum non fieri niſi ſub linea directionis. Sit Globi terreni ſuper- ficies AB C,(entrum ejus D; conſtituatur homo, aut quodlibet aliud animal, in loco F; dico hominem naturali greſu ambulare non poſſe, niſi ſub linea F D, quæ eſt linea di- rectionis: hac enim vid tenderet, ſi deſcende- ret ad centrum Terræ; Ergo ſub hac linta verè & propriè Eæquilibra- tur& diri- gitur ad o- perationes ſuas com- modius eragen-· 15 ſi quis ne- get, tendat itaque per IineamFE; at cùm hæc extra(entrum gravitatis& lineam directionis ſit, ex puncto Ideſcendet obliquè in K; ex K vero adſcendere incipiet in E; qui motus cùm naturales non ſint, ſed violenti, utpote extra lineam directioniss impoſſibile eſt natu- raliter ullum procedere poſſe, niſi ſub linea directionis FD; Quod erat oſtendendum. B CON- Propoſit. — — 14 1 1 2 ———— 10 MUNDISCUBTERRANE!I Sect. I. rè inſiſtens, CONSECTARITIUM I. cuͤm omnes A Hinc patet, Cur homines aut naves am- partes natu- nene, bulantes circa ſuperficiem terrenam ſem- rali motu in erecti. per erectæ ſint,& undique videant omnia(entrum ſub li- ſurſum, ut in punctis E GS; quia cùm gra- nea direclio- via ſint, neceſſariò juxta directionis lineam nis ferantur, feruntur deorſum ad centrum, quod omnia conſequenter gravia appetunt. pondus non ſortiatur. at ſi extra directio- corbus Hinc patet, Omne(orpus puncto inſi- vis lineam fue- ſtans. ca- ſtens, tunc ſtare, cùm linea directionis per rit conſtituta, 3 5 a2 punctum, cui innititur, tranſiens, per(en-ut in A; jam omnes Sariſſæ partes BCDE; Conſect. Homines „„el U * * 1 * 1 0 5 1 7 * * 2 2 * 1 1 2 2 4 4 -62929«k252ů55ũ3Vꝛÿ ——ů— Laniſta Ha trum quoque gravitatis ejuſdem tranſierit; cadere verò, ſi extra gravitatis Centrum trans- ierit. Sit Globi terreni ſuperficies ADB. Centrum e- jus C, linea directionis C D; ponatur v. g. Pyra- linea dire- 8 6%% 40¹e& Pr ciſe tranſeat per(entrum gravitatis pyrami- dis in I. Dico Pyramidem manſuram ere- ctam; quoniam enim omnes partes æqui- ponderantes ex æquo diſtant à prædicta li- nea, neque ullæ partes reliquas in alter- utram partem perducere poſſunt, fieri quo- que non poteſt, ut hoc pacto æquiponde- rata Pyramis erecta non ſubſiſtat. Quod ſi vel minimè ex linea directionis CD Centrum gravitatis declinaverit, illam cadere ne- ceſſe eſt, cùm partes ab illa parte, à qua centrum gravitatis declinat, plus ponde- C utpote extra ſitum naturalem conſtitutæ, cùm omnes& ſingulæ gravitent, neceſſariò pondus augeri neceſſe eſt,& tanto quidem plus, quanto Horizonti fuerit vicinius; tan- tò minus, quanto Verticali ſitui vicinius. CONSECTAKTIUM IV. Hinc patet quoque, cur Funambulones mis apice in chorda incedentes tam conſtanter ince- ſuo in pun- dant; quia cùm perticà ſeu ligno tranſverſo — 2—12— g cto D. ĩta ut quod manibus geſtant, æquilibrati, ſub Iinea directionis perpetuò incedant, fit, ut æqui- ponderantibus extremis ligni ſeu perticæ, (entrum quoque gravitatis, quod in linea di- reclionis medium eſt, perfectè æquilibretur, unde nullus caſus pertimeſcendus. FFF I Corpora gravia tunc ſtabunt, cùm linea dire- ctionis per medlium gquantitatis, cui inſiſtit grave, ducta, per Centrum gravitatis tranſibit. 8 It Coipus grave AB CD, cujus(entrun gravitatis E,& inſiſtat quantitati B.O. rent quam reliquæ. Sed hæc amplius in ſe- Si itaque Iinea directionis F E, tranſiens per guenti Propoſitione per exempla deducen- tur. GGNSrte ee Hinc patet quoque, Sariſſam aut haſtam ingentem, manu laniſtæ ſub linea dire- ctionis libratam neque ponderare, niſi pon- dere omnium leviſſimo, neque cadere: cùm enim Sariſſæ longitudo ſit ſub linea di- rectionis, neceſſario partes omnes æqui- ponderantes nutabunt᷑ in(entrum;& con- ſequenter dexteritate gladiatoris ita agi- tante Sariſſam, ut ſemper directam teneat ſub dicta linea, illa neceſſariò ſtabit, ne- que multum ponderabit. Si verò parum extra lineam declinaverit, jam& pondus ſortietur,& Sariſſa cadet; ita ut quanto ma- gis declinaverit, tanto majorem ſemper& majorem gravitatem ſortiatur, donec li- neæ Horizontali parallela inſuperabile pondus amplius ſuſtinere non poſſit. Cu- jus quidem rei ratio non eſt alia, niſi quod Sariſſa OI erecta,& palmæ Laniſtæ Iibe- punctum K medium quantitatis B C, tranſierit& per punctum E, utique grave ſtabit; quoniam partes gravis, quæ circum- ſtant punctum E, æquiponderantes ſunt; quare neque hæ illas trahere poſſunt, neque ab illis trahi. Ex quo fit, ut totum grave quieſcat. At ſi grave augeatur ex altera par- te quantitate C DG; ita ut(entrum gravita- ris ſit H, ſi linea directionis tranſiens per ex- tremum Cquantitatis B C, extenſa tranſie- rit per punctum H, dico Cor- pus pariter erectum manſu- rum. Ratio eſt, quia ſi Cor- ＋ 3 pus inniteretur puncto C—.— 4 tantùum, per Senee E Y ſecunlum præcedentis Propo- N Ait. illud ſtaret. Nihil igitu-r obſtare poterit, quominus* ſtet, inſiſtens roti quantita- ti B C. Iterum, ſi linea FC extenſa non tranſierit per N punctum H, ſed illud ver- ſus E promoveat, Corpus grave, uti prius, ffabit. Nam ſi grave pun- Funambu- lonis caſaus non perti- ꝛeſcenduus. LIB. I. neceſſariò(entrum gravitatis exiſtit? ſiqui- dem fieri non poteſt, quantitatem A BCD, cujus(entrum erat E, auctam ex parte, ipſius E lentrum gravitatis retrahere ad oppoſitam partem, nimirum ad E; quare(entfum ne- ceſſariò manebit inter puncta H E, linca di. rectionis tranſibit inter puncta CK, atque adeò Corpus ſtabit. Undke concluditur, quod ſi Centrum gravitatis fuerit extra ſpatium I E, v. g. in L, vel in V,& linea dlirectionis extra lineam CK feratur, Corpus neceſſariò caſurum; ſiquidem major pondere quanti- tas trahet minorem, ideoque cadet ex parte G vel S, quia in ea gravis parte invenitur centrum gravitatis, extra lineam directionis FE,& conſequenter majus pondus immi- net, unde conſiſtere non poteſt. S Hinc ſequitur, Cur ſubinde nonnulli nentur, cùm tamen perpetuo& firmiter ＋ vis reurtus perſiſtant; cujuſmodi eſt murus tortus Romæ G inflarus, extra Portam Flammineam mæœnibus inſer- tus, quem quicunque tranſeunt, horre- ſcunt, jam caſum ejus pertimeſcentes, ob nimiam ejus inclinationem. Quare ut ignari rerum, tam inſolentis effectus, quem mirantur, cauſam penitius cognoſcant, hic rationem ejus dandam duxi. Sit itaque moles tota muri ABC DF, muri verò ſuper- ficies retor- ta ſiye incli- nata ſit EB C D, quæ à linea dlire- clionis de- clinet 20 gradibus. Sit autem(entrum gravitatis to- tius ſaxeæ molis G, in ipſa Iinea directio- uis G D. Dico impoſſibile eſſe, ut murus EB CD cadat; cùm enim(entrum gravita- tis totius molis ſit G, neceſſariò pars muri HBDC Eæquiponderabit parti alteri AH GDF,& conſequenter murus ſub linea di- rectionis æquilibratus ſtabit, quantumvis retortus& inflexus, cùm pars HB D C non poſſit ſuperare pondus partis reliquæ A H FD. Si verò portio ALE K adimeretur à tota mole, tunc HBCD E portionem ca- dere neceſſe foret, cum reliqua pars LH KD jnſufficiens ſit ad ponderi HBDC re- ſiſtendum, utpote majore minori præva- lente. Ex quibus quidem luculenter patet, quomodo ſubinde Montium prærupta, uti & Turres, ſuà mole ſine caſu ſubſiſtant. Sed de his vide noſtrum Iter Hetruſcum, de Tur- ri Piſana. G ENT ROGRAPHICUS. 11 Cap. II. puncto C poſſit inſiſtere, quantꝰ magis ſta- re poterit lineæ C K inſiſtens, ſuper 8 5 Jj);ͤͥͤ Nallus Motus aut Actio locomotiva fieri po- leſt, niſi ſub lineæ Centralis directione. D Ivina providentia per artem ſuam, hoc eſt Naturam, ita diſpoſuit Mundum, ut nulla Actio locomotiva l8 reſpectu ad cen- trum fieri poſſit; cujus quidem rei exempla quotidiana in Motibus humanis non de- ſunt: Quis enim hominum in partem ante- riorem vel poſteriorem, aut ad latera ſeſe in- clinare poterit, niſi linea direclionis tranſſens per extremam partem quantitatis, cui inni- titur, ex ea parte in quam ſe inclinat, trans- eat etiam per(entrum gravitatis corporis, aut hic immineat quantitati cui innititur, cæteroquin neceſſariò caſurus? Huic igitur neceſſitati Natura providit, docens homi- nem, cùm ſe inclinat, uti dixi, ſiniſtrum pe- dem in poſteriorem extendere, qui quaſi ve- ciis in ſtatera præponderet capiti; quoniam, uti dixi, ſtare non poterit, niſi aut Iinea dire- F tranſeat, aut ſaltem dimittat illud ex parte oppoſita ei, in quam ſe inclinat. Nam ſi quis utrumque pedem conjunctum, ac totum corpus muro cuicunque erecto ab eo averſus adaptet, atque inferiori parte muro conjuncto ma- Propofii. nente, ſeſe in anteriorem partem inclinare velit, neceſſariò cadet; indeque diſcet, ho- minem naturali quodam inſtinctu ductum, quoties ſe inclinat, illa præſtare, quæ dixi- mus. Quæ quidem homini quoque ſedenti eyeniunt; hic enim crura& reliquam cor- poris partem, quæ pendet, non opus habet, ut dirigat; at poſtquam pedibus inſiſtere cu- pit, neceſſarium eſt, ut totius corporis(en- trum gravitatis quàm maximè ſit propin- quum incæ directionis, quæ tranſeat per pe- des, quibus inſiſtere vult; atque ideò corpori ſubmittit pedes, caputque educit, ut pedibus ipſis emineat, adjutuſque viribus naturali- bus ſe erigit; ſine qua incurvatione fieri non poteſt, ut ſe erigat, potiſſimum ſi lento ni- mis gradu ſe erigit; quoniam motùs veloci- tas& impetus ſubinde ex his prævenit, alia ne ſenſu percipiantur, efficit. Idem dicen- dum de jacentibus in terra, qui ſi ſe erigere velint, primò caput, deinde manu Pisen ve, veluti vecte quodam, ſe erigunt in ſe- dentis ſitum; deinde contractis pedibus, tandem utraque manu adjuti, ſe in ſtantis ſitum elevant: quæ quidem actiones non alia de cauſa fiunt, niſi ut corpus lineæ di- rectionis ſe adaptet,& ſic finem ſuum con- ſequatur. Quod vero funambulones proſtrati, vel- uti ligna, nullo ex prædictis modis prævio, in momento ſe erigere videantur, id conſe- cuti videntur ex 5 exercitatione& ve- locitate motus, quæ uti dictas actiones ſub ſenſum non ſiſtit, ita quoque ſpectatores, velocitate falſi, ſine ulla 2 2 Funambulo. * —————— — Sect. I. lateris binos pedes ſine caſu elevet. Si ita- —. 43 MUNDISUVUBTERRANEI ad lineam directionis adaptatione eas fieri to Architectis, Sculptoribus, ſimilibuſque ar- Propoſit. ſibi perſuadent, licet ſemper dicta ad lineam tificibus in natura exhibenda, judicio opus directionis adaptatio interveniat, tametſi ob ſit, appareat. velocitatem, ut dixi, actionis inſenſibilis. 725 85 Non nego tamen hominem exercitatum E e VI. ſubinde tantum ſibi impetum imprimere Volucrum motus feri un Poteſt, uiſi ad lineæ poſſe, ut gravium legibus ſuperior iis mini- Centralis directionem. mè adſtringi videatur; verùm cùm hic motus violentus ſit, de eo non agimus, ſed tantum de naturali gravium motu, qui actiones ho- minum à motu locali pendentes dirigit. J Atura quoque minimè pigra fuiſſe vi- detur in iis, quæ volucrum generi, ad actiones earum ritè expediendas neceſſaria ſunt, providendis. Nam ſive cibum capiant, 15 JJJVVVVVVVVV8 ſive iucedant, aut aliud quidpiam peragant, Animalia gaadrupedia progredi non poſſunt, ſemper neceſſarium eſt, ut ratio lineꝶ dire- niſi ſub perpetuo linem directionis falci. ionis, ſub qua librantur, ſervetur. Ut enim cibum in terra capiant, obſervatione quoti- mento.„ diand notum eſt, illas dum caput terram in omnibus aliis, ita in auimalium ant daes orfin icn infle motu progreſſivo mira elucet Naturæ pro- um ĩta in 2 0 0 Kquilibra- videntia, dum guadrupedia ita conſtituit, ut impoſſibile ſit, illa progredi, niſi per diago- e nalem pedum progreſſum. Explico rem ſe. e n,„„„„ bus alis quaſi fulcris ſuſtinen- guenti Tigura. Sint quatuor pedes Animalis ABCEPD; anteriores bini tur; ne totum corpus in an- 5— 0 4 B 3 teriorem aut poſteriorem AB, poſteriores C D. Dico „ 1 4075 partem præponderans incli- n Hrocé ,, POS- 5 3 E 8—1 e, binis Pedidus unius late net, ſed ex æquo corporis pondus libretur: 7 s 2 25 Quod non fieret, niſi linea directionis per ris B D. vel A C ſimul ſubla- falernt n rabitatis tranſiret br tis: quia hoc pacto Iinea di- 17 5 112 2 17 5 412 fores fic 43 5 L1 AlIi& Dotucr 14 1 1TU- rectionis E F non congruit. e e 8 tionem habent, ita non defuit Natura illas 2 21 5 4.— 5 3 4 e quo„ tali ratione formare, tali arte corpus, pedes, 7 5 74 4 5 1— fiſtente reperitur in puncto Caudam: alas conſtituere, ut ſic inoffenſæ : prætered chm latus EB ſuas inſtituant operationes. Hoc pacto colli 5 J J 7 6 F Delevatum præponderet longiotis avibas Natura longiora 5 2 crur⸗ edit, ſut 1 On, vI ＋ lateri A E CF, anuimal neceſſariò cadet. 3 15 8 Ccont eſt, Quare mirà Naturæ ſagacitate factum eſt, ut volandum ſe tura docui pron duo ſemper pedes diagonaliter oppoſiti vel m: 5 crura qu ari i plano inſiſtant, vel eleventur, cujuſmodi rura quoque retrorſum pari intervallo ex eeeereeee corpus Ceuti 2 ſunt A D. vel CB. hoc enim Pacto 7 1 5 emneden e 4 9 Inec dirt Les 2 mal perfectè ex æquiponderantia partium—2 8, tum commodius continuarent. Aliud quo- CBD,&, AB C, juxta Centrum gravitatis lbranck CTCVCVT que ibrandi genus volucres à natura edoctæ Adeo as Piosedit ſunt. Nam cùm anteriorem partem ſurſum d——. 2 2 5 35 elevare volunt,& p 1 f Videntur hic in Romano(apitolio bini Eui jerb Fan u8f 5 13 5 A. 6 ＋ ingentes, ſcalarum ſummitati imminentes, anteriorem 2 10 ex albo marmore elaborati, quorum qui ad- ebn 10 5 9570— 5 5 à infer m voa rigu ſcendentibus ad dextram eſt, binos latera- 30 feng 1785 5 an 7 n 5 DPOITerIiOren 8 les pedes elevatos habet, alios binos latera- in el 1 5 ele efffci ide 7 les abaco inſiſtentes; quod magnam Scal-, FF ptori imperitiam arguit cùm ex prædictis frun grabitatis in volautium COrpore loco mutetur. Eàadem ratione ab ea p fieri non poſſit ut egaus, vel quodvis aliud 90 jone ab ea! e propendet. 40n retrahentes, æquà trutinaà 7 aves ſeipſas librare conſueverunt. id enim 4 555555 13 que naturam obſervaſſet, duos diagonaliter 11 ille ab axe oppoſitos pedes elevare debuiſſet, interim e moveret à pondere; utraque enim r reliquis abaco inſiſtentibus; uti factum eſt 551 e pondere; utraque enim ratione in Antonini Imperatoris Equo æneo inſidentis Simulacro in Capitolii area, ſumma omnium PR OpD GOSIT10 VII 2 95 admiratione ſpectabili: in quo artifex ma- Vegetabilis nabxeſ. jori judicio eſt uſus, dum eguum gradieu- 8 Jag Hner ls 0 tem ita ad naturæ exemplar formavit, ut bini pedes diagonaliter oppoſiti tantùm eri- — 28 Anmme plantarum incrementa cum gantur, reliquis abaco inſiſtentibus. Quæ induſtria conſideraverit, is admiran- hic ex occaſione apponenda duxi, ut quan- dam DE ſummi Optimi Maximi ſapien- tiam LIB. I. CENTROGRAPHIC UsS. 13 Cab. II. tiam ſatis admirari nunquam poterit; dum ſæ, ſi aut feneſtram aut patulum foramen Propoſit. tot tantiſque adminiculis, illis ad ſe con- nactæ fuerint, rami naturali quodam deſi- rectionis legibus ſubjecit, quas tam impensè tiore calore refertam, per dicta foramina ſervant ut nulla violentia eas ab hoc ſitu de- ſeſe inſinuant, ut hoc pacto benefico Solis torquere poſſit: Rectà itaque tum arbores, calore fœtæ finem ſuum nanciſcantur: dice- tum plantæ in altum ſe erigunt naturali ap- res, eas inſtinctu quodam noſſe, ut quæ adſe petitu,& hoc ſub linca directionis, utpote conſervandum neceſſaria ſint diſcernant. ſine ea ſinem ſuum nunquam conſecuturæ. Mirum eſt, quod Indicꝶ navigationis cu- Quam autem Natura pertinax ſit in jure rioſi obſervarunt in nonnullis herbis, qua- ſuo ſervando, infinitæ experientiæ in plan- rum prior eſt(quam Sargaſſum vocant)& in an 8 riõ factæ nos docent: Si arboris ramos per Oceani occidentalis itinere ſpectatur, in murorum rimas diducas, mox ubi patulum modum prati circumfuſa,& à vento agita- atrem nactæ ſunt, jam juris ſui memores, ta non uno fixa loco, ſed tempeſtatum ra- ab Horizontali ſitu rectitudinem appeten- tione mota, diverſis tractibus ſpectandam ſe exhibet; quod apertè monſtrat, illam fun- do radicibus fixis minimè inhærere, ſed avulſam inter medium aquæ, humoris am- bientisalimento vivere, radicibus è fundo abſtractis; caulis tantæ magnitudinis eſt ut ad yo ſubinde pedes pertingat, foliis verò duorum, trium aut quatuor palmorum lon- gitudine extra aquam ſe erigentibus: Mi- um Naturæ prodigium, multis etiam latio- ribus foliis ad ſuperficiem aquæ ſe explican- tes, in altum ſeſe ſurculi erigunt, ut in Figu- tibus, occulto quodam Naturæ conſilio, ne ra apparet, in A G& B. Quod ſi quis ramo radix aut caulis protenſior folia pondere alicui pondus appenderit, ut in I, cum in- ſuo infra aquam deprimat, obnitentibus. tentione ad detorquendum eum deor Altera eſt Oryza Chind, cujus meſſis non in adedò tamen juris ſui tenax eſt ut mox ab in- terra, ſed in ipſis aquis perficirur; unde in curvatione rami, ultimus ſurculus G deor- ſtagnantium aquarum lacunis primò ſeri· ſum tendere neſcius, quantum poteſt& li- ſtur; quæ concepto fœtu folia per longum eet, ſeſe erigat, ut ſuæ lineæ directionis ſeſe caulem extra aquæ ſuperficiem emittit, at- applicet. Apparet hic Naturæ pertinacia in que libero gaudens acre tandem in grana omnibus paſſim arhoribus plantiſque, quæ adoleſcit, ſummo ſanè& unico Incolarum ex montium declivitate aut rupium parie- molumento: eſt& hoc in hac planta admi- tibus, ut in N& Mpatet, emergunt. Natura ratione digniſſimum, qudd ſi pluviarum itaque illas juxta Iineꝶ directionis leges cre- augmento lacunæ creſcant, tunc& vel ipſa ſeere voluit; ſine quibus finem ſuum nun- herba pro incremento aquarum ſeſe extra quam attingere poſſunt. Quemadmodum aquam erigat: Quæ omnia ex P. Martino enim homo inverſus cibum potumque ca- Martini oculato teſte,& rerum Indicarum in- pere non poteſt, utpote naturæ contrario Jagatore ſollertiſſimo, qui, dum hæc ſcribo, 5 ſitu poſitus: ĩta ylantæ nutrimentum, quod Procuratoris Chinenſis munere hic Romæ fun- ex imis radicibus ſurſum propagatur, inver- gitur, accepi, quæ& in Atlantè Sinico, quem ſæ capere nequeunt: Undetantus illis ineſt non ita pridem in lucem miſit, fusè deſcri- ſurſum vergendi appetitus, ut nullà arte ab buntur. illo dimoveri queant, potius morituræ, Sed objicies, ab hac lege nonnullas her- Serpyllum- quàm obſecuturæ, leges, naturæ earum con- bas recedere, uti ſunt, Serpyllum, Hedera ter- trarias, præſcribere conantibus: arbor enim reſtris,& ſimilia, quæ nunquam ſe perfectè 4 creſcane. tantd ſtabilior eſt, quantò directior:& cùm erigere videntur, ſed per terreſtrem ſuper- ſeſe ſine hac rectitudine conſervare non ficiem ſerpendo, dum nunquam ſe erigunt, poſſit, eum ſitum appetit conſervationi ſuæ alieno terræ fulcimento ſuſtinentur; idem maximè conſentaneum, qui eſt juxta lineam de omnibus(onvolvulorum ſpeciebus, de He- directionis. His accedit, arbores& plantas, dera& ſimilibus plantis, quæ vel arborum quod calorem& vitam à cœlo& ſideribus vel murorum fulcris vivunt, dicendum eſt. expetant, naturali quaſi motus inſtinctu in Reſpondeo, nullum ex Serpylliꝭ eſſe, quod cœlum ferri; ut experientia ſat ſuperque non ſurſum erigi appetat,& cùm id folia docet: arbores enim quæ in opacis locis] non poſſint, utpote caule deſtituta, caulis naſcuntur, præ cæteris altius exſurgunt, ut tamen qui ſemen, florem& fructum fert, ex tur. Miratus ſum non ſemel hujus appeti- poteſt, ſe erigit; ut hoc ſitu, ſuæ ſpeciei pro- tüs vehementiam: arbores enim& frutices pagationem conſervet, ſine qua finem inter muros, qui Boream ſpectant ſitæ, locis ſuum non conſequeretur. Pari ratione(on- earum naturæ inconſentaneis, veluti pertæ- volvulus& Lupulus, cùm ſine pedamento vi- B 3 vere 3 ——ů—-——— —2——— 10 —— ³˙ ———— — ———————— f— Fect. I. 14 MUNDI S UBTERRANEI vere non poſſint, aliena fulcra appetunt, tibus, vaporibus& exhalationibus, per in- Propoſſt. rutices, arbores, cxteraſque ſtirpes, ut in- numeros canales in abdita diverſorum de& vitam& nutrimentum acquirant, montium cavernarumque ſubterranearum ſingulari quodam inſtinctu, arripiunt;& receptacula, quæ ſunt veluti lembica quæ- Convolvulus quidem mirà naturæ induſtriaà, dam, derivata, omnia machinantur mine- cùm mole caulis, thyrſive impedita, rectè ralis naturæ opificia: ita quidem, ut humi- adſcendere non poſſit, in helices ſe contor- dum in viſceribus latitans, ſe habeat per quens, conum, cujus axis fulcrum eſt, effor- modum principii activi, ex quorum reci- mat; hoc enim pacto, dum obliquo ſitu in proca actione& paſſione, ſpiritus in terre- helices torto eneng ambit, tenacius ſtribus partibus latentes excitati, per vapo- adhæret,& copioſius vim ſuam in floribus res& exhalationes, pro cujuſvis terreſtris & ſeminibus parandis exerit. Hedera verò portionis natura& qualitate, fundant ejus tyrannicà quadam vi arbores& murorum mineralis eſſentiam, eujus ſpermaticam ra- parietes invadit, ut vitam, quam imbecilli tionem dicta terreſtris portio continet. caulis conſtitutione pedumque debilitatee Quæ quidem omnia cum fieri non poſ- obtinere nequit, alieni juris invaſione con- ſint, niſi cum reſpectu ad Centrum, ſapienter ſervet. Ex his apparet luculenter, nihil in à Natura proviſum eſt, ut levia à centro ad tota Vegetabilis naturæ conomia latere, Circumferentiam, gravia verò, cujuſmodi quod non ad lineam direckionis ſeſe dirigat, humidum eſt, contrà à Circumferentia ad ut tandem à Natura ſibi præſcriptum finem(entrum tenderent: Ex hujuſmodi enim aſſequatur. conjugio, paranymphà Naturà mediante, rerum omnium ſabterrancarum generatio- PR OPOSITTO VIII nes emanare neceſſe eſt. Verum cùm de hiſce, ex profeſſo, in toto tertio libro acturi omes Nlineralis narure opęratlones in Sub. ſimus, ſupervacaneum eſſe viſum fuit, hoc terraneo Nundo. vel ad Centrum, veld loco fuſius tam amplum ar de Centro funt. 2 8 ſcribere. Quare ſufficiat hoc loco demon- IN Subterraneo Mundo, qui eſt Mineralium ſtraſſe, omnes Subterranei Mundi actiones omnium matrix& receptaculum, præter neceſſariam ad Mandi(entrum reſpectum Aquam& Ignem, quorum hic à Centro, illa dicere; Si enim tollas Centrum, jam, ut ſupra ad centrum vergit, ſunt quoque ſucci, ſales, demonſtravimus, omnia quieſcent, omnis terreſtrium facultatum miſcellæ, metalla& erunt motus expertia corpora;& ceſſante lapides omnis generis, quorum quidem motu, omnium rerum generationes ceſſare omnium origo non niſi à(entro Mundi de- neceſſe eſt. Quod itaque levia ſurſum ver- pendet. Eſt enim Subterraneus Mundus in- gant, deorſum gravia ad ſubterraneas gene- ſtar diſtillatoriæ cujuſdam fornacis, in qua rationes perficiendas, tendant; ſolum& Ignis& Aqua conjuncta, mediantibus ſpiri- unicum Terræ(entrum cauſa eſt. Il Paradoxa de Centro Terræ. DlI. inclinent, juxta I deſinet: æquiponderatus uomodo Pons ligneus, circularis, Ellipticus, neceſſariòd hærebit in gee ex omni parte 132 u; Xqusè gravitans. Quod ſi quiſpiam neget: 1 ee, Quieſcat itaque in aliquo B CD. Sed quoniam in nullo dictorum pun- Uppono primò, Univerſam Terram ctorum(entrum gravitatis totius molis eſt, centro vicinam ad multa milliaria con- juxta Can. r.& 2. fieri quoque non poteſt, cavam eſſe. Quo poſito, ſi circa Cen- ut ibi quieſcat, ſed juxta Iſorropicas leges, trum Terræ Pons ligneus aut ſaxeus circula- omnes partes ſe accommodabunt ad Cen- ris aut ellipticus fiat, dico illum ſine fulcro trum medli, ſive centrum Mundi quod cum in aere conſtaturum. Ceutro gravitatis coincidere ſupra amplè Sit cir- oſtendimus, ut ibi firmum ſtatum nanci- ca Cen- ſcantur; cùm impoſſibile ſit, aliter eum con- trum Ter- ſiſtere poſſe. Pons ergd ligneus circularis, ræ J Pons aut ex quacunque alia materia conſtructus, ligneus neceſſariò in aëre circa Centrum Terræ ſine ABOCP; fulcro ſubſiſtet: Quod erat oſtendendum. cujus o-· Idem fieret, ſi annulus ſeu rota ingens in mnes& ſ(entrum Terræ conjiceretur. Idem fleret in ſingulæ ponte ad ellipticam formam conſtructo, hac partes, tamen differentià, quod quatuor tantum cùm in loca AB CD planam haberent ſuperficiem, Centrum reliqua ſuperſicies à B& D verſus C, aut a B * LIB. I. CENT ROGRAFP HIC US. 15 ciem inveniret; ſiquidem ab A, verſus B, Conſect. continuò aſcenderet, à B verò verſus C, continuò deſcenderet: pari pacto in trian- gulari Ponte ABCD EF in punctis B DF planum imaginari debemus, à quibus ver- ſus ACE, perpetuò ex E B punctis ad- ſcenderetur aut deſcenderetur. Ita quidem ut quatuor cornua quadratæ fabricæ aut tria trigonæ, ſe habeant inſtar montium, quorum ſunt in locis, vel in Triangulari BD F, apices verò eorum ſint in Quadratæ pun- AaB& D verſus A, ſurſum tenderent,& ctis BHNNM. in Triangulari verd AEO; 5 cùm receſſus à plano circulari nihil aliud ſit, montoſum quid exprimerent, atque aded 8 homines in Hü& NI, etiam in Oppoſitis quàm vel adſcenſus à plano in altum, vel de- 5 locis, in elligtica ſuperffcie ſurſum adſcen- ſcenſus ex alto in plarum. Apparet hæc ra- 8802 tio quoque in ſuperficie Globi terreni i derent, uſquedum quatuor dictis punctis d duede KBe tedz uperfele inn rent Montibus, qui quantò decliviores ſunt, tan- — 1 to linea directionis, juxta quam incedimus, SONSnEeFR. acutiorem cum declivitate montis angu- vons qu· Hinc patet, ſi Pons quiſpiàm forma qua- lum conficit,& conſequenter homo ſe vio- bnee, drata aut priſmatica circa Terræ(entrum lenter ad lineam directionis toto corpore de- fieret eum in aëre pariter pendulum ſubſti- torquere debet; hæc autem detorſio uti vio- turum: Cùm enim(entrum gravitatis Qua- lenta, ita contra naturam eſt; ut proinde drati& Trianguli æquilateris idem ſit cum non mirum ſit, hominem in arduorum centro magnitudinis, uti ſupra demonſtravi- montium adſcenſu tantopere fatigari. mus Can. 1. neceſſarib Pons ad talium cor Quod autem de Pontibus circa(entrum porum leges conſtructus, pendebit in aëre.: Ter 72 immediateè conſtituendis diximus, Sic enim omnibus& ſingulis molis parti- idem dicendum eſt de ſimilibus fabricis cir- bus in Centrum æqua vi inclinantibus, Pons ca ſuperficiem Terræ in aëre conſtruendis. æquilibratis conſiſtet, cùm non ſit ratio, Sed oſtendamus negotium. Fiat Divina po- cur ex una parte plus quàm ex altera verſus tentia circa ſuperficiem Terræ OBD. Nons A(entrum in- triangularis ABEDFC; trahantur jam N 3dlinet. De- Iineæ directionis verſus extimam ſuperficiem clinet au- Hontis: cer- tem, ſi fie- tum eſt, ri poteſt, hominem Pontis NB ex B pro- N HM, por- greſſurum tio ABD verſus A, M magis continuo verſus(en- adſcenſu- trum I, quàm portio NHAD; Ergo hoc rum vel- caſu æquale ſuperabit æquale, Ergo partes uti edi- illx æquiponderabunt,& non æquiponde- tiſſimum π rabunt; quod cùm abſurdum ſit& contra montem, hypotheſin, Ergo partibus circumcirca neque ullo loco rectum inſiſtere poſſe, niſi æquiponderantibus,& æqua in Centrum vi in punctis EB D, ubi videlicet linea dire- vergentibus, Pons quadratæ figuræ in abre clionis normaliter in Pontis latera incidit; in F vons tiian- Idem dicendum eſt de Ponte triangulari& A monſtrant, plano Pontis amplius re- ben- ABCDEF. Differentia tamen inter par- ctus inſiſtere nequit, neque lineæ directionis tdem circularem& quadratam aut triangu- amplius normaliter in latere Pontis inci- larem hæc dent, ſed angulos tantò facient cum lateri- Cap. III. ＋¹ 5 A eſt, quod bus Pontis acutiores, quanto apici A, plus 3 homo Pon- appropinquaverint. Hinc fit, ut hominem, 5 rem qua- ut ſe ſub lineæ centralis diſpoſitione ſuſti- N dratum neat, incurvato verſus declivitatem corpo- 1 gN. re& extremis pedum digitis inſiſtere opor- 7 ans, in teat; cùm in declivitate montis, ſine caſùs quatuor periculo, ſtare rectum impoſſibile ſit. tantum lo-%%%ͤ́. cis 0 Hinc patet, in(entro Terræ, nullam fa- Fabriea in E E, rectam bricam uſui hominum aptam, niſi circularem,—— ſuperfi· eſſe poſſe. PA- 16 MUNDI SUBTERRANEI Seck. I. P AR A D OXx UM II. 1 Gnis, Aqua, arena, aliaque corpora ligui- da in Centro Terræ in Sphæram mox ſe con- guida in formabunt. Tere bon Deducatur Divinâ potentià per Canalem aliter quam in Centrum Terræ magna visAquæ; Dico eam ſub forma in Centro Trrræ mox in Sphæram ſe confor- Cùm enim(entrum gravitatis ali- ſere poſe. maturam: Cùm enim(entrumgiat cujus Spher homogencæꝶ, uti in primo Canone oſtendimus, idem ſit cum(entro magnitudi- uis Sphæræ, certum eſt, aquam aliter conſi- ſtere non poſſe, niſi ſub forma globi aguei. Conſiſtat enim, ſi fieri poſſit, ſub forma Quadrati aut alterius cujuſcunque figuræ, ergo aqua hoc ſtatu circa cornua quadrati, contra naturam ſtabit& violenter; at hoc eſt abſurdum: Ergò neceſſariò ſe in globum conformabit, hoc enim ſitu, partes ſingulæ in Centrum æqud vi inclinantes ſe perfectius ſuſtinebunt,& ex omni parte æquiponde- ratæ conſiſtent. Idem de arena fluida di- cendum eſt. ONSEEIe N eperimenti. Qustur Hinc ſequitur, quod ſi quis quatuor di- verſi generis liquores, qui guatuor Elementa 2 7 2 8— ſenratio in gra vitate& levitate ſua referant, prout in res arcus ſe contrahent; Ubi verò Phiala cen- Conſect. rro Terræ congruerit, tum liquores ſinguli juxta ſitum, quem circa Terram ſquatuor Ele- menta habent, ſe Sphæricè component; ita ut liquor terreus in integram Sphram ſe con- trahat, tres verò reliqui liquores circumam- bientes ſinguli ſeſe circa terreum compo- nent, ſecundum analogiam quandam, quæ in Elementis vulgò concipitur,& gura H hic adjuncta ſatis demonſtrat. Ratio ex præ- cedentibus luculenter patet. Cùm enim li- quores hi impermixtibiles ſint,& unus alte- ro ſemper gravior; neceſſariò graviſſimus, Terræ, in Sphæræ modum, partibus ejuſdem rationis in medium inclinantibus, ſe accom- modabit; aqueus verò Iiquor, graviori in- cumbens, cùm eidem miſceri neſciat, in aunuli formam circa terreum ſeſe Globum,& aërius circa aqueum,& igneus circa a᷑rium miro quodam Naturæ artificio conforma- bunt: Quod quidem nullibi niſi in(entro Terræ contingere poteſt,& forſan in ſpatio imaginario, extra hunc Mundum ſenſibi- lem, ſi dicta Phiala Divinâ potentià eò trans- ferretur. Vide quæ de hiſce fuſius egimus in Arte Magnetica lib. 3. OGONSSCTARTUN II. Hinc patet vana& ſtupida nonnullorum Cymiei 2 5 Arte Magnetica fieri debere docuimus, inſe- b en ſe. rat Phialæ Sphæricas; experientia docet, in Perſcis Ter. ſuperficie Terræ dictos liquores Horizonti aicibelt parallelos, unum alteri incubituros; ita ut ſus Cen- 8 trum&. graviſſimus, qui Terram refert, infimum lo- in Centro cum, ſecundlus Aèërei coloris, Aquam refe- rens, ſecun- dum in Phiala locum ſupra terreum liquo- rem obtineat; rertius Aëꝭreus ſupra aqueum, tertium, quar- tus denique Igneus ſupra atreum, quartum& ſupremum in Hhiala lo- cum occupet: atque adeo omnes diſcreti& impermixtibiles in ſuperficie Terræ eum ſitum tenebunt, quem Phiala R B exhi- bet. Deſcendat jam quis cum dicta Phiala, Divinà poten- cCuymicorum jactantia, qui per Cymicos liquo- vabilant. res in Sphæras conglobatos, totius Naturæ artificium, id eſt, Senſibilis Mundi orbes, atque adeò totius Mundi opificium in vitrea Sphæra extra Centrum Terræ, ſe repræſentare poſſe gloriantur; quod cdm non dicam HNu- manæ, ſed& Angelicæ potentiæ limites ex- cedat, utpote ſoli omnipotentis Dei virtuti reſervatum, mirari ſatis non poſſum, rudem hujuſmodi hominum ignorantiam, dum tam enormes Mundo affanias offundere non verecundantur, dum aut non errare ſe, cum talia cogitant, ſibi perſuadent, aut cum er- rare ſe vident, ſuos tam palmares fueos à vera Philoſophia deprehendi non poſſe, confiden- tius ſibi imaginantur. Ceſſet igitur jam vana de tam inſano opificio Chymico, præconcepta apud plebem opinio; illudque niſi in Centro Tert confici non poſſe, certò ſibi omnes perſuadeant. CONSECTARIUM III. Si verum eſt, quod unanimi ferè omnium DPo loco In- Sanctorum Patrum conſenſu traditur, Infer. ferni: an is eee num in infimo Terræ loco à Deo conſtitu- tum; ut qui peccatorum gravitate à Deo ſe Centrum Terræ Vo- tià, verſus Cen- quaàm longiſſimè removerunt, ultimum me- trum Terræ; ritò& remotiſſimum in Senſibili natura Dico“, quod locum occupent; qui cùm alius eſſe non quantò dicti poſſit, quàm ingens illa Ignei Crateris circa liquores plus Lentrum Univerſi conſtituta yorago. Certè ex appropinqua- præmiſſis luculenter patet, poſt univerſa- verint(entro lem Carnis reſurrectionem, damnatorum Terræ, tanto corpora omnia in unum globum coacervan- in lenſbilio- da. cm nulla ibi ſuperficies niſi circularis con- rago. LIB. I. CENTROGRAPHICVUsò. 17 cap. III. concipi poſſit. Quemadmodum itaque ha- Cæntro diſtet ſpatio,& linea direckionis ubi- Parad. leces dollis, ita ea conglobata pœnas pecca- que ſit eadem. Quæ omnia ex dictis pa- tis ſuis condignas, quamdiu Deus erxit tent. Deus, id eſt, omnis finis expertes, tantò acerbiores, quantò(entro Terræ fuerint pro- PNNeel. pinquiores, in perpetuas æternitates fuſti- nebunt. Diſcat hinc CHriſtiana Mens à pec- catis recedere,& bonum ſectari, ne Æquiſ- ſimi Judicis Sententia in horrendiſſimum POnarur Divinà potentiâ in Centro Terræ hunc formentorum locum, in formidabile hoc quiſpiam hoc pacto, ut os ejus centri me- perenn ium tenebrarum barathrum, ubi oc- dio congruat; Dico eum neque comedere cluſis omnibus Terrenæ molis repagulis, neque bibere hoc ſitu poſſe. Cuͤm enim hoc nulla lux unquam, nulla dies illuceſcit, ſitu totum corpus quocunque vertatur, in- præcipitata ſempiterni horroris pœnas luat. Verſum ſit,& capite(entro Terræ ſemper in- 555 e In Centro Terræ homo poſitus neguè come- dere, neguè bibere poſſet. Sed hæc incidenter dicta ſufficiant. ſiſtat, nec cibum nec potum in ſtomachum tranſmandare poterit; utpote qui totus in- PAR A DO X UM III. verſus undique& undique ſurſum pedibus vergat: mox tamen ac vel ad pedis interval- N ere In Centro Terræ: pedibus inſiſt lum caput è(entro emerſerit, tum deglutire aut Hiu mari poterit. quidem poterit uſque ad partem illam, quæ Um enim(uti in præcedentibus oſten-(entro reſpondet, non ulterius: tantò enim dimus) omnia Corpora gravia in(entro ſemper melius tranſinittet cibum, quantò os Terræ juxta Centrum gravitatis ſe confor ejus à centro fuerit remotius. Sed hæc clara ment, in pedibus autem, humani corporis ſunt. extremis,(entrum gravitatis eſſe non poſſit, ergo neceſſariò aut umbilico, aut ei vicina A R* UONUNV. parte Centro Terræ inhærebit, uti in Figura apparet. Hinc aliud Paradoxum naſcitur, quod homo hoc ſitu extenſus utraque me- Si totus Terrenus globus horixontaliter per Centrum Terræ, id eſt, diametraliter ſe- Aeelte dib caretur, in plano hoc ſecto non niſi unus 5 1. 1 8 5 s 11 5 25 1 recto& naturali ſitu conſiſtere poſſet Ma- FFCC thematicà poſitione, Phyſicà, plures. eodem tempore tendat. Aomo ut Si verò Divinà potentia Globus plumbeus Il ſuperficies Clobi Terreni ſecta horizon- Leu proportionatæ magnitudinis, poſità ſex aut Otaliter aut quocunque modo AB CP. Terræ re. ſeptem pedum diametro, in(entro Terræ Dico, in dicta ſuperficie non niſi anum recto conſtitueretur, dico, hominem eidem globo,& naturali ſitu Mathematicꝭ poſitione conſi- gravitate non reſiſtente, naturali ſitu 12½.- ſtere, eumque circumambulare poſſe e, ut in T. gura apparet. * 1 GGNsß d rnR ke N. Eriam in Hinc ſequitur quoque, ſi diclo Olobo plum- F beo A B ſuperficies diametro æqualis ſuper- 1 imponeretur, hominem nullibi niſi in me- dio dictæ ſuperficiei puncto rectum ſtare poſſe; Clobulus quoque N in dictam ſuper- ficiem conjectus nullibi guieſceret niſi in ſtere poſſe, videlicet in Centro E. Cum unico illo puncto, per quod linea directionis enim omnes dictæ ſuperficiei lineæ deor- è centro ducta tranſit medium, quæ eſt ſum in centrum vergant, fieri non poteſt, ut omnium linearum ex centro Terræ ad ſuper- quiſpiam alio in puncto, præterquam in(eu- ficiem ductarum breviſſima; iterum Glolu- tro ſe firmare Suſtineat enim quiſpiam ſe in linea A E, vel CE; Verum cum illæ Ii- neæ ſint direclionis, in illis ſeſe firmare poſſet, & non firmare poſſet, quod eſt& impoſſibile. In ſolo itaque(entro dictæ ſu- perficiei conſiſtet naturali ſitus hac tame nra- tione, ut ſi in dicta ſuperficie perpendicula- rem ſitum ſortiatur, pedibus inſiſtere poſſet; ſi verò ſitum ad planum verticale paralle- lum obtinuerit, non jam pedibus, ſed umbili- co Centro Terræ, ſitu naturali adhærebit. Ra- tio eſt, quia perpendiculariter plano inſiſtens, lus hic, in quolibet ſibi ſuppoſiti Olobi plum- cee ‚ habet infra ſe quo ſuſtineatur; ſi verò ſitum bei Paere cùm ubique æquali àſ ad planum verticale habuerit parallelum, OM. I. C jam a yati. 18 MUNDISUBTERRANEI Sect. I. jam pedibus inſiſtere non poterit, ſed corpus illam circumaclam nihil agu quam continet, Conſect. juxta ſ(entrum gravitatis ſuæ in(entro firma- efſuſuram, cum omnia hauſtra recta in Cen- bitur; quemadmodum in ſecunda Figura ap- trum nitantur. paret, ubi planum LMNO; exhibetur ſitu Hine ſequitur quoque, quomodo, quod multi ex antiquis Patribus concipere non potuerunt, Antipodes pedibus ſuis nobis op- poſitis naturali ſitu moveantur. 5 Sit Olobus terraqueus RBC; ſint Anti- duntfe- podles F G, EsS, qui pedibus nobis obverſis gfra. incedunt: Dico, eos ſitu naturali incedere,. quia utraque oppoſita parte per lineas dire- clionis FD&SG in(entrum D inclinant. Quod idem de navibus intelligendum, cum perpendiculari: in quo luculenter apparet, undique& undique in Centrum Lerræ ver- hominem nullibi in Iinea LN rectum ſlare, gant per lincas directionis, ſub quibus ferun- neque in ſentro S quidem pedibus conſiſtere tur; neque, uti ſimpliciores ſibi falsd ima- 89 85 ſed tum corpus primum firmatum ginantur, hominum aut navium in oppoſitis iri, ubi(entrum gravitatis corporis gravis, nobis partibus caſus pertimeſcendus eſt. Si centro Terræ reſponderit: quæ omnià ex Ii itaque ſeteres nonnulli centri naturam co- gura patent. gnoviſſent„non tam imperitè de Terræ, neſcio qua abyſſo& voragine, quam ſibi CON˙ ARIVUM. infra Horizontem imaginabantur eſſe, ra- Sequitur hinc quoque, quod quacunque tiocinati fuiſſent. ſitus ſemper ratione 0 ad Cen- trum per- pendicula- ris. Rotà cir- cumacta in- ſiſtentia Hauſtra aquam non efflaſura. horizontaliter, ſive ſitu declivi ſecetur, idem ſemper ſequatur; neque enim hujus- modi planum propriè horizontale dici po- teſt, ſed quomodocunque ſectum, ſemper Atum perpendicularem ad(entrum obtinebit. Hinc planum A BC D eatenus horizontale diximus, quatenus imaginationi noſtræ tale videtur, etiamſi id minimè horizonta- le ſit, ſed ſuperficies perfectè perpendicu- laris. Quemadmodum enim nemo natura- liter& liberè parieti alicui ſeu muro plano inſiſtere poteſt: ita nec in dicta ſuperficie: quæ adinſtar vaſti cujuſdam Muri undique & undique perpendicularis ſeſe habet, cujus medium(entrum Terr eſt quietis punctum. PRRRA DO NU NM VI. In Centro Terræ rota guæpiam circumacta, negue ſurſum neguè deorſum feretur. 1 Terræ ſuperficie rota quæpiam volvi non poteſt, niſi una ejus medietas ſemper adſcendat, altera deſcendat. In centro verò Terræ dicta rota circumacta neque ſurſum neque deorſum feretur, ſemper eundem ad Centrum Terræ ſitum habebit, cui ex omni parte æquidiſtat& æquiponderat; neque ulla differentia partium, dextræ, ſiniſtræ, obliquæ, ſuperioris, inferioriſque erit. Ac- cedit, quod in quamcunque partem verta- tur, ſemper eo in ſitu guieſcat; cùm non po- tius ad unam, quàm ad alteram partem in- clinet; ſed indifferens ſit ad omnem ſitum, in quem collocabitur. CiOESEer NN Hinc ſequitur, ſi rotæ molariæ„ normaliter inſiſtentia aguâ replerentur, lobus Terræ ſive normaliter, ſſve II. In Centro Terræ duo hominès in oppoſitas par- tes tendlentes naturaliter adſcendent. PAR DON U NM It in centro Terræ A, Scala B Capplicata; Dico ex(entro A, duos homines, quorum unus ex A verſus B,& alter ex A verſus C, uno& eodem tempore adſcendit, utrum- que, licet in op- poſitas partes A& B adſcenderit„na- turaliter tamen adſcendere. Ratio patet ex ſeipſa. Scala quoque in quamcunque partem mota, ibi naturalem ſitum habebit. PR A BOX UNM VIII. Avis cujuſpiam circa Centrum Terræ volatus facillimus,& maximò naturalis erit vel cir- cularis vel ſub helicis linea; omnis alius motuseritvioleutus. quæpiam circa(entrum Terræ natu- rali& facili niotu movebitur, quando ſubſcirculi aut helicis linea movebitur, ut in Circulo Apatet, quem avis volatu deſcribit; uia hoc pacto nullum violentum motum ſuſtinebit qui illis contingit, quando ſur- ſum feruntur: quod& de volatu, qui ſub he- licis linea contingit, dicendum eſt, quæ cùm ex circulari& declivi conſtet, maximè vo- latum accelerabit: neque aliter facilius (entrum Terræ petet, quàm ſub hac Iinea. Si Cab. IIr. LIB. I. CENTROGGRAPHIC US. 19 A 9 B * Si verd ſub linea A B moveretur, dico avem non niſi violentum motum ſubituram; ex D quidem in A vel in B ſurſum feretur ſub linea rectaʒquimaximè avibus violentus eſt, omnium autem violentiſſimus eſt, qui fit per lineam ita ut vix avis ſit, quæ eum ſuſtinere poſſit. Hinc inſtin- ctu quodam naturæ omnes aves volatu Hheli. cem, ſive ſurſum ſive deorſum vergant, affe- ctant. Hinc in ipſo(entro Terræ fixa hæreret aie; cum enim nihil adeò avhανe, contra- rium ſit, quàm motus perpendicularis, ſur- ſum, in Centro verd Terræ, cum ex nulla arte adſcenſus detur niſi ſub perpendicu- 155 hinc hæreret, tùm difficultate adſcen- ſus, tum proprio gravitatis(entro detenta. PRNRR D DN Si Semen alicujus Plantæ projiceretur in Cen- trum Terræ, ida quaquaberſus in formam radioſæ Stellæ eſHoreſceret. maſſæ terreæ Semina alicujus plantæ in- dita projicerentur in(entrum Terræ, di- co, illa non niſi ſub for- ma radlioſa ſplæræ efflo- nibus, contrarium ſit, declarandum duxi; reſcere poſſe. Quoniam enim ylantæ ſingulæ na- turaliter, ut ſapra quoque dictum fuit, ſub linea di- rectionis ſurſum ferantur; linex verò in Centro Terræ undique& undi- re contendunt, Motum artiſſcialem perpe- Parad. tuum, certo modo in Centro Terræ confici poſſe, idque hac ratione oſtendere nituntur. Ponantur primò duo fulcra G K, HI, una cum axe G H, circa quem Gnomon ABC cum affixo plumbeo globo C ita applicetur, ut vertebra ſua A circa axem volvi poſſit. Hoc poſito dicunt, futurum ut gnomon AB C ſemel in- citatus, ſuum circa axem G H motum in Circu- leom B D agitatus perpe- g tuo continuet. Rationem hujus rei aſſignant, quod globus plumbeus gno- moni afflxus, cùm impeditus verſus A Cen- trum, juxta li- neam directionis C A, deſcendere non poſſit, verſus D gravitate ſua perpetud nitatur; atque adedò ex D verſus F,& ex F verſus E, & hinc verſus B motus, cùm pondere grava- tus nullibi quieſcere poſſit, circulum denuo, novaà ſemper& novã circumvolutione, per- enni motu ſit repetiturus. Itaque hoc mo- do herennem motum circa(entrum Terræ fieri poſſe, falſo ſibi perſuadent. Hoc tam prima fronte ſpecioſum ma- chinamentum, cum ſæpe ſæpius obſervaſ- ſem, fallaces humanæ imaginationis illu- ſiones non potui non ridere. Quàm itaque hoc noſtris in hoc libro traditis propoſitio- ne impoſterum alii inutili ſeſe labore in eo demonſtrando conficiant. Primd itaque ponunt ii duo fulcra G K, HI, unà cum axe GH; putantque axim fulcraque eundem circa Centrum Terræ ſitum, quem in ſuperficie ejuſdem, habere; que ſurſum vergant; ſub illis ſemina pullu- quodridiculum& falſæ imaginationis ludi- lantia caules ſuos ſphhricò erigerent, cum brium eſt. Si enim fulcra circa(entrum Ter- alio ſub ſitu fſinem ſuum conſequi non poſ- diſponi poſſent, ea utique non, uti in ſu- ſent. VVVVVVV Ignis in Centro Terræ accenſus Sphæricus eſt. enim ignis natura ſua ſurſum fertur, in Centro verò undique& undi- ue ſurſum concipiatur, neceſſariò undique iffuſus radioſum corpus affectabit. PRARNDONο Nl. De motu perenni iꝝ Centro Terræ in- ſtituendlo. perficie Terræ, perpendicularem, ſed oppo- ſitum, obliquum videlicet,& ſurſum vergen- tem ſitum ſortirentur. Quemadmodum& una axis medietas G A ſurſum,& altera HA pariter ſurſum tenderent. Si affigeren- tur itaque in G& H extremis axis partibus perpendicula plumbeis inſtructa globulis, videretur ſanè, ea juxta fulcrorum ſitum ca- dere deorſum minimè poſſe, cùm ſint extra lincam directionis. Fulcra ergo cum contra naturam ſurſum tendant, ſubſiſtere non poſſunt. His oſtenſis jam videamus, utrum gno- mon circa axem GH verſatilis, motum per- Hde loco omittere non poſſum nonnul- ennem conficere poſſit. Moveat ergo, ſi fieri lorum vana technaſmata,& inſignes poſſit, ex C in D per arcum C P. Verùm paralogiſmos, qui putant, imo demonſtra- cùm hic motus, utpote violentus, extra A C E dire- — — — —————*— 0 —————2 ——— 2— —— — „ S — —— Sect. I. Sect. II. 20 MUND! 8SUBTERRANE I directionis lincam conſiſtat, ut motum ſine concipiantur, quæ omnes per I, Centrum gra Parad. novo impulſu continuet, fieri non poteſt. vitatis gnomonis, ducuntur; ergo quocun- Stabit ergo Gnomon cum affixo ſibi globo que puncto circuli gnomon ſuper id poſi- in quocunque puncto Circuli B D E F, quod tus quieſcet; atque adeo in conſequentia ita oſtendo. Quoniam enim totum gnomo- puncta ſuapte ſponte, niſi in ea protraha- nis complexum A B C ſe per modum ſolidæ tur, moveri non poteſt. Neque quicquam molis habeat; erit juxta Deſnitionem III.& facit ad rem; quod globus præponderate, Canonem 4. Centrum gravitatis in IL.& conſe-& in anteriora ſemper niti falsò cogite- quenter ubicunque ponatur, conſiſtet, quia tur; cùm hujuſmodi præponderatio non fiat lentrum gravitatis I, Iineꝶ directionis perfectè motu naturali in anteriora, ſed in(en- congruit. Uti fusè inyrima hac Sect. demon- trum A, per lineam direllionis ſibi ſubje- ſtratum fuit. Moveatur autem ſuapte ſpon- ctam; quod& ex Paradoxis præcedentibus te ex Cin D,& hinc in F. Quæro jam, vel apertè conſtat. Si enim circa(entrum Ter- moles hæc quieſcet, vel non quieſcet. Si& Canalis fieret in circulum B DF E con- quieſcat, jam intentum noſtrum obtine- tortus,& in eo poneretur globus, certum mus. Si non quieſcat, uti perennis motus ne- eſt eum incitatum non perenniter motum gotiatores volunt, ergo nunquam finem iri, ſed in quolibet Canalis loco quietu- appetitus ſui obtinebit, quod eſt contra rum. Quod idem de aqua intra canalem Deſinit. 3. Cum omne Corpus mobile in ſparſa ſentiendum eſt; quæ non flueret, ſed tantum moveatur, in quantum finem appe· cum quiete ſe contineret ſub lineis directio- titus ſui, qui eſt quies ſub Airectionis linca]nis ſine motu. Ergo, quod primò aſſumpſe- acquiſita, intendit. Gnomon itaque in ram, motus perpetuus in(entro Terræ dicto omni puncto Circuli B D E F firmabitur, modo impoſſibilis eſt: Quod erat oſtenden- cuùm quot in eo puncta, tot Iineꝶ directionis dum. SEcr0 II. PHVYSICO-MATHEMAIICA. E De Motu gravium ad Centrum Univerſi. KRKÜö;ͥ N. Umomnia gravia in Centrum, inſito quodam appetitu, ferantur, ſi Centrum non eſſet, omnis quoque motus ceſſaret; cumgrave, quod appeteret, non haberet. Si(entrum non eſſet, ceſſaret& locomotiva potentia; cùm nulla actio, uti ſahrd demonſtravimus, locomotiva ſine reſpectu eſſentiali ad Centrum confici poſſit. Si Centrum non eſſet, levia non tenderent ſurſum; quia non dare- tur motus à Centro ad circumferentiam, uti nec à circumferentia ad Centrum in gra- vibus. Centrum itaque non tantum Motus localis, ſed& omnis Elementaris motiũis cauſa eſt. Quid autem hic Motus propriè ſit,& quomodo perficiatur, hac Seclione oſtendendum duximus. ApP UT 1. Definitio Motils localis Corporum,& Inpetils. On agimus hic de Motibus intrin- attractiva vi Terræ; nec à materia quadam Cap. I. N ſecis, qui ſunt intellectus, volun- tenui, quæ grave ſollicitat ad motum; nec tatis, variarumque affectionum ani- ab aëre incitato retro impellente, uti Perie- perierius. mæ, ſed de Molu rerum locali, naturali& rius vult; neque à gravitate aliqua in ipſo violento, ſive intrinſeco& extrinſeco; de motu lapidi ſuperaddita, ut nonnulli Peri- Feripate- tici. motu recto& circulari;& porrò mixto tum ex naturali& violento, tum mixto ex recto& circularis& de reflexo; de omni- bus denique, 55 ſine reſpectu ad centrum confici non poſſunt. Motus naturalis gravium deorſum, eſt ap- petitus intrinſecus ad centrum Terræ, quod omnia appetunt: Non uti nonnulli ſibi perſuaſerunt, ab patetici volunt; Sed ut dixi, appetitu inna- to, cujus tota vis eſt ab impetu ſeu impulſu. Ut autem impetus impulsuſve ratio, ante- quam ulterius progrediamur, luculentius patefiat, ſciendum eſt, Impetum ſeu impulſum nihil aliud eſſe, quàm qualitatem quandam quæ exigat motum ſui Subjecti. Cùm enim potentia& facultas motrix ſit activa, 0 1＋4 Cap. I. LIBAMeENNN0 activa, ut producat aliquid, neceſſe eſt; Sed nihil aliud, quàm impetum producit; Ergo ſine impetu grave naturaliter moveri non poſſet. Eſt ergo impetus ſeu impulſus neceſ- ſarid connexus& connaturalis motui gra- 2i¹m, tametſi is à ſubſtantia mobilis diſtin- ctum quiddam ſit; cùm mobile quieſcens ſine impetu eſſe poſſit, in actu autem exi- ſtens ſine impetu concipi non poteſt. Hinc concludo, Quod impetus productus ab ex- tra non producatur à qualitate, nec à virtute reſiſtente, nec ab alio, quàm ab impetus qui maximè eſt cauſa connaturalis alterius impe- tds; agit tamen in tantum ad extra, in quan- tum tollit impedimentum. Hinc pro diverſa ratione Objecti impedientis modo plus, mo- do minus agit, tum verò maximè, cùm im- pedimentum eſt maximum. Hine ſequitur ſecundo, Impetum intenſum producere poſſe impetum remiſſum, ſi minoris mobilis impul- ſus feratur in majus ſe mobile;& remiſſum impetum, intenſum, ſi majoris mobilis im- petus ſeu impulſus feratur in minus ſe mobi- le; ſi verò mobilia fuerint æqualia, impe- tum ægualem producent, quod tum maximè fiet, ubi utriuſque mobilis Centra grauitatis connectentur cum linea directionis; ut poſtea demonſtrabitur. Tertib, cùm datur motus na- turalis gravium deorſum ab intrinſeco, is GR APHHIO Usð. 21 no principio, eo ferè modo, quo in via Peri- patetica lumen& calor producta à Sole, ſunt diverſi effectus unius principii, ſeu So- lis. Siquidem motus eſt propenden- tiæ ſive inclinationis naturalis non impedi- tæ; gravitas autem eſt effectus ejuſdem pro- pendentiæ ſeu inclinationis impeditæ: ideo enim Corpus gravat, quia propendet ali- quo verſus,& ne moveatur, impeditur; ſi enim omnis propenſio tolleretur, certè omnem gravitatem ceſſaturam neceſſe eſt. Suppono ſecundo, Omne grave in eadem facultate eodemque actu ſubſiſtere, tam ſi. ſolutum currit, quàm ſi impeditum, gra- vat; tantà enim vi arcus tenſus ſagittam, relaxatus, impellit, quantà impetus obſta- culum premit. Hinc ſublato impedimento pondus evadit in motum,& obſtaculo poſi- to motus evadit in pondus; quæ omnia ex- perientia conſtant. Suppono tertib, Omne grave, uti ſupra quoque oſtenſum fuit, certam propenſio- nem tendentiæ ad Terræ Centrum à Naturæ Opifice obtinuiſſe, ut Mandi(entrum per- petuo aſtectet; quæ quidem pronitas talis eſt, ut cum mobili ſeu corpore gravi, in quo exiſtit, ſemper actu vigeat, ipſumque mo- bile, cui ſemper intimè præſens eſt, conti- nud, addito quodam ſtimulo, vel ad moveri non poteſt eſſe, niſi ab impulſuʒtum quia ejus vel ad gravitare ſollicitet. Cui propenſioni acceleratio ſine impulſu explicari non poteſt, tum quia grave deorſum cadens imprimit impulſum in corpore occurrente, quod non fieret, ſi impulſus expers foret ab intrinſeco. Itaque motum naturaliter acceleratum eſſe, vel hinc patet; quia cum motus in libero medio non impediatur, neque impulſus pri- mo inſtanti productus, ſecundo inſtanti A cauſa primo productiva conſervetur, ſed ab alia, ſitque ipſa mobilis ſubſtantiæ cauſa ne- ceſſaria; certè ſecundo inſtanti novum pro- ducit impulſums quod idem de tertio, quar- to, quinto inſtanti dicendum eſt. Creſcen- te itaque causà motus, creſcit& ipſe motus. Hinc æqualibus temporibus æqualia acqui- runtur velocitatis momenta, quia cauſa ne- ceſſaria æqualibus temporibus æqualem producit §. J. Vera ſententia exponitur, cur grave mo- tum in fine velocius ſit. Motus gravium uti omnium non immeri- to Philoſophorum torſit ingenia, ita quoque ſummo ſtudio explicandus eſt. Ut recondi- tiſſima tam luculenti effectus cauſa cogno- ſcatur, Suppono primo, Activum principium motus,& activum gravitatis principium quoad rem identificari; principium autem illud nihil aliud eſſe dico, quàm propen- dentiam in actu primo tendendi aliquò ver- ſus; motus autem& gravitas actùs ad diverſificantur tanquam effectus ab illo u- nihil adeò adverſatur, ut eam ab inſita ſibi affectione quandoque avertat, ſive mobile ſit in quiete compoſitum, ſive ſit violenter raptum naturali illa ſua activitate; cum neceſſario inde aliquo conſequente effectu privari non poſſit, etiamſi maximè violen- to contrarioque raptu impetatur. Unde Acee primo, Corpus extra(en- trum poſitum, aut non impeditum moveri, aut reſpectivè impeditum gravare. Addidi reſpectivè, propter debile, quod ſæpè occur- rit, impedimentum; Keuid tunc mobile ex parte gravat,& ex parte movetur. Con- cludo ſecundè, Majorem motùs velocitatem eſſe, ac diſcerni in mobili, quando ipſum mobile percurrit æquale ſpatium minori tempore, ſeu majus ſpatium æquali tempo- re: illud quoque manfeſtum eſt, motum au- geri poſſe in infinitum, ſi adſit virtus mo- trix: adeo ut per mobile non ſtet, quin ali- quod deſignatum ſpatium poſſit ſemper in minori tempore percurrere, juxta tempo- ris partium in infinitum diviſionem. His poſitis, quod in principio intende- ram,„ majorem velocitatem de- here eſſe corporis mobilis in fine, qudm in prin- cipio, aut in medio ſui motüs. Suppono au- tem, medium ſemper plenum corpore uni- formiter fluido,& quod ſe aptum præbeat, uniformiter dividi à cadente mobili; quæ- cunque enim in medio occurrunt, cùm ſint extrinſeca,& ſolùm per accidens juvent aut retardent, negligenda ſunt in Demon- ſtratione. Sit — ˙y ‚—˖Üß1ß;¶I.. 4 1 1 * Secl. II. 2⁴ MUNDI SUBTE RRANEI Sit ſpatium A B percurrendum à mobili, 4 mot naturali, ipſumque ſpatium in ſpatia æqualia dividatur, quæ cſunt CDEF, dimittaturque mo- bile è loco A; certum eſt illud Jo naturali propenſione ſua primò ferri debere per ſpatium C. In pri- vmo autem curſu, dicamus veloci- ratis gradum ipſius mobilis debere eſſe ut unum. Jam verò cum in puncto O Mobile ſine impedimen- to labens ſua naturali propenſio- ＋ ne tendentiæ in(entrum non pri- vetur, ſed acquiſitum ſemel mo- tum, motuſque formationem per- petuo conſervet; ergo per ſpa- tium D inſità ſibi propenſione, c jugi quaſi ſtimulo agitabitur: nam præter adventitiam illam, à pri- viget interna illa naturalis ad Cen- trum propenſio, quæ continuo ſti- E mulat,& quaſi manu impellit, ex ＋mo movente, motus formationem procuratam& ſemel acquiſitam, novorum ſemper& novorum' impulſuum productione. Quare quoniam illa ſtimu- latio eflectum ſibi vendicat, non ſecus ac candela addita candelæ auget intenditque lumen in cubiculo, adeo ipſum mobile motu formatum, ac naturali impulſum ſti- mulo, percurret ſpatium D minori tem- pore, quàm ex ſola tunc acquiſita violen- tia percurriſſet, atque adeò majori cum velocitatis gradu percurret partem ſpatii D, quàm abſolverat partem ſpatii C, qui velo- citatis gradus dicatur eſſe ut dico. Pari pa- cto, novorum ſemper ac novorum impul- ſuum productione Mobile agitatum percur- ret E ſpatium, minori temporis ſpatio quàm quod in D confecerat,& in adhuc minori temporis ſpatio, quàm in E,& ſic in infinitum. Mobile itaque tum naturali illa propenſione tendentiæ in centrum Univerſi. tum novorum ſemper& novorum impul- ſuum productione, circa finem velocius& velocius agitabitur: Quod erat oſtenden- dum. Quænam autem motus hujus ad tem- pus proportio ſit, jam exponendum eſt. SpII. De accelerato Motu naturali& violento gra vium, ejuſque proportione ad tempus, quo dictum ſpatium conficit. F Egari minimè poteſt, ſagacitatem Hynceorum hujus temporis Philoſo- Phorum, in ſcrutandis Motls arca- nis, eo pertigiſſe, ut omnes Veteres multis poſt ſe paraſangis reliquiſſe videantur; Nullum enim, quod ſciam, Veterum, ge- nuinam accelerati motis proportionem aſli- gnaſſe, reperio; quà tamen non aſſignatà, fleri non poſſe video, quomodo Motùs ra- tio& proprietas(loquor ſemper de Mota Corporum gravium ſive naturali ſive wiolen- to) conſtare poſſit. Et quoniam res eſt plena ſubtilitate& ingenio, hoc loco moderno- rum Philoſophorum dogmata& inventa ſe- cutus, paulò fuſius de eo diſceptandum duxi. Quod ut quàm optimè faciam, pri- mo nonnulla, ad faciliorem tironum ca- ptum, præmittenda ſunt. Notandum itaque primò, omnibus eſſe manifeſtum, Motum rerum ex alto caden- tium, in fine quàm in medio,& in medio, quàm in principio velociorem eſſe. Notan- dum ſecundò, Motus gravium velocitatem ea ratione incrementa ſua multiplicare, ut ab ipſo primo caſus momento, quo mobile à quiete recedit, illius motus magis magiſ- que continuo acceleretur, ſeu, quod idem eſt, incrementa velocitatis plura ſemper& plura uniformiter, præacquiſitis ſuperad- dantur. Notandum tertiò, hæc incrementa comparari poſſe vel cum partibus temporis, aut cum partibus ſhatii. Poteſt enim deſi- gnari primò quoddam tempus, ut Minutum primum aut ſecundum horæ, cui conſequen- tia tempora æqualia poſſunt aſſignari, adeo ut totum illud tempus, quod in decidendo mobile inſumit, in plures hujuſmodi par- tes horæ diſtinguatur; vel ſpatium quoddam, puta unius pedis aut᷑ cubiti, ſimiliſque men- ſuræ, cui aliæ æquales poſſunt accipi in conſequenti ſpatio, adeò ut totum illud ſpatium, quod à mobili decidente pervadi- tur, in plures hujuſmodi partes diviſum in- telligatur; vel etiam poteſt motus habere comparationem ad velocitatem aliquam pri- mam, quæ ſcilicet ſit acquiſita in fine ejuſ- dem primi temporis,& cui per conſequen- tem motum æquales aliæ ſuperaddantur, ut ſolent gradus gradibus in capacibus inten- ſionis qualitatibus ſuperaddi, adeò ut velo- citas, quæ in fine motis acquiſita eſt in- tenſiſſima, ex omnibus velocitatibus ſive gradibus qui perſeverante motu acquiſiti fuerunt, iiſque inter ſe& cum primo illo æqualibus conſtituatur. His præmiſſis jam ante omnia definitio- nem accelerati motus gravium adducamus, ut illa cognitä, reliqua facilius intelliga- mus. Gravium ad(entrum tendentium Mo- tum acceleratum Calilæus eum eſſe definit, Calilæus. Nui d quiete recedens temporibus æqualibus Eßualia celeritatis momenta incrementaqueè ac- guirit. Hanc definitionem nonnulli perpe- ram explicant putant enim velocitates ſe habere uti patia, ſeu tot gradus velocitatis æquales primò acquiri, quot ſunt partes æquales ſpatii quæ poſt primum gradum ſu- peratum decurruntur: Verbi gratia: Si ſba· LIB. I. CENT ROGRAPHICUS. 23 cap. II. Matium quoddam diviſum fuerit in decem æquales, v. g. quinque, A D, DE, EF, F G, Galilæus. pedes, ſi in fine primi pedalis ſpatii unum GC, diviſum fit, ex quibus deducuntur to- velocitatis gradum acquiſiverit mobile, in ſe- tidem ad baſin BC, parallelæ HD, IE, cundo duos, in tertio tres, in quarto qua- KF, IG, hoc enim pacto partes A Clate- tuor,& ſic de cæteris, in decimo decem ris, expriment tempora ægualia; parallelæ velocitatis gradus acquiſiti putentur; quod, verò, gradus velocitatis, qui temporibus&gua- uti experientiæ reclamat, ita nulla ratione Iibus æqualiter& uniformiter creſcunt. Ita dici poteſt. Sequeretur enim, gradum ulti: quidem ut A referat locum quietis, unde mum velocitatis primo æqualem eſſe; quod mobile delabitur; parallela verò HD, velo- contra noſtram ſuppoſitionem eſt,& com- citatem, quam A mobile cadendo per AD muni axiomati Miotus in fne velocior apertè acquirit; parallela verò IE notet velocita- repugnat. Alii putant, quod tempus, quo vem, quam A mobile ex A cadendo per ſha- v.g. Mobile quoddam percurrit A B, ſit da. tium A E acquirit:& ſic de cæteris. Quo- plum temporis ejus, quo percurrit B C; quod niam verò hæc velocitas continuò de mo- pariter nulla ratione dici debet& poteſt; mento in momentum ſine ulla interruptio- Sequeretur enim neceſſariò, quod, tem- ne, ſine ulla pauſa aut ſaltu uniformiter de pore dato, quo decurſa ſemel fuerit pars certo tempore in certum tempus creſcit; cer- AB, rempus aliud ipſi æquale attingi nulla tum eſt, velocitatis gradus ab Auſque ad ac- ratione valeret, niſi ſuperato ſpatio infini- quiſitionem gradus HD, quod fit tempore to. Quod ut apertè pateat, intelligatur li- AD, eſſe infinitos, juxta infinitatem in- nea AB infinitè producta, diviſaque in ſtantium temporis AD, ſive punctorum partes æquales AB, BC, DE, EF, FG liner AD. Sed negotium paulò dilucidius & GH: Si itaque tempus quo percurritur exponamus. AB, duplum foret temporis, quo percurri- Notandum itaque, quod omnes velocita- Kur B5, ſequeretur neceſſariò, tempus id, teg BC ex omnibus præcedentibus compoſi- quo percurritur B C, eſſe duplum temporis, tæ cenſeantur; quemadmodum A C linea quo percurrirur C D,& hoc, duplum ejus remporum, ex omnibus aliis partibus compo- quo DE,& iſtud illius, quo E Fpercurri- ſta cenſetur. Sed ſuperficies triangulorum, tur,&c. Neque enim major unius quàm al- quos lineæ parallelæ cum lineis temporum terius eſt ratio. Cum enim renpus, quo per- conſtituunt, cujuſmodi ſunt trianguli A H curritur BC, ſit dimidium tem- D, AIE, AKF, AIG, AB C, augentur poris, quo percurritur A B, neceſ- ad rationem guadrarorum temporum, ſive 1 laridò inde concluditur, quod illud bßbatium, quo percurritur CD, ſit primi temporis,& illud, quo DE, 2,& quoEF, 26& quo FG, 22,& quo G Hæ primi temporis portio ſit;& ſic in infinitum di- minutio fiat partium in dupla pro- portione diminutionis ſe reſpi- cientium; quæ omnia tamen ſimul juncta nunquam primo tempori AB, utpote quæ ſint partes ejus, æquabuntur, niſi ſpatium infini- tum,& partes æquales in eo infi- nitas admiſeris; quæ infinitis ana- logis ſeudimidiorum dimidiis, in tempore ipſo, quo AB percurri- tur, contineri intellectis reſpon- deant. Neutiqnam itaque hoc pacto Pefnitio intelligenda eſt, ſed eo modo, quo jam exponemus. Certum eſt velocitatis incrementa ad ſpatia certam obtinere proportionem, non quidem, quam æquabilis immediatè, ſed quam ex- hibet motus æquabiliter acceleratus, cujus velocitas continuò uniformiterque incre- ſcat; ita ut nullum ſit momentum conſe- quentis temporis in quo motus non ſit ve- locior, quàm in quovis antecedente,& in quo non eadem ratione velocitas augeatur. Hinc Calilæus dictarum velocitatum incre- menta exponit per Triangulum ſequens ABC; cujus A C latus in quotlibet partes 89 —— 4 5 1 11 quod idem eſt, ſub duplicata ratione tem- porum. Hoc pacto triangulum AIE exhi- bet ſhatium, quod fit durante tempore motus ex A in E,& eſt quadruplum ad triangu- lum AHD, ſpatium videlicet, quod fit du- rante tempore motus ex A in D; hæc autem linea AD dupla eſt temporis RE,& conſe- quenter ſuperficies trianguli AK F novies major eſt ſuperficie trianguli AH D, uti & patium, quod facit mobile, tempore A F novies majus eſt, quam illud, quod, confi- cit tempore A D. Unde cum tempus R E,& velocitas EI, ad tempus AF& ad velocita- tem KF ſe habeant ſicuti 2 ad 3, erunt ne- ceſſarid ſpatia ſeu ſuperfcies triangulorum AIE& AK; ſicuti quadratorum 4& 9. Si itaque ſpatium totum in 4 partes dictorum temporum eee diſtribuatur, continebit pri- ma pars 1. ſecunda 3. tertia 5. quarta 7. quinta 9.& ſic juxta numerorum impa- rium progreſſum in infini- tum procedendo; quemad- modum exhibent Superfi- cies triangulorum AH D, r. HDIE. e KFL G, 2. LGBC, 9. Sed ut mentem meam lu- culentius percipias, alio tibi Schemate, quo& Caſſendus in Epiſtolis ſuis utitur, paulo 1 D 3 ＋2 5 F 75 EN 5 ＋ *— Autèe Gaſſendus ——— 6 FPFFF Seck. II. 24 MUNDI SUBTERRANEI ante dicta enucleanda duxi. Fiat Triangu- lum AB C, cujus latera AB& A C ſint di- viſa in quotlibet partes æquales; latus AB, v.g. in ADFHKMO&c. AC verò in AEGIL&c. ordine ſequentes partes; pun- cta verò ſingularum in duobus lateribus oc- currentium conjungantur lineis DE, F G, HI, KL,&c. deinde ex ſingulis punctis binorum laterum aliæ lineæ lateribus paral- lelæ in baſin BC Trianguli AB Cducantur, ut EA, Ge, Iy,& lineæ parallelæ ex late- ris A C punctis in baſis puncta; uti& pa- rallelæ ex lateris A B punctis DF H in baſis Trianguli puncta, ductæ ſatis demon- ſtrant. His enim ductis totum Triangulum AB Cin alia Triangula minora, majori continua analogia inter ſe ſimilia& prorſus æquiangula, diſtribuuntur. Hoc itaque poſi- * R— 3 4 to, punctum A in hoc Triangulo ſumi po- teſt vel pro initio temporis, vel pro initio ſpatii, vel pro init io velocitatis; quæ tria hic in Motu ſpectantur, uti ſupra dictum eſt, ac una cum ipſo incipiunt. Lateris verò utriuſ- que in partes æquales AE, EG, GI, IL, &c. vel AB, DF, FH, HR, diviſi ſtatui poſſunt pro æqualibus ab initio ſeu puncto A fluentis temporis momentis; ita ut AE notet primum momentum, EG ſecundum, GItertium, IL guartum. Linearum verò parallelarum in triangulos ſuos diverſarum partes DE, FG, HI, KL&c. ſumi poſſunt pro velocitatibus, quibus accelerantur mo- tus, momentis laterum correſpondentibus & æqualibus: Triangula verò pro partibus ſpatii, quæ mobile ſingulis dictis momentis percurret. Sed applicemus ſingula ſingulis. Sit itaque linea PQ, per quam mobile quodpiam in(entrum æquabili motu& uni- formi decurrat. Sitque P Qin 16 æquas partes diviſa, quæ partes ſpatii referant, per quas labitur mobile ex Pin Qper ſedecim, verbi gratià, cubitos. Certè Triangulum ingenioſa ſua diſpoſitione pulchrè oſten- dit, quot ſub æqualibus temporibus ſpatia conficiat Mobile; prius enim Triangulum AD E in linea PQ, patium primum PK, unius, verbi gratia, cubiti, quod primo mo- mento temporis mobile percurrit, oſtendit. 7iia verò proxima ITriangula oſtendunt mobile in ſecundo momento percurrere tres cubitos, quos in linea PQexprimunt RS. OQuinque verò triangula inter partes F G, HI, in triangulo AB C incluſa, indicant mobile tertio momento GJ, percurrere guinque cubitos, quos in linea PQindicat ſpatium S T. Sepiem verò triangula inter HI, KL. parallelas intercluſa oſtendunt, mobile gquarto momento IL percurrere ſe- ptem cubitos, quos in linea PQ, Hpatium TQindicat;& ſic de cæteris idem in infi- nitum procedendo, ſtatuendum eſt. Ex quibus luculenter patet, aggregata ee ita ſe habere, uti guadrata temporum; ſicuti enim A P E triangulum unum eſt, ita ſpatium P R quoque unum eſt, &AE momentum remporis, quo dictum ſpatium mobile percurrit quadratum, pari- ter unum eſt. Quoniam verò intra A G duo ſunt ſpatia, illa in ſe ducta dabunt 4, qua- dratum ſcilicet, quod totidem triangula minora triangulo A F G incluſa notant; quibus in linea PQaggregatum partium inter P& S, incluſarum correſpondet. Sic vides aggregatum AH Iin triangulo AB C eſſe 9, uti& aggregatum partium in linea PQinter P Tintercluſarum, quemadmo- fum& Al lineæ tripartitæ, quæ tria mo- menta femporis notat, quadratum, 9, eſt. Denique AK L, quæ PQin linea reſpon- dent, eſt, 16; quemadmodum quadratum AL, lineæ ex quatuor momentis compo- ſitæ 5 eſt 16. Porrò ſicuti ALprimi temporis momen- tum in infinitum poteſt dividi, ita ex infi- nitis punctis lineæ A E infinitæ parallelæ uſque ad D, ex lis duci poſſunt; adeò ut quemadmodum hæ lineæ continuò in- creſcunt à puncto A in lineam D E, ita ve- locitas à principio motus continuò increſcit, uſque ad ultimum ejuſdem primi temporis punctum, quod E refert. Et quia velocitas deinceps increſcens, repræſentari rurſus po- teſt per lineas majores& majores inter la- tera trianguli ductas, efficitur inde, ut linea F G repræſentet velocitatem in fine ſecundi momenti acquiſitam, linea H acquiſitam in fine tertii,& linea KLacquiſitam in fine quarti. Ut proinde luculenter hinc pateat, uti tempora, ita velocitates ſeſe habere; cum ſicuti ſe habet D E ad E A, ita FGad GA, & HIadIA,& KL ad LA. Atque ex his omnibus patet, motum acceleratum gra- vium ad Centrum tendentium incrementa velocitatis ſuæx juxta numerorum ab unitate imparium progreſſionem continue, æqua- biliter, uniformiterque acquirere, uti De- Initio ſuprd poſita docet; aggregata vero ve- oc. LIB. I. CENTRO III. Iocitatum ſub duplicata ratione emporum contingere. Quod adeò verum eſt, ut nul- lus motas ſive naturalis ſive violentus, ſwe rectus, ſtve inclinatus, ſive circularis in G RAPHICUS. 29 pendulis reflexus, ſive denique aquæ ſpe- Schol. ctes intra canales concluſum lapſum; in quo id non verificetur; quod& totidem ca- pitibus oſtendendum duxi. II. De Motu gravium ſupra plana inclinata. Oeee ee in præcedenti Moνν gravium perpendiculari, mobilia motu accelerato ſub continua& uni- formi velocitatis augmentatione feruntur ad(entrum, haud ſecus id faciunt in planis quibuſvis& quomodocunque inclinatis. Supponendo tamen ylanum inclinatum læviſ- ſimum politiſſimumque eſſe; mobile quo- que exactè rotundum, aciemque ita diſpo- ſitam, ut nullum motui impedimentum ob- jiciat. Quibus poſitis, Sint duo plana inclinata A C& AD, per quæ mobile quoddam decurrat uſque in hori- zontale A; Ch verò linea ſit per- pendicularis, per quam mota naturali grave verſus(entrum movea- erit linea AC, dimidium A B A, qui eſt Sinus totus; ſicuti A C Sinus rectus eſt z0 Graduum, qualis& an- gulus D trianguli AB exiſtit, adeoque ejus Si- nus AB ſubduplus ad Ra- dium AD, qui eſt plus C A;& B Amedia pro-* portionalis eſt inter N C& AD; eſt enim illa dupla ad AC,& ſubdupla ad A D;& ſi ſupponamus A C ſpatium eſſe trium pe- dum, pondus quoddam id percurret tempo- re dimidio unius Minuti ſecundi,& tres aliæ partes, quæ ſunt de Cin D, tempore alterius dimidii unius ſecundi. Quo poſito tur; deinde ex B ad u- tramque inclinatam CA, 5& DA ducantur per- ＋ pendiculares B T,& BI. Dicit itaque Gali. læus, quod tem- ore& momento, quo mobile ex Ccadendo at- tingit ultimum termi- A num motis B, eodem tempore& momento, C mobile ex Cper inclinatam CA,& per in- clinatam DA delapſum aſſequatur termi- num ſuum; cillud ex C in T, hoc ex D in 1, Terminos videlicet per perpendicula- res BT,& BI in inclinatis planis A C,&K DA aſſignatos. Quod idem intelligendum eſt de quibuſlibet linearum inclinatarum pun- cis, quæ aſſignantur in CA& DA. Et ſi punctum A ſit determinatum in linea C A ultimum; dicit, nobile ex C eodem tempo- re deſcenſurum terminum motus ſui, quo mobile cadendo ex C in 8, qui duos termi- nos aſſignat per lineam perpendicularem A5, in utraque linea tam A C quàm CS producta, definitos. Unde apertè ſequitur, tempus caſus perpendicularis ad caſum obli- quum ſe habere, uti motus declivis ad per- pendicularem. Exempli gratia: Tempus caſus ponderis alicujus ex Cin B, ad tempus caſus ejuſdem ponderis ex Cin A, vel ex D in A, ſe habebit, uti CB ad CA, vel uti DBad DA. Sed rem melius in ſecunda Figu- ra percipies. Dico itaque, quod ſicuti ſe habet AC ad B A, ita ſe habeat motus ex A in C, ad motum ex A in B;& conſequenter A mobile eodem tempore cadet in D ex A, quo mo- Bile ex A in B. OQuod ita demonſtto: An- gulus B trianguli A B C, cum ſit 3o grad. TOM. I. dicimus, dictum pondus eodem tempore moveri per inclinatam AB, 1 per norma- lem ſeu verticalem AD: unde ſequitur mo- zile tempore unius ſecundi Minuti: bis plus temporis inſumere quàm mobile facit ex A in C. Unde& iterum ſequitur, eandem eſſe rationem temporis motus A B, ad tem- pus motus A C, quam habet linea B A ſex pedum, ad lineam& Ctrium pedum; quia linea A B dupla eſt ad A C, ſicuti tempus caſus A B eſt duplum ad tempus caſus R C. Velaliter: Cùẽm tempora ſint in ſubduplicata ratio- ne ſpatiorum, erit ratio temporis, quo mobile cadit per A C, ad tempus quo ca- dit per AD, ficuti eſt radix ſpatii A C, r. ad radicem ſpatii AD. 2. Eſt etiam eadem ratio lineæ A C ad BA,& AB, ad DA; quia cùm Ah ſit media proportionalis inter AC& AD, erit illa ad dictas lineas, ſicuti radices ſpatiorum AC& Aꝰ ſunt ad ſe invicem. S HO UM. Tametſi Galilæus Motum ſupra plana in- Piſßutatur clinata ingen ioſis rationibus oſtenderit; ne-fiaia 0 mo tamen, qui rem penitiori trutinâ pon- ur d. deraverit, negare poterit, multas ſub iis Motu ſupra falſitates latere, experientiæ prorſus con- 7 nata, trarias. Primum itaque quod huic opponi poteſt, eſt, quod inſignis differentia in- ter motum rectum ſeu verticalem,& ſupra plana inclinata: eluceſcat; quos duos mo- rus, ſi quis ritè inter ſe comparaverit, is, fieri non poſſe, videbit, ut motus in plano inclinato per perpendicularem determina- tus exactè reſpondeat ei, qui per lineam verticalem fit. Cùm enim in verticali de- ſcenſu mobile præter arem nullum aliud im- pedimentum habeat; id certè multò cele- D rius — 4 ———— 1 ———— —— CCC ˙ð‚;Üo „„ ———————ç 28 MUNDIT SUIBTERRANE!I Seck. II. at᷑rem, luditur. Ut proinde ex hiſce lucu- dum in iis, quæ motu verticali deorſum fe- lenter pateat, quàm multa ſæpe Geometricis runtur, contingit; tunc ratiocinium Cali- Galilæus legibus adſtringantur, quæ tamen exactio- ſæi aliquo modo defendi poſſe. Verum cum ri trutina ponderata, falſa denique per hujuſmodi motus naturæ videatur repugna- aſſiduum experimentum reperiuntur. Di- re, nulla alia ratio defectum hujus co tamen, quod& ſapra innui, Si globus ſupplere poterit, niſi ea, quæ fit per hon- quiſpiam ita per ylinum moveri poſſet, ut dera pendulis affixa, de quibus modò reſtat id nulla ſui parte tangeret; quemadmo- dicendum. UUr De Motu pendulorum. Ieri non poteſt, ut globus quiſpiam li- tantùm tertiorum, atque adedò citius ſex F'es per convexam Sphæræ ſuperfi- Minutis tertiis ad terminum E perveniet, ciem moveatur, quin mox ea deſerta quàm pondus pendulo alligatum ex L in B. inſito ſibi ad Centrum appetitu, motu deor- Sit itaque chorda A B tres pedes longa,& ſum perpendiculari feratur. Hinc factum eſt, in 50o partes diviſa; arcus quoque I B ſit ut pondlerum motus exactius exploraturi Iyn-· in tres pariter æquales partes diviſus, vide- cei hujus ſeculi Hh˙νe ea chordarum licet in LO, OD,& PB. Fiet itaque, ut catenarumque vinculis ad circularis motus cùm pondus ex A per lineam A B cadendo, leges conſtringerent. Sit itaque Semicir- pervenerit in punctum M, ſcilicet per li- culus!. Bk, in cujus centro A chorda neam A Mæqualem Sinui NO 30 gra- duum, jam ſpatium 250 partium, qualium K 1 1. AB yoo eſt, confectum cenſeatur;& quan- do punctum illud attigerit, quod linea CD in Ah ſecat, tum patium 433 part ium con- feciſſe cenſebitur; quod quidem ſputrium æquale eſt Sinui 6 graduum, à quibus ſi c partes priores 250 ſubtraxeris, remanebunt 183, pro partibus, quas grave conficiet currendo per arcum O D. Si porrò 433 ſub- globo prægravata elevetur in L,& demiſſo trahas à radio 500 partium, remanebunt Pondere pendulum neceſſario deſcendat ex 67 partes, quas motu ſuo pendulum conficit, Lin B, per quadrantem LB Circuli LB K; dum ſubit arcum DB. uæ chorda una cum pondere deſcendendo, His poſitis, ut tempus, quo ſingula ſhatia ifferentes otus leges obſervabit in ſingu- pendulum conficit, inveniamus, ſic operare. lis intermediis quadratis partibus; ita qui- Accipe radicem;0 partium, è quibus Se- dem, ut quantò puncto B vicinius fuerit, midiametrum A B conſtare ſuppoſuimus;& tanto velocius moveatur, ſiquidem in O dein accipe radicem de 250, cujus numeri velocius quam in L,& in D velocius quam ratio eſt ſimilis 30 Minutis tertiis, quæ pen- in O,& in Bvelocius, quàm in D movebi- Aulum inſumit cadendo ex L in O:& habebis tur. Verum antequam pendulofum hujuſ- radices binas 23 plus 29& 12 min 6 quæ ſe modi per Circuli quadrantem agitatorum habent ut α ad q. Ergo ſicut ſe habet 7 ad velocttatem cum gravium naturali& per- f, ſic zo tertia minuta ad aliud,& prodibit endiculari motu deorſum vergentium ve- 24, tempus quod pes delum inſumit ca- leee comparemus; Notandum eſt, nos dendo ex L in O, id eſt 5 partes. Hac praxi hic ſupponere rationem ſpatiorum. quæ pon. invenies rempus lapſus pen duli ex O in D dera conficiunt per duas lineas, eſſe in du-& 36,& vempus lapſus penduli ex D in B plicata ratione temporum, uti cum compa- 2 26. Unde certè fequitur, citius motum ramus lineas NO& ID, in quantum cor- perpendicularem finem ſuum aſſequi, quàm reſpondent ĩis arcus LO& LD. motum pendulorum per arcum. Dico itaque rmò, pondus dum deſcen- Ubi tamen du cumprimis, veluti expe- dit per L D B, non tam citò pertingere ad rientia infallibili comprobata ſupponenda punctum B, quàm dum deſcendit per ver- ſunt: quorum prius eſt, bendulum pondere ticalem A B ex A in B. Sed ſi A B in tantum gravatum ex L, ultra B, verſus K agitatum, rolongaretur, ut ea arcum quadrantis LB vibrationem ſive diadromum ſuum perfi- Eagrüüme ſua adæquaret; Dico, hoc caſu, cere tempore unius ſemidiminuti;& tametſi eodem tempore pondus tum per arcumfab L in K diadromi majores ſint, quàm LB, tum ex A in terminum prolongatæ quæ ex Oaut D verſus K, nihilominus eos lineæ AB perventurum. Cùm enim AB ſe- etiam minimos inter D& B, maximo,& midiameter ſit ad Quadrantis LB lineam, omnibus aliis ferè æquè diuturnos eſſe. ſicuti 7. ad 11.& lineæ prolongatæ tempus, Dixi ferè, quia compertum eſt, maximum quo pon dus per illam cadit, ſit 30 Tertiorum; diadromum minimum ſuperare temporis illa dendde ex A in B conficiet tempus 23 aded inſenſibilis ſpatio, ut poſt zo recurſus, mini- LIB. I. CENTROGGRAPHICUS. 29 cap. IV. minimi recurſus non niſi J plus lucrentur, ſuti parallelæ ME, ED, OC, Pg ſat ſu- quàm maximus recurſus. perque demonſtrant: ita Oalilæus. Verùm Callæus. Secundlo, conſideranda venit Chordæ 800 2 1 1 ſtitutio; nam qud graviori ea pondere ten- 2＋8 11 ditur, ed longiori durat tempore; contra, 35 1 quanto leviori pondere tenditur, tantò mi- E 5 K nori quoque tempore diadromos ſuos confi- 4 7 cit. Exempli gratia, plumbeus globus.— 6 cujus gravitas duodecies continet lignei— globi ejuſdem magnitudinis gravitatrem, 2 5; F quater plus durat, quàm ligneus; ubi 15 men uterque ex æquali à B diſtantia oνν,—-niec hoc loco, ubi intellectus noſter re- ſui principium ſumpſerit. Nam ligneus quieſcat, invenitur; cùm deſcenſus, adſcen- globus facere compertus eſt 40 diadromos, ſuſque penduli multum à motu verticali dum interim plumbeus non niſi 35 conficit; deorſum diſcrepet, tum propter aëris reſi- atque adeo ligneus unum diadromum ſu- ſtentiam, tum ob chordæ reniſum; quæ pra 340. Quod ſi chorda fuerit ſexies craſſior, cùm ſecundum totam ſuam longitudinem illa lucrabitur unum diadromum ſupra aocʒ una cum globo ei affixo plus aẽris ſuperare ita quidem, ut diadromi chordæ craſioris debeat, quàm ſi ſolus globus ex alto verſus ſemper plus diminuantur, quàm diadromi(entrum naturaliter deferatur; hinc fit, ut, chordæ ſubtilioris, ſeque ad invicem weeee ee eee diximus, globus li- chordæ, uti pondus iis affixum ad pondus. berè& normaliter deſcendens ſemper ci- Supponamus itaque primò, Chordam AB tius terminum ſuum aſſe equatur, quàm pen- trium pedum,& globum plumbeum ei affi- dulum vario modo per circuli ambages agi- xum octo unciarum vel mediæ libræ: Dico, tatum; quia tamen differentia non adeò hanc(hordam tantò celerius ex Luſque ad ſenſibilis eſt, uſum pendulorum non ideò re- B decurrere, quantò fuerit puncto B, quod pudiandum cenſeam, præſertim cùm in PHy- centrum Terte refert, vicinior. Secundo di- ſieis rigor Mathematicus non ſemper atten- co, velocitatem motus penduli per quadran- dendus ſit. Et tametſi Calilæus putet ſe cer- Guilæusi tem circuli, ſequi velocitatem motus pon. titudinem rei infallibili experimento ſæ- deris cadentis per lineam verticalem. Sed ſpius repetito inveniſſe, in exiguo trium pe- ex comparatione unius ad alterum, men- dumpendulo: quo ipſe uſus eſt, facile con- tem meam facilius Lectorem percepturum ceſſero; at ſi in zo pedum pendulo experi- confido. mentum ſumeretur, tunc haud dubiè nota- Diximus ſaprd C. 2. Velocitatum mo- bilis velocitatis penduli,& ponderis liberè menta in naturali gravium motu deorſum, cadentis differentia notaretur. Si enim nos fieri juxta numerorum imparium propor- invenimus differentiam ſex tertiorum Mi- tionem; ita ut, ſi pondus quoddam pri- nutorum, quibus pondus motu naturali ci- mam ſpatii partem ſuperet, dato quovis tius terminum ſuum conſequitur, quàm tempore, verbi gratia, uno momento illud pendulum; certè hanc differentiam pro pen- duobus momentis conficiat 2res ſpatii par- dalorum longitudine ſemper creſcere, nulli tes;& tertio momento guingue ſpatii partes; dubium eſſe debet. Idem accidit in binis guarto momento ſeptem; quinto denique no- globis æqualibus, at ex differenti materia vem ſpatii partes conficiat; atque aded compoſitis; qui ſi ex alto non adeò magno guingue momentorum, id eſt, inæqualium ſpatio dimittantur, tum ictus, queis hori- datorum temporum duratione, pondus 25 Zontali plano impinguntur, tum oculus, ſpatii partes fuperabit, uti ex Higura hic ap-· eos ſimul& eodem tempore ad planum per- poſita patet. venire judicant: cùm tamen experientia Idem al iquo modo dicendum eſt de motu ad 6oο palmorum altitudinem facta, nota- pendulorum per Semicirculum agitatorum. bilem valde& ſenſibilem utriuſque motus Dixi aliquo moclo. quia cum pendula duplici differentiam conſtituat, globo plumbeo motu, naturali videlic. deſcendendo per qua- ſemper Minutis nonnullis primis antici- drantem,& violento adſcendendo per eun- pante, globum ex leviori materia conſtitu- dem ferantur; ſequentur pendula rationem tum. Quod ſi hoc in ſoο pedum altitudine; projectilium ſurſum, quorum impetus eadem quid in rooOο quid in rooοο Deinde, quod proportione diminuitur ſurſum, qua creſcit ꝓendulum non præcisè ex adverſa parte ad ul- deſcendendo. Hoc pacto yendulum A G, exſtimum quadrantis punctum adſcendendo G delapſum, velocitatis augmenta juxta pertingat, illius cauſam non tantùm reſi- eam proportionem augebit, quam lineæ ſtentiam exiſtimem, ſed& ipſam activita- parallelæ BH, CI, DK, EL, demon- tem virtutis motricis in ipſo deſcenſu ſtrant in Semidiametro A F. Eodem pacto adſcenſuque debilitatæ;& hoc argumento pendulum violento motu ex F, verſus Qvi- probo: Ibi motus major eſt, ubi motiva vis bratum ea proportione diminuit yelocita- major; Sed virtus motiva, quæ ex Qmo- tis momenta, qua deſcendendo ea auxerat; vetur in F, major eſt, quàm quæ movetur 3 ex 9 —————ů Sect. II. 1 30 MUNDI SUBTERRANEI ex F in G; Ergo motus hic erit major. F G, ſolus impetus movet,& gravitas non Probo minorem; quia motus in ſpatio QF conſpirar, ſed reſiſtit; Ergo major motus ex eſt à propria gravitate,& ab impetu conti- Qin F, quam ex F in G: Quod erat pro- nuè concepto; at vero, dum movetur per bandum. C UN. De Motu projeclilium parabolico,& miris ejus effectibus. X hac admiranda motis proportione cantur MR, RH, Q, omnes& ſingulæ FEa fuit ab inſignibus hujus tern-· inter ſe,& ad OX parallelæ; ſitque di- poris Mathematicis, Corpora gravia motio globi à linea OOQ mox ubi lineam nullo ligata vinculo, impulſu prajictentis, MRattigerit, tanta, quanta eſt portio OL, ex vi hujus declaratæ proportionis, deſcri- normalis lineæ OX;& dimotio globi à li- bere lineam, neſcio quam parabolam affe- nea OO mox ubi lineam RH attigerit, ctantem. Verùm rem pauld altius introſpi- tanta, quanta eſt OP;& dimotio globi à ciamus: Cùm enim duo motus in quolibet linea O Q. mox ubi lineam Q attigerit, Projecto gravi corpore conſiderari poſſint, tanta ſit, quanta eſt linea OX normalis: naturalis&violentus;& naturalis normalem ducanturque deinde per puncta OB LPX motum appetat; violentus verò motum ver- ad O& normales& parallelæ inter ſe S F, ſus eam partem, verſus quam grave, obli- EK, Z C, AV, aliæque ad J O normales qus impulſum eſt; fit, ut inde in obliquè parallelæ ITA, DA, GT, NI. His poſitis, Projectis medius quidam motus detur, quo globus dimovebitur à linea OQ, interim grave lineamparabolæ veriſimillimam, juxta dum conficit ſpatium O H, quantitate lineæ datas in præcedentibus proportiones mosis. O B vel HF, quæ uti latera oppoſita ſunt in deſcribat. Verum rem in tormento bellico parallelogrammo B H, ita quoque æqualia oſtendamus. Supponamus igitur, lineam ſint: pari pacto, interim dum globus move- TO referre tormentum hellicum ſitu Ho- retur per H M, dimovebitur ab OM, in K, rizonti parallelum, vef quovis alio ſitu,& per MR in C,& per ROin V. cumque cujus orificium ſit O: globus itaque vi pul- hujuſmodi dimoti globi ſpatia ſint æqualia veris accenſi, ſi nulla gravitate polleret, ſpatiis OB, OL, OP, OGX, ideſt, dum neque aërem reſiſtentem haberet, recta li- incrementum ſumunt ſecundum quantita- nea haud dubiè tandem uniformi motu ter- tem linearum OB„BL, LP, PXy neceſ- minaretur in Q., cùm nullam, quæ ab in- ſario ſequitur illas augmentari juxta ſeriem cepto n eam retrahat, remoram inve- numerorum imparium ab unitate conti- niat. at cùm inſita gravitate(entrum per nuatorum. Si ponamus itaque O B. r. erit normalem lineam appetat; fit, ut ab in- B L. z. L P. 5. PX. 2. vel OL erit 4. O P. 9. ON. 16. at hoc eodem pacto procedunt eee Wadrata OH, OM, OR, OQ vel BF. 2 LKk, PC, XV, quæ illis æqualia ſunt, ut- 2 K pote oppoſita parallelogrammorum latera. 2 8* 085 Cum itaque Quadratum g̃ F ſit r, erit Qua- 2 5 dratum LK 4,& PC quadratum ↄ,& X 5 quadratum 16. fietque ut OX ad OP, ita 7 Xad quadratum PC;& ſicuti O Pad O, ita quadratumP Cad quadratum LK; %%C Sfeng LOad OB, ita quadratum LK, ad quadratum B F. si itaque deſcriberetur choata linea TO, vi gravitatis, qimotus, juxta puncta O Vſemiparabola, vel integra mediam quandam viam ſectetur. Sit itaque Pa. abola AO(quæ per punctum O tranſi- tempus, quo globus percurreret TO divi- ret,& per puncta AY), Quadrata quoque ſum in quatuor partes æquales, æquipolleat intra OX,& parabolam AOV intercepta, hoc zempus in Muſica Notæ— longæ, ſintque eandem ad invicem habebunt proportio- 4 partes diviſæ OH, H M, MR, R Q. Cer- nem, quam inter ſe habent O X, OP, OL, tum eſt, per ſingulas hujuſmodi partes glo- bum uno tempote Muſico, ut è latere patet, tranſire: Si, ut dixi, non eſſet gravis, nec ulla daretur medii reſiſtentia: Verùm quia gravitas eum verſus(entrum impellit, po- namus gravitatem eo tempore, quo globus movetur per OH, àlinea O lobum di- movere ſpatio lineæ O B, quæ eſt pars lineæ normalis motus O X. pari pacto per pun- ctum I tranſeat linea HV parallela ad z ut in Arte Tucis& Umbræ Cap. de Conicis Sectionibus, fusò oſtendimus. Erunt itaque latera horum Quadratorum congrua lateri- bus PC, LK, BF,& lateribus PZ, LE, B S. globus igitur in punctis OFK CV erit ſemper in parobola AOV. Quod idem de quacunque altera projeckione corporis gravis demonſtrari poteſt. Globus ergo projectus motu ſuo affectabit parabolam: Quod erat demonſtrandum. Dixi, Mfectabit paralolam, quia non ar- Oʒ ſicuti etiam per puncta MRQdu- bitror 6 LIB. I. CENTROGRAPHICUS. 31 Cabp. V. bitror hujuſmodi lineam à projectis cauſa- tam, eſſe parabolam perfeclam, uti plerique hujus temporis Mathematici Calilæum ſe- cuti exiſtimant; ſed eſſe quid ſimile. Ra- tio dubitationis meæ eſt; quod non habeat, ex quo generetur; omnis autem parabola D originem ſuam habet ex ſectione Coni. In projectilibus autem nulla Coni ſectio conci- pi poteſt, quemadmodum in Sciatherico negotio, ubi lux,& umbra circuitibus ſuis veros Conos fundant, qui deinde Conoto- mo plano Horizontis ſecti omnis generis ſectiones Conicas producunt. Ubi itaque fundamentum Conicarum ſectionumdeeſt, ibi veræ quoque ſectionum affectiones con- cipi nulla ratione poſſunt. Sic in chorda grandiore& ponderoſiore, ſi ex duabus ſuis extremitatibus ſuſpendatur, ſolet illa ob ſuum pondus nonnihil inclinari deorſum in medio, ac efficere curvam figuram; quæ neſcio quid parabolicum affectare videtur, nec tamen propriè paralola dici poteſt, cùm fundamento careat, quo generetur, vide- licet Cono. Si enim vera parabola eſſet, non foret ratio, cur non etiam hyperbolam& ellipſin, ſimileſque Figuras produceret, quarum tamen nullam in hujuſmodi effe- ctis, uti nec in projectilibus aut chordis ſpontaneo pondere tenſis, videre eſt. Quod verò proportiones imparium numerorum huic exactè quadrent, à poſteriori eſt: Cùm 2 enim hujuſmodi projectilium lineꝶ, parabolæ ſimillimæ ſint, ita parabolis veris, facilè applicari poſſunt. Eſt enim Geometricis& Arithmeticis rebus ita comparatum, ut Phy- ſicis rebus quibuſcunque facilè applicentur, etiamſi nullum in Phyſicis demonſtratarum affectionum fundamentum ſit. V Diadremi Hinc patet quoque diiadromos, qui in chordarum chordlarum lenſarum incitatione notantur, zenſarum piraboli- non parabolas, ut quidam voluerunt, Ma- bile normaliter& naturaliter dilapſum. Ita Corollar. Calilæus cæterique ejus ſectatores, Caſſen- Galilæus. dus, Torricellius, Cavallerius; putantque rem Saſendus. Torricel- ſe demonſtrare poſſe in exploſione tormen- jius. lium, uti ex ſalientium aquarum motu, quæ omnia parabolam deſcribere videntur. Alii putant, hoc contingere duntaxat in pyro- bolo& aquarum ſaltu declivi motu ex- cuſſo; in Horizontali verò motu, non tam pa- rabolam, quàm figuram quandam ex circu- 1o& rectis lineis conſtitutam efficere arbi: trantur. Quicquid ſit, res non paucas diffi- cultates habet, quas hoc loco enodandas duxi, ut quid denique ſentiendum ſit, co- gnoſcatur. Certum enim eſt, uti ſunra quo- que innuimus, Ceametricis principiis, tametſi Phyficis rebus facilè ea applicentur, ita ta- men comparatum eſſe, ut rigoris Mathema- rici in Demonſtrationibus leges ſervare mi- nimè poſſint; cùm ſenſibili tantùm expe- rientia notantur, quæ cùm fallax ſit,& ſen- ſus utplurimum decipiat, fieri non poteſt, ut iis infallibilis fides adhiberi poſſit. Sed antequam ulterius rem deducamus, hoc loco primum viſum eſt, Demonſtrationem adducere, quam(avallerius, Galilei princi- pia ſecutus, ponit,& deinde noſtram ſup- ponemus, ut quid de utraque ſentiendum, cognoſcatur. (avallerius, uti& Torricellius, paraboli- cum projectilium motum demonſtraturi, ſic ratiocinati ſunt: Cum duo motus in quo- libet projecto gravi corpore conſiderari poſ- ſint, naturalis& violentus; normalem ve- rò naturalis ad Centrum appetat; violentus ſurſum verſus eam partem, verſus quam grave corpus obliquè impulſum eſt: fit ut inde in obliquè yrojectis medius quidam motus, quo grave lineam parabolicam deſcri- bit, juxta datas imparium numerorum pro- portiones, per ſingula ſpatiorum interval- la, quæ proportionibus correſpondeant, cum qaid ghe maticas deſcribere; ſed neſcio quid para- deſcribat: illudque in tormento bellico, Heclanten golicum affectans, ea prorſus ratione, ut de chorda dictum eſt. Mobile vo-. Moderni philoſophi ex motu projectilium, lenter in al experienti docti putant, mobile obliquè& dum n n Violenter excuſſum in altum, tum in ad- adſcenſu& ſcenſu, tum in deſcenſu veram& perfectam 88 n Harabolam deſcribere; cujus axis ſit media perabolam linea normalis ex vertice parabolæ in ſubje- leſcribat. ctam horizontalem lineam, quam ordina- tim applicatam Conici Scriptores appellant, deducta: quæ uti ordinatim applicatæ νσι als öghdg inſiſtit, ita totam parabolam bifa- riam ſecat: ut adeò adſcenſus mobilis per unam parabolæ medietatem, violentum, per alteram, naturalem motum ſortiatur; id eoque motus totus ex violento& naturali conſtitutus eſſe cenſeatur: putantque ran- tum mobile temporis inſumere in adſcenden- do,& tantum in deſcendendo, quantum per axim parabolæ temporis inſumeret mo- pyroboliſque demonſtrant. Supponamus itaque lineam T; referre tormentum belli- cum ſitu Horizonti parallelum, vel obli- quo ſitu, perinde eſt, cujus orificium ſit T. Globus itaque vi pulveris accenſi, ſi nulla gravitate polleret, neque aërem reſiſten- tem haberet, rectà lineà T O haud dubiè tandem uniformi motu terminaretur in Q. cùm nullam, quæ ab incepto motu eam re- trahat, remoram inveniat; at cum inſità gravitate(entrum per normalem lineam ap- petat, fit ut ab inchoata linea O Qvi gra- vitatis dimotus globus, mediam quandam viam ſectetur. Sit itaque tempus quo globus percurreret OQdiviſum in quatuor partes æquales; æquipolleant verò ſingulæ partes OH, HM, MR, RQ, uni Minuto ſecun- do. Certum eſt, per ſingulas hujuſmodi partes globum uno Minuto ſecundo tranſi- re; ſi, ut dixi, non eſſet gravis, nec 955 torum exarte parabolica ſeu ignium projecti- Cavallerius 75 ——. 4 4543— — ———— Seck. II. 1 7. MUNDI SU daretur medii reſiſtentia. Verùm quia gra- vitas eum verſus centrum impellit, pona- mus gravitatem eo tempore, quo globus mo- vetur per OH à linea O Qglobum dimo- veri ſhatio lineæx O B, quæ eſt pars lineæ normalis motus naturalis OX. Pari pacto per BTERRANEI retur juxta puncta OFK CV ſemiparabola coroll. vel integra parabola AOMV, quæ per pun- ctum O tranſiret,& per puncta AV; latera quoque quadratorum, id eſt, lineæ O V, PC, LEK, BF, vel ex oppoſita parte X A, PZ, LE, BS, hiſce æquales, intra O&, punctum N tranſeat linea HV, parallela& parabolam A O intercepta, eandem ad ad O. Sicuti etiam per puncta MR Qdu- invicem habebunt proportionem, quam in- cantur MR, RH, CV, omnes& ſingulæ ter ſe habent ſpatia O&, OP, OL,&OB. inter ſe,& ad O& æquidiſtantes; ſitque Globus itaque per puncta AZ ES O ſur- dimotio globi à linea OO, mox ubi lineam ſum, uti& deorſum per puncta FK CVde- MR, in K, attingit, tanta, quanta eſtyor- latus, perfectam deſcribet paralolam, tan- 710 OL in normali O&;& dimotio globi à tumque temporis inſumet exP in X naturali linea OQ, mox ubi lineam RH attigerit motu latus: iterum, tantum:emporis ex Z. in C, tanta quanta eſt O portio in nor- in E, adſcendendo ex A in Z,& hinc in E, mali linea G K;& dimotio globi à linea& ex E in S,& in O, quantum remporis in- OQ, mox ubi lineam QVVattigerit in V, ſumit ex XIin P,& hinc in L,& ſic dein- tanta, quanta eſt O X normalis. Ducantur ceps ex Lin B,& in O, violenter& verti- deinde per puncta OBLP X ad OX nor- caliter expanſus. Iterum, ex O in F,& hinc malis& parallelæ inter ſe, S F, EK, J C, in KC& Wnaturali motu deſcendendo tan- AV, aliæque ad O perpendiculares& tum temporis inſumet, quantum ex O in B, parallelæ inter ſe T A, D, GT, NI. HV,& hinc in LP,& X, naturali motu dilapſus. MR, RH, Q. Fis poſitis dimoveatur Cùm itaque globus quiſpiam per lineam OXnaturali motu dilapſus ſpatia OB, BL, 8 8 L P, PN conficiat„Juxta numerorum im- r parium proportionem; certè ejuſdem pro- 3 portionis legem in ſpatiis parabolæ O F, F K, 60 ＋ kC, CV, ut ſervet, neceſſe eſt: Quod 2 erat demonſtrandum. 7 qua putat ſe demonſtrare motum projectilium non aliud, quàm parabolam deſeribere; In- genioſum fateor inventum, ſi PHyica motus ratio ei correſponderet, aut ſi experientia globus à linea OO interim dum conficit certò ſibi conſtaret. Verùm cuͤm ſuprà ſpulium O H, quantitate lineæ OB, vel oſtenderimus, mobilis ſemitam juxta impa- HF, quæ uti in parallelogrammo O F late- rium numerorum proportionem, necdum F acto, interim dum globus movetur per demonſtratio, ſi pro Ceometrica accipiatur, n 85 Atque hæc eſt Demonſtratio Cavallerii, cavallerius, H M, dimovebitur gravitatis impulſu à li- nea OM in K, per lineam FK,& ex K in C, per K C,&ex C in V per lineas nor- males MR, RH, QV. Cumque hujuſmo- di dimoti globi ſaia comparata ad perpen- diculares ſuas, ſint æqualia ſpatiis O B, OL, OP, OX, id eſt, dum incrementa velocitatis ſumuntur ſecundum quantita- tem linearum OB, BL, LP, OX, neceſ- ſarid ſequitur, illas augmentari juxta ſe- riem numerorum imparium ab unitate continuatorum. Si itaque O B lineam po- nunquam peritis ſatisfaciet; cùm femper animus circa fallaciam experimenti dubius & anceps hæreat. Sed examinemus ſingu- las Demonſtrationis partes. Putat itaque, imò ſupponit Cavallerius, motum globi ex tormento, horizontali ſitu directo, excuſſi, incipere ab O vertice para- bolæ, quod omnino dici non poſſe expe- rientia docet; quæ evidenter totum diſcur- ſum& demonſtrationem illam falſo niti ſuppoſito convincit; cùm globus non mox ac extra tormentum exivit, parabolam de- namus eſſe ſhatium unum, erunt BL tiia ſpa- ſeribere incipiat, ſed aliquantum rectas li- tia, LPguinque, PX ſeptem; vel, quod idem neas in motus ſui impetu affectare videa- eſt, erit OL, ut 4. OP ut 9.& O ut tur, tunc demum in parabolæ formam incur- 16. At hoc eodem pacto procedunt lineæ vetur. Deinde non videtur conſonum, glo- OH, OM, OR, OQ, velBF, LK, PC, lum per ſpatia temporis æqualia, æquales XV, ipſis æquales; quia latera ſunt in pa- conficere partes lineæ horizontalis, uti ipſe rallelogrammis oppoſita. Ergò cùm qua- ſupponit; cùm in omni yrejectili mobilia dratum lineæ B̃ F ſit ut 1. erit quadratum li- ſemper lentius& lentius moveri videantur, nex LK, ut 4.& quadratum lineæ P C, ut ut ad ſenſum patet. Conſtat etiam, quod 9. quadratum denique X V, ut 16. fietque quemadmodum in motibus naturalibus ve- ut O&, ad OP, ita XV adPC,& ſicuti locitas ſemper augetur, ita in violentis OPad LO, ita PCad LK;& ſicuti LO ſemper minuitur. Ponamus itaque orifi- ad BO, ita LKad BF. Si itaque deſcribe- cium tormenti conſtitutum eſſe in T; globus ali- LIB. I. CENTRO cap. V. aliquouſque rectam lineam affectabit, quo- uſque vi impreſſa languente, parabolæ for- mam auſpicetur: neque ſpatia illa T D, DG, GN, NO, ægualia aſſumi poſſunt, ob rationem dictam: cùm in T ſpatio, globus incitatiori ot feratur, quàm in D G,& in hoc incitatiori, quàm in GN. & ſic de reliquis ſpatiis: atque adeò prorſus ſeſe hæc ſpatia habere debeant, ſicuti in li- nea O& ſpatia OP, PL, LB, BO, inter ſe inæqualia. Nulla itaque ratione dici de- bet, aut ſupponi, globum in ſingulis æguali- bus temporis ſpatiis, ægquales in linea hori- 2ontali conficere partes, ad arcus parabolæ comparatas. Deinde incertum eſt, utrum partes parabolæ OF, FK, KC, CV, quæ partibus OB, BL, LP, PX, in linea XO verticali reſpondent, eodem prorſus tem. pore tranſeant, quo grave quodpiam per- tranſit partes dictas lineæ OX. Experientia en im docet, globum aut pyrobolum mox ut extincta eſt vis impreſſa, non amplius pa- rabola ſemitam tenere, ſed recta deorſum tendere,& perpendiculari motu tertram fe- rire; quod maximè contingit in ultimo mo- GRAPHICUsõò. 33 conſtituendis ſit; ex quo deinde pro duran- Corollar. tis impetus ratione, alterum parabolæ latus Os deſcribat. ubi verò impetu langueſcente paulatim vis. impreſſa extinguitur; tum ve- rd nihil amplius parabolicum, ſed prorſus re- ctilineum deſcribit, naturali motu, id eſt, perpendiculari, terram feriens. Sit orificium tormenti A, quod explo- ſum ex A uſque in Cnihil parabolicum de- 8 ſeribit, cùm globus tangentis A B parabo- le partem uſque in Cñ inde verò putaticiæ parabolæ arcum uſque ad Veverticem ejus, zus ſui ſpatio: in parabolam autem nihil re-& hinc alterum parabols arcum uſque in T ctilineum cadere poteſt. Unde ſequitur lu- format; ubi deficiente impetus vigore reli- culenter: in altimo motus ſui ſpatio pyrobo- quum ſpatium TS, ſub rectæ linex ratione, lum multò incitatiori motu, utpote natu- rali, deſcendere, quam in reliquis ſpariis parabolæ CK, KF, FO. Cùm itaque mo- bile in partibus lineæ OX, utpote naturali appetitu in(entrum latum, velocius mo- veatur, quàm in parabolæ partibus ex vio- lento& naturali compoſitis; ſequitur ne- ceſſariò, majorem in hiſce moram quàm in illis facere; cùm& obliquè tendant,& re- ſiſtentiam tum aëris, tum violenti motus ſuſtineant. Quòd ſi experientià nobis con- ſtaret ægualitas horum matuum, certè vel ipſe libenter illis ſubſcriberem:ſed cùm huc- uſque nullus ſit, qui experientiam in nego- tio tot oculorum Iudibriis expoſito fecerit, certè demonſtratio certa de iis tradi non poteſt: atque adeò veritas hujus phænomeni in profundo adhuc latet: neque concipi po- teſt, quomodo globus ex orificio tormenti in O conſtituto, tantam à linea declinatio- nem ſubeat, ut mox parabolam deſcribat OF, cùm, uti ſapra dixi, is in primi impul- ſus ſui violentia, neſcio quid rectilineum deſcribat, donec vi langueſcente, tandem in parabolam ſe conformet. Sed, ut dicam quod ſentio, experientiis magis veroſimile videtur, ſi tormentum horizontali ſitu con- ſtitutum explodatur, futurum, ut ſtatim ab egreſſu globus pro impulſus ratione àli- nea recta AB, non ſtatim declinet, ſed ali- quouſque propter impetus vim recto trami- te feratur, uti in linta A Capparet; donec langueſcente impetu glolum in parabolicum quoddam ſuum pondus urgeat, atque adeò vertex parabolæ minimè in O, uti in præce- denti Figura cavallerius poſuit, ſed in V TOM.I. portionem tangentis parabolæ BS conficit, aut eidem parallelo tramite deſcendit. Et li- cet omnibus parabolicum quiddam mobile decircinare videatur, id tamen verè parabo- licum non eſt; cùm tam in principio, quàm in fine motus globi fiat per tangentes parabo- le AB& BS; quod abſurdum eſt, cùm tan- gentes parabolæ, parabolam niſi in puncto tangere non poſſint. Neque dici poteſt, glo- bum ſtatim ab egreſſu tormenti in lineam Curvam ſenſibilem inclinare; experientia enim docet, globum exploſum in punctum metæ etiam ad ducentos paſſus diſtantis, in fine ſubinde vix ſenſibilem arcum deſcribe- re; ſubinde etiam prorſus ſub linea recta pro ratione velocitatis ſeu impetũs Juxku viſualis lineæ ſemitam, in punctum metæ tendere; deberet autem globus, ut parabo- lam veram deſcriberet, ſtatim à primo egreſſus ſui momento de puncto in pun- ctum, parabolæ deſcriptionem inchoare, quod contra experientiam eſt. Sicuti itaque rectilineum cum curvilineo in motu projecti- lium confunditur, ita fruſtra quoque ſub iis quiſpiam parabolicas rationes quærat. Ac- cedit, quod hujuſmodi parabola, uti paulò ante dictum eſt, non habeat, à quo genere- tur; omnis autem parabola originem ſuam habet ex ſectione Coni; in projectilibus verò nulla ſectio concipi poteſt, quemad- modum in Sciatherica theoria, ubi lux& umbra circuitibus ſuis veros Conos fun- lant, qui deinde pro ſciatherici plani ra- tione omnis generis ſectiones Conicas pro- ducunt. ubi ĩitaque Conicarum ſectionum fundamentum deficit, ibi veræ quoque ſe- E ctionum 34 Seck. II. ctionum affectiones concipi nulla ratione A poſſunt. Si enim parabolam veram grave quodpiam violento oti circulatum deſcri- beret, non eſſet ratio, cur non eadem ra- tione& circulum,& hyperbolen aut ellipſin deſeriberet; quorum tamen in projectilibus nullum veſtigium apparet. Sed ut veritas rei luculentius pateat., eam hoc pacto de- monſtrandam duxi. Sit itaque inpræſenti Figura linea A X li- nea verticalis hotum naturalem exhibens, linea verò A B. Iineam horizontalem, juxta quam mobile ducitur; fiat deinde arcus ex Xx—— 1 puncto X deſcriptus,& ſit AIʒ linea quo- ue horizontalis A B in aliquot æquales pe- 55 dividatur ALMNO B, lineiſque du- ctis perpendicularibus in Iineam horizon- tali A B parallelam, naſcentur ſex Qua- drata inter ſe æqualia A Q, LR, MG,&c. His poſitis; Dico primum in Iinea moti, projectorum non eſſe circulum, neque a bolam, neque hyperbolen, neque ellipſin. Qudòd non ſit cifculus, ita demonſtro. Quoniam enim triangula APT, AEV ſunt ſimilia, erit E Vad AV, ſicuti AP ad TP. Eſt autem TP pars quinta lineæ AP. Ergo& A V, quinta pars erit lineæ E V. Et quoniam quadratum EV, vel AI. eſt æquale rectangulo contento, ſive paralle- logrammo ſub A V& linea AP comprehen- ſo; EV verd aſſumpta r0 partium ſit, qua- lium AV eſt 2. erit hujus Complementum, videlicet linea A P partium 5q0.& tota dia. metros partium 52. Rurſum, quia CG eſt tripla A C, illius verò quadratum æquale rectangulo contento A C, atque hujus com- plemento ad diametrum circuli; eſt verd quadratum CG partium ↄoο,& A C par- tium 10: erit ergo reſiduum ſegmentum partium 90: tota verò diametros roo par- MUNDISUBTERRANEI V, ita quadratum C G ad quadratum VE: corolbar. ac proinde linea A E G, non eſtparabola. dit jam, ſi fieri poteſt, Hyperbola; aſſu- matur verdò hujus diameter partium 8, qua- lium ACeſt 10,& AV. 2. Igitur triangu- lum rectangulum contentum ſub A V,& latere compoſito ex AV atque diametro Figuræ, erit punctum 203 triangulum verò contentum ſub A C, atque ſub latere com- poſito ex AC,& diametro ejuſdem FPigu- ræ punctum 180. hujus verò ratio ad illud noncupla. Eſt autem quadratum quoque ſemiordinatæ C G, ad ſemiordinatæ aſte- rius VE quadratum; eò quod latus C G ſit triplum lateris VE. Cum itaque eandem rationem ad ſe habeant rectangula ſub ſegmentis axis perbolæ, quam habent qua- drata ſemiordinatarum; erit permutando eadem quoque ratio rectangulorum ſub ſegmentis axis Hyerbolæ ad quadrata ſua- rum ſemiordinatarum, ac proinde puncta E G in eadem Hhpefbla. Rurſum verò quo- niam AOS, ARE, ſunt triangula ſimilia, & AO quadratum OS, erit quoque AF quadratum A K,& A Kpartium g, qualium KF eſt 20. triangulum ergo rectangulum contentum A K, atque latere compoſito ex AK& diametro Figuræ, erit partium 65; rectangulum verò contentum A V,& latere compoſito ex AV, atque diametro ejuſdem Figuræ, partium 20ʒ eſt autem ratio 6 ad 20 minor, quàm ſit quadrati K Fad quadratum VE. Igitur permutando, non eadem eſt ratio rectangulorum ſub ſegmentis axis ad qua- drata ſemiordinatarum: Ac proinde puncta EF non continentur in linea Herolæ. Demum neque ipſin eſſe hanc lineam motus, ita probatur. Producatur A in Z, quam ſecat linea perpendicularis IZ. Cùm itaque in Lgravitas fiat æqualis impulſui; erit 1Z major omnibus rectis, quæ ex linea motus cadunt perpendiculariter ad diametrum AZ; acproinde erit ſemidiameter Figuræ, M veròd IZ æquatur ſemidiametro A Z, oportebat verd eſſe inæqualem; Non itaque puncta A EF GHI in eipſ continentur. Patet itaque ex dictis lineam motus in pro- jectilibus nullam ex Conicis ſectionibus de- ſcribere. Concludendum itaque eſt, lineam motus, quam mobile quoddam deſcribit, non homogeneo motu procedere, ſed heteroge- neo, id eſt, ex motu recto& circulari inſen: ſibiliter mixto. Nam ſi proportio motus na- tium: eſt verd eadem quoque 52 partium. turalis& violenti juxta numerorum impa- Non itaque linea motus A EFGHl eſt pe- rium proportionem certò& Geometricè no- ripheria uculi. bis conſtaret,& vera daretur ejuſdem De- Sed neque parabola eſſe poteſt. Sit enim, monſtratio; certè tunc, quæcunque hucuſ- ſi fieri poſſit, linea parabolææ erit itaque ut que dicta ſunt, rectè ſe haberent. V erunta- recta A C ad rectam& V, ita quadratum men cum nulla, meo quidem judicio, ve- ſemiordinatæ C G, ad quadratum ſemior- rior& proximior ad motus rationem demon- dinatæ VE;& quia CG eſt tripla, EV ſtrandam proportio aſſignari poſſit, vel huc- erit ejus quadratum noncuplum ad illud uſque aſſignata fuerit; illà legitimè, uti in quadratum. At verò A C ad AV eſtut 10 omni negotio mechunico, uti poterimus; uti ad 2. hoc eſt, quintupla; non igitur ut A Cad iin ſequentibus de facto utemur. S E- 8 Cap. I. Galilæus. Merſennus. LIB. I. CENTROGGRAPHIC US. 35 S ECTIO III. ARTIS COSMOCENTRICÆ N S ＋ T I G.b * tilitates quæ ex ¶ Oſimocentrica Arte deduci poſſunt. Quomodo V elocitas motus gravium ad Centrum determinari poſoit. Uamvis in ſaperioribus clarè oſten- derimus, proportionem motùs gra- vium ad Centrum, juxta numerorum ab unitate impar ium incrementum, Gome- rricè demonſtrari non poſſe; quia tamen, hac proportione, veroſimilior& vero vici- nior necdum aſſignata eſt, illa à pleriſque ferè hujus temporis Philoſophis& Mathema- ticis tanquam vera ſupponitur„& in practi- co negotio ſine notabili errore, ut paſtea videbitur, adhibetur. Hujus itaque dictæ proportionis adju- mento Galilæus, Merſennus, aliique deter- minare ſe poſſe putant, quantum lapis quiſpiam à Luna, Sole& Stellis cadendo uſque ad(entrum Terræ, temporis conficiat; quæ tamen res uti exiguis fundamentis in- nititur, ita quoque nunquam ſolidam cer- titudinem in animis ſenſatorum virorum parere poteſt. Quare antequam rem fuſids deducamus, neceſſario nonnulla ſupponen- da ſunt: ut iis poſitis, quid ſentiendum, Lector dignoſcere poſſit. Suppono itaquerimò, Iapidem ſive quod- libet aliud pondus, in naturali motas ſui de- ſcenſu, velocitatumguè incrementis eam proportionem ſeryare, quam numeri ab unitate impares ad ſe invicem ſervant; un- de conſequenter ſupponendum, motus velo- citatem eſſe in duplicata ratione temporum, vel ita ſe habere, uti Quadratum ad ſuas ra- dices. Suppono ſecundꝰ, Medium per quod gra- ve quodpiam decidit, debere eſſe 1 tudinem Horizontalem conſtituta labere- tur; quia hoc ſitu majorem aëris reſiſten- tiam, quam priori pateretur. Pari pacto corpora poroſa& pumicoſa, uti ſunt /uber & pumex, aliaque hujus generis innumera, exalto lapſa, non tam cito motus ſui termi- num aſſequuntur, quàm minus poroſa& ſolidiori compage coagmentata; etiamſi pondere aut wage ge æquipolleant. Neque audiendi ſunt illi, qui dicunt, glo- bum ligneum& ferreum ſeu plumbeum, ex quavis altitudine demiſſa, æquali tempore terram ferire; cum in Cochlea& petri, nota- bilis altitudinis loco, contrarium omnino me multiplex experientia docuerit. Ve- rum tamen eſt, in 100 aut 200 pedum alti- tudine vix ſenſibiliter variare; ſed in nota- bili altitudine, id quod gravius eſt, citius terràm ferit. Siquidem in notabili altitu- dine, aris conſtipatio ex ponderis premen- tis vehementia adeo tenax eſt, ut, niſi pon- deris gravitate vix diffindi valeat; levius verò corpus non rectà deſcendit, ſed hinc inde fluctuat, ſtipantis aëris cedere, ne- ſcientis, robore variè agitatum. Quod ſi in altitudine 400 pedum id præſtet aër, quid non præſtabit in 10οο, 2000, zooo,&c. pedum altitudine? His itaque ſuppoſitis jam videamus, ſi globus quiſpiam ex globo Lunæ, cæteriſque corporum cœleſtium peripheriis decidere poſſit,& ſi poſſit, quantum temporis inſu- meret in cadendo. Non ignoro, varios va- riè hujuſmodi tempus determinaſſe. Schei- Scheinerus. neum, æquè ubique ſubtile, nec ullis diffe- verus putat, globum quempiam ſex dierum un rentibus impedimentis obnoxium; grave tempus conficere in cadendo ex Luna in ahboris la- enim per medium limpidum, quietum, Centrum Terræ, ſed fallitur; Cùm Luna in bit& Huna tranquillumque velocius deſcendere, quàm Orbe ſuo circumlata æquali prorſus motu per medium roſeidum, nebuloſum, aut craſ. ſpatium illud conficiat. Crave verò motu na- ic cadende ſiuſculo atre offuſum, experientia docet. turali deſcendens, non æquali motu, ſed n. Suppono tertib: Ponderis quoque Caden- tis conſtitutionem cumprimis conſideran- dam. Certum enim eſt,& experientia do- cet, globum ſive quodvis corpus ſphæricum, velocius deſcendere, quàm corpus planum aut variis angulis impeditum; etiamſi pon- dere æqualia ſint. Columna quoque ſecun- dum ſuam longitudinem deorſum perpen- juxta numerorum imparium proportionem velocitatis ſuæ incrementa accelerer. Quæ proportio tunc temporis nondum ipſi fuit cognita: aliamque motus proportionem fortè habuere accelerationi ejus congruam. Gali. Calilæus. læus emendare volens Scheinerum, tametſi propius accedit ad veritatem, neque is ta- men eam attigit; quid itaque nobis videa- diculariter delapſa, minus temporis in de- tur, hoc loco aperiendum duxi. ſcenſu conſumit, quàm ſi ſecundum longi- E 2 PRO- 36 MUVUNDISUB Sec. III. PROBLEMA IL. PROPOS1TI0 J. Quantum pondus centum librarum e Cælo Lunæ cadens temporis inſumat uſque ad Centrum Terræ, determinuare. SUppoſiro itaque grave quoddam velocita- tis ſuæ gradus juxta numerorum impa- rium incrementa acquirere,& quòd ſpatia juxta temporum quadrata creſcant. Sit, verbi Gililæus. gr. globus quidam, juxta Calilæum, 100 libra- rum, qui ſpatio temporis quinque Minuto- rum ſecundorum decidat ex alto centum cu- kitis(& hoc ſit experientià à Galilao com- probatum): dicit, illum minori tempore ꝗ ho- rarum, terminum ſuum, qui eſt, ex Luna in ſentrum Terræ motu ſuo conficere. Si enim noſſe velis, quantum ſpatium nius Minuti primi temporè, quæ eſt 6o pars horæ, confi- ciat; habebis 4eſideratum tempus, ſi 100 cu- bitos(quibus diximus globum cadere ſpatio temporis quinque Minutorum ſecundorum) multiplices per quadratum 12, id eſt, per 144. quia 4 Minuta ſecunda in 12 ducta fa- ciunt 60 Minuta ſecunda: quadratum itaque temporis y ſecundorum eſt r2, quæ, uti dixi, in ſe ducta, dant 144. hæc iterum ducta in roo cubitos, dant rA4oOcubitos, pro tempore, quo Hatio unius Minuti primi cadit in Terram. Quod ſi ſcire cupias, quantum dictus glo- Lus ſpatii anius horæ curriculo cadendo con- ficiat; duc quadratum 60 Minutorum pri- T ERRANEI 1o0O cubitorum ſpatium conficere invenit, multò adhuc majus ſpatium videlicet 1 80 cu- bitorum, minori videlicet tempore 3, 45. 28, & non, conficere invenit; adeò ut dictus globus juxta obſervationem Merſenni inter- vallum 108 pedum tribus præcisè ſecundis; & tandem zoo pedes, id eſt, 180 cubitos, 5tempore conficiat; quæ à Galilæi experi- mento non parum differunt. Ex qua expe- rientia concluditur, globum præfatum ex Luna uſque in(Centrum Terræ cadendo non niſitempus duarum horarum 29, 14 inſumere. PROBLEMAII. PROPOSITIO II. Quanto tempore globus guiſpiam, cadendo ex Luna in Centrum Terræ ſpatium illud, guod ſuperficiem inter& Centrum Terræ intercedit, ſive, quod idem eſt, Semidiame- trum Terræ, conſſciat, determinare. Otandum primò, ſub duplici ratione conſiderari poſſe motum ponderis in Cen- rrum Jerræ, primò per medium inchoationis, ut dum quiſpiam per Divinam potentiamè Centro Iunæ globum cadere permitteret in (entrum Terræ; ſecundò per medium conti- nuationis, ut ſi globus quiſpiam per Divi- nam potentiam ex ſuperſcie Terræ, in Cen- trum Terræ caderet; hic enim motus uti ex continua velocitatum augm entatione mul- tò celerior eſt; ita breviori quoque tempore morum in paulò ante inventum numerum 14400,& prodibunt cubiti, qui æquivalent 17280 milliaribus, ſpatium guæſitum. Si de- nique ſcire deſideres, quantum ſpatii con- ſumat 4 horarum intervallo; duc quadratum 4 horarum, videlicet 16 in 17280, paulo ante inventum unius horæ ſpatium,& prodi- bunt 276480milliaria, quod ſpatium majus eſt Semidiametro Orbis Lunæ. Eſt enim juxta Aſtronomorum calculum Semidiameter Orbis Lunæ non niſi 196o00 milliarium, ſive, quod idem eſt, 56 Semidiametrorum Terræ,; con- tinet autem Semidiameter Terræ z yoo mil- Iliaria, unum verò milliare zooo cubitos. Si itaque calculus exactè conficiatur, invenie- mus, globum à concavò Lunæ in(entrum Terræ decidere minori q horarum tempore, vi- delicet juxta Galilæum tribus horis 24& 4: Cum enim ex ſuppoſitione globus rempore ex alto decidat 100 cubitis, neceſſariò juxta regulam proportionum, trium horarum 22 & I tempore ſpatium conficiet 196Oοοο millia- rium ſive 58 8oOοοοοο cubitorum, quod ſpa- tium æquivalet 46 Semidiametris Terræ. At- que hic calculus cum experientia Calilæi apprimè conſentit. Sed juxta experientiam Merſennus. factam per Merſennum, multo adhuc minori tempore globus ille ex concavo Iunæ in Ter- ſpatium illud Semidiametri Terreſtris confi- cit, quàm ſi immediatè ex ipſa ſuperficie Centro Terræ illaberetur; Utriuſque motus durationem hoc loco aſſignabimus, ut diffe- rentia utriuſque motus luculentius pate- fiat. Cuùm jitaque in præcedenti Propoſitione oſtenderimus, plumbeum globum ex TLuna cadendo in(entrum Terr& intervallum 196000 milliariorum conficere ſpatio hora- rum 2, 29, 14; à Iunaà verò ad ſuperſſciem rarum 17, 54. facilè cognoſces, quantum à ſuperficie Terræ uſque ad(entrum, motu à Luna uſque in(entrum continuato conficiat. Si enim motum à Luna ad ſuperfſciem Terræ ſubtraxeris à motu à Iuna ad Cenirum Terræ, videlicet 2 horarum 17, 54, à 2 horarum 29, 14, remanebunt 1, 26, 18. tempus nimi- rum quod conficit motus à ſuperſtcie Terræ in Centrum continuatus. Si verò ſcire deſi- deres, quantum temporis à ſuperfcie Terræ uſque ad(entrum globus plumbeus dimiſſus conficiat; ſupponendum primò, lapidem tempore unius Minuti ſecundi ſpatium con- ficere 12 pedum,& ꝶ tempore, altitudi- nem zoo pedum conficere; quo poſito, juxta prædictas operationes lapis ſeu globus ræ lentrum decideret. Cùm enim experi- mentum Calilæi ad incudem revocaſſet, glo- plumbeus Semidiametri Terreſtris ſpatium conficiet 19, 56 tempore. PRO- bum, quem Calilæus tempore 5 ſecundorum prohl. Terræ juxta calculum Merſenni ſpatio 2 ho- Merſennus. — Cab. I. LIB. I. C ENTROGRAPHHICVUsS. 7 PROBLEMA III. PROPOSITIO III. Cuantum temporis globus plumbeus 2uſp⁴ ex Solis ſuperficie, Stellarumſue frarum, in Centrum Terræ cadendo, determi. Nadre. Surponimus primò, communi Aſtrono- morum traditione Solem à Centro Terræ re- motum 1142 Semidiametris, quibus ſi præ- dictas operationis regulas applices, inve- nies, globum, totum ſpatium intra(entrum Terræ& Solis diſcum interjectum undecim 49ooOοο milliar. ſpatium conficit tem- pore 39 horarum, 19, 4f. A Firmamento uſque ad Solem ſpatio 37 ho- rarum, 4, 24 conficit. A Sole uſque ad Lunam motu à Firmamento continuato ſpatium 1 horæ, 33, 35. A Sole uſque ad Centrum Terræ motu à Fir. mamento continuato conficit ſpatium 751, A Iuna uſque ad Centrum Terræ motu à Fir- A Firmamento uſque ad(entrum Terræ Conſect. horis, 13, 56 48 conficere; ſpatium verò mamento continuato conficit ſpatio 4, 43. inter Solem& Lunam interjectum, conficere A Superſcie Terræ uſque ad(entfum conti- horis decem, 57, 14, 543 quæ ſubducta ab nuato à Firmamento motu ſpatium 3500 1f horis 13, relinquunt 16, 43 Luna uſque milliar. conficit tempore 5, 4. ad centrum Terræ. Iterum globus ſpatium A Atque hic eſt calculus temporis, quod pondus Sole uſque ad ſuperſiciem Jerræ conficiet ho- quodpiam ex cœleſtibus corporibus in(entrum 115 1 38„5/, quæ ſubducta de 11 ho- Terræ lapſum inſumit, ſi ſecundum propor- 1 1 50 48, relinquunt 17, 51, pro tem. tionem numerorum imparium Velocitatis quidem ſuperficie Terræ, in Centrum conficeret. juxta experimenta Merſenni ordinavimus, Merſeanus. Porrò ſi quis curioſius noſſe deſideret, uti patuit. quantum temporis dictus glolus plumleus à 1 Firmamento uſque ad Solem, Lunam& Cen- CONSEHECTAKTUN I. trum Terræ inſumat, ei primò ſupponen- Ex hoc patet, quam ſit incomprehenſi- dum, Firmamentum à Centro Terrts, juxta bilis humano ingenio velocitas illa, qua glo- Aſtronomorum traditionem, remotum 1400 us à Tirmamento lapſus„Aſuperficie Terr& peificie Semidiametris Jerræ. Si itaque juxta ſape- uſque ad(entrum 35o0 milliar. ſpatium, uad Cn. rius traditas regulas operatus fueris, repe- non niſi 4(quæ correſpondent ſex ordina- wum ccbtt ries globum, totum illud immenſum ſpatium tis venæ pulſibus), conficit. Unde velocitatis fnnn. à firmamento uſque ad centrum non niſi 39 hujuſmodi exceſſu multi compulſi, ne in mento, horis 19, 41, 5, FA conficere. Spatium verdò abſurda inciderent, aperte hujuſmodi mo- inter Solem& firmamentum 37 horis, 4, 24, tum negarunt. Ego certo dico, ex tanta al- 3% 2,& ex Sole ad(entrum Terræ 1 hora, 38, titudine, velociratem in tantum increſcere, 17, 28, 35. à Firmamento verò uſque ad Lu- ut nullum ſit corpus in rerum natura adeò nam 39 horis, 14, 58, 36.& à Luna denique ſolidum, quod exceſſivum hujuſmodi motũs ad centrum Terræ, 45, 2, 54.& à Sole impetum ſuſtinere poſſit; ſiquidem metalli- uſque ad Iunam una hora 35, 35, 5L, 50. à cum corpus caloris ex impetu ſuſcitati vehe- Firmamento denique, uſque ad ſaperficiem mentia liquefactum, mox reſolutum iri ni- Terræ zy horis, 19, 36, 54,& hinc uſque ad hil dubito. Secundoe nihil hujus velocitatis lentrum Terræ h, 4, 1. motui comparari poſſe, non miſſilium, ſpi- culorumque ejaculationem, non avium, non rotæ figuli motum, ſolo Firmamenti motu excepto, quod ſpatio 24 horarum pe- riodum ſuam conficit; cum globus à Firma- mento decidens 39 horis, 15 nimirum horis tardius terminum ſuum attingat, quod eſt A Terræ ſuperſicie uſque ad(entrum 1145 Centrum Terræ: atque adeò ex hoc motu Fir- leucarum(quarum unaquæque 5ooο pe- mamenti velocitas aliquomodo conjiciatur. des habet) ſpatium, conficit plumbeusglo- bus tempore 19, 50 Minutorum. CONSEHEOTARKTIUNM II. A Luna uſque ad Centrum 196000 milliar Colliges hinc, quàm ineffabilis ſit Syiri- Sirttua- ſpatium conficit tempore duarum hora- rualium Subſtantiarum velocitas, dum ſpa- liam Sab- rum, 29, 14. tium quodlibet, etiam quantumvis diſſitum, 5 A Sole uſque ad centrum 3997 milliar. quaſi in momento conficiunt. ſpatium conficit tempore undecim hora-¶ Sed hæc degravium lapſu ſufficiant; quare rum, 13, 50. ad alia. EPILOOGISMUS TEMPORIS, Quod globus guiſpiam plumbeus eꝶ Terra, Luna, Sole, Firmamento, ad Centrum uſquè inſumit. E z3 Sgcrio Secl.IV. 38 MUNDISUB T ERRANEI 10 IV. ARS COSMOCENTRICA, E T ESF CENTROSOPHI A APPLICCATA. I. proportione judicium dedimus; In Hac Sectionè, uſum& applicationem eorum, quæ dicta ſunt, explicabimus; Et tametſi veras& Geometricas demonſtrationes, res Phyſic Mathematicis applicatæ ob experi- mentorum lubricitatem, fallaciaſque oc- cultas(materiæ conditione ſic ferente) ex- hibere non poſſint; abſtrahendo tamen ab omni medii reſiſtentia,& ab omni ma- teriæ fallacis inconſtantia, hoc loco non- nullas Demonſtrationes adducimus, qui- bus Motus localis conditiones, quantum ad Phhicas apodixes ſufficit, demonſtre- tur, ne quicquam modernis Mathemati- cis præjudicaſſe videamur; quod ut ute, flat, Suppono I. In omni Motu locali tum na- turali, tum violento, velocitatis momenta ſe habere, uti numerorum ab unitate impa- rium incrementa. II. Spatia ſive lineas de- ſcensus gravium eſſe in duplicata ratione diuturnitatum ſeu temporum; ſive, quod idem eſt, Incrementa velocitatis eandem rationem habere, quam tempora ad qua- dratum. 1 N præcedenti Sectione noſtrum de Motus PROPOSITIO I. THEOREMA I. Motus per lineam verticalem& lineam iucli- natam, guorum terminos conjungit linca recta perpendicularis ad lineam inclinatam, inter ſe. ſunt æquales. Uando dicimus Motus hoc loco ſum- ptos eſſe æguales, non quoad velocita- tem, ſed quoad durationem dictum volu- mus; certum enim eſt, tardius ſupra pla- num inclinatum mobilia cieri, quàm motu naturali per verticalem. Deſcendat itaque ad AD, unde 8 tempora ſunt Agqualia per A D& CD. Mar- cus Marci alia ratione hoc idem ingenio- ſè demonſtrat; ait enim im- pulſum corpo- rum per pla- num inclina- tum devoluto- rum augeri in ratione diſtantiæ ſentri cujuſcunque corpo- ri gravis ab hypomochlio. Sit in Figura globus devolutus ex A in D, ſitque linea A B 113 25 c 7 E E F,(entrum gravitatis Globi I. diſtantia à centro I& à linea hypomochlii E F, ſit IZ; erit ergo ut DI major impul- ſus, ad minorem impulſum D Z, ita motus in AE ad motum in AD; ſunt enim trian- gula inter ſe ſimilia,& conſequenter late- ra analoga, latus quidem ID, lateri AC, X EE, lateri A E. Ergo ut CA ad EA, ita ID, adIZ;&uti AEad AC; ita ID, ad Z. D. PROPOSTTIO II. THEROREMA II. mobile quoddam per Cin D, alterum vero Motus her planum minus inclinatum eſt velo- æquale per Cin A, illud per Aineam vertica- lem, hoc per inclinatam. Determinetur quodlibet in Iinea perpendiculari C E pun- ctum, verbi gratia E, à quo ad inclinatam CAnormalis ducta in D terminum oſten- dit lineæ C D, ſuper quam mobile devolu- tum æguale tempus inſumit, ei motui, qui fit per lineam verticalem C E; quoniam enim triangula A D E, A E C ſunt æquian- gula& ſimilia, erunt anguli A D E& AECæquales, nempe recti,& EAD com- munis. Sicut ergo AC ad AE, ita AE cior motu per planum magis inclinatum, in ratione quam habent Sinus complementi illa- rum inclinationum. V Ocamus hoc loco lineam, ſeu planum minus inclinatum, illud, quod minus à linea verticali ſeu perpendiculari recedit; Planum verd magis inclinatum dicimus, quod magis à perpendiculari recedit. Hoc poſi- to; Ducantur ex puncto A Circuli ALT R, lineæ AB, AC, AD, AE; ſitque linea horizontalis A B, verticalis A T, ſeu, quod idem Propoſ. Theor. Marcus Marci. LIB. I. CENT ROGRAPHICUS. 39 Cap. I. idem eſt, diameter Circuli. Dico, idem AS;& uti ROæqualis S Oadog, ita AT Propoſit. mobile, verbi gratia, Globum O in dictis diameter ad ſubtenſam AR, ſed uti A8 8 AR ad invicem ſe habent, ita illarum ſemiſſes AL, A M Sinus angulorum APL, 5& APM, æqualium videlicet angulis ATS,& AT R, ob parallelas TS, PI., & TR&PM,& ſunt complementa inclina- tionis planorum TAS,& TAR: Ergo uti 1 ad o, ita Sinus complementi angulorum e inclinationis ad ſe invicem: Quod erat N oſtendendum. PROPOSITITIO III. TEHEOREMA III. Mobilia e eodem puncto devoluta per lincas ſubtenſas circuli, quæ plana inclinata refe- runt, eodem tempore ſpatia ſubtenſarum, guo mobilia per diametrum circuli motu na- turali deorſum labentia, conffciunt. Ilt Circulus BCAG, cujus Diameter B A, lineis inæqualiter moveri, velocius quidem Sus lenſe verò ex Bpuncto in lirculi peri- in A E plano, quàm in A D,& in hoc velo- pheriam ductæ, quæ plana inclinata referunt, cius quàm in AC,& ſic de cæteris; ita qui- demut globus tantò ſemper moveatur ſupra planum aliquod minus inclinatum veloce, quantd id propius ad lineam verticalem ſeu perpendicularem accedit; tantò verò tar- 0 dius, quantò illud ad planum horizontale propixs acceſſerit: atque adeò habere ſeſe vt locitatem in linea inclinata A E, ad veloci- tatem in linea AD, ſicut ſeſe habent Sinns anguli A S, ad Sinum anguli A T R. Ex punctis enim contactuùs globi QRS, du- cantur in I lineæ normales QT, RT, S T; deinde ex iiſdem punctis contactüs QRS ducantur aliæ lineæ ad A T diametrum Cir- culi parallelæ OG, SH, RI, quæ vocen- tur& glo- bum in punctis KNV; deinde ex(entro globi mobilis ducantur ad lineas hypo- mochlii normales ao, og, o. quia verò an- gulus TSI externus, major eſt angulo TRH, erit& conſequenter angulus Ye ſint B E, BF, BG, BH, BI. Dico eodem angulo gVo, major;& latus, majus la- fempore per Subtenſas B E, BF, BG,&c. tere g, quæ ſunt diſtantiæ Centri grauitatis quo per Diametrum ejuſdem Circuli B A, mo- globi àlineis hypomochlii. Cùm ergo ma- bilia motum ſuum terminare. Si enim ex jor impulſus ſit in/ majori, quàm in, g puncto A ducantur lineæ rectæ AE, AF, minori(Centri gravitatis à linea hypomo- AG, AK, AV, erunt Anguli A E B, chlii diſtantià, erit conſequenter in linea AF B, AGB, reliqui in Semicirculo recti, As, hoceſt, in plano minus inclinato, mo-& conſequenter per Theor. I. Propoſ. I. hujus tus velocior, quàm in AR linea minus iucli- motus B A, motui in B E„BF, BG, BH, nata; ſiquidem linea hypomochlii VS, mi- BI, duratione æguales. Pari ratione fiet ſi ex norem ex globo portionem VXsðS adimit, punctis peripheriæ B E, FG, Hl, per Sub- quàm in globo linea hypomochlii NR; fenſas EA, FA, GA, HA, IA in Atermi- unde conſequenter globus in A S ob præ- netur motus, cùm lineæ B E, BF, FG, BH, ponderantem majorem globi portionem BI, ad dictas Subtenſas ſint normales. Dico VVVS velocius movebitur, quàm in linea itaque motum per Subtenſam B E, ægqualem AR, ubi linea hypomochlii RN globi ma- eſſe ei, qui fit per Subtenſam E A,& qui fit jorem partem minus præponderantem re- per subtenſam B F ægualis eſt ei, qui fit per linquit. Quod verò velocitas motds ſit in ra- Subtenſam F A,& qui fit per B G, æquabitur tione, quam habent Sinus complementi incli- ei qui fit per G A; ſicuti qui fit per B H,& nationum, ita oſtendo. Sicuti ſeſe habent BI, iis qui fiunt per H A& IA. Ratio eſt, S Oad og, ita A T diameter ad ſubtenſam 9 mobilę uti per dictas Subtenſas B E, BF. 0 — —— 9 — —2—— nJ—¾4 ——— ***VV 4 5 ‚ 1 40 MUNDI SUBTERRANEI Sect.IV. B G, BH, BI, vel è& contra per IA, H A, ſiguræ PQad hujus Segmentum inter cen- Cconſecl. GA, FA, EA, in(irculum terminatur: ita natura in punctis E, F, G, H, I, in bre- viſſimarum linearum, per quas operatur, extremis, motlis à gravitate terminos ſuos, quos tranſilire non poteſt, conſtituit: ut- pote quod inter hos terminos& lineam ver- ticalem ſeu Diametrum(irculi AB minima ſit diſtantia à centro Terræ A. Quia vero An- guli AIB, AHB, AGB, AFB, AE B, ſunt /um ſiguræ P& lineam hypomochlii. Pari pacto motus(ubi in inclinato plano deſcenden- tis ſeſe habebit ad motum perpendicularem 0 Q. uti Semidiameter figuræ Cubi K J. ſeſe habet ad K LSegmentum inter Centrum K figuræ cubi,& lineam hypomochlii NO. Haud ſecus Pentacdri motus in inclinata linea O Bad motum in peipendiculari O ſe ha- bet uti IX Segmentum ad TV Semidia- recti, eandem habentes baſin A B, erunt metrum figuræ Pentabdri. Ubi& notandum, Euclides. per 15. J. 4. el. Euclidis in eodem Semi. quod quò magis lineæ inclinant, ſive incli- circulo B EFGHIA, cujus Diameter B A natione ſua recedunt à verticali OO, eò verticalis, diſtantia videlicet inter B& portionem figurarum extra lineam hypo- Mundli(entrum. Abeant itaque lineæ, v. g. mochlii minus ponderare,& conſequenter BI, ultra circulum in S aut T,& lineam B H rardius planum percurrere; tantò verò velo- in N. jam contra(entrum irent, quod eſt ab- cius devolvi, quantò portio figuræ extra li- ſurdum; Ergo in punctis IH G F E, per bre- neam hypomochlii plus ponderaverit; do- viſſimas videlicet lineas Natura terminos nee linès hypomochlii figuras bifariam di- motiis à gravitate conſtituit, ut in iis per ſub- viſerit; quod ubi factum fuerit, tunc cor- tenſas, quas terminant, ſinem ſuum con: pus perfectè quieſcit, utpote in linea hori- ſequeretur, quæ eſt quies, cum mobili, quod Zontali conſtitutum. Patet itaque, ex hoc per verticalem lineam BA, motu naturali, fundamento innumeras arcanas rationes codem tempore, conſequitur. Ergo mobilia&c. ad Mechanicam ditandam adinveniri poſſe; Quod erat probandum. Motus per- Hinc ſequitur, Motum perpendicularem pendicul: Figuræ rectilineæ, ad motum inclinatum, eſſe ris Figura rellilines in ratione Semidiametri Figuræ motiss ad 4 1 hujus ſegmentum, quod eſt inter(entrum „ſfguræ& lineam hypomochlii. Sit planum quodpiam OB à perpendiculari O decli. nans, ſupra quod quodlibet Corpus decurrat, v. g. Te- 1 8 2 Pentacdrum. Quo- niam verò per ea quæ in prima Libri hujus Sectione do- cuimus, in Pyra- mide, Priſmate, trum gravitatis in ſecto per(entrum Figuræ corpore, eſt P; ducatur li- nea hypomochlii ex Nin S paralle- la OQ,& ex(en- „„„„„„„„eee tro grauitatis Pad OQnormalis PQ, quæ Semidiameter figuræ dicitur. Dico moſum verticalem in OQad motum in inclinata OB trabdron, Cubus aut Tetraëdro,(en- quæ quidem paucis indicata ſufficiant. Qui plura deſiderat, is conſulat Joannis Marci ſo. Marcus Marci ingenioſum de Motus proportione li- Marci. bellum. NM Inſtrumentum facere, quo æqualitates mo- tuum guoad durationem exhibeantur. Flat Circinus, quemroportionalem vocant, AB C duobus cruribus in centum partes, aut pauciores, in utroque crure æquales di- viſus; deinde fiat regula transverſa D, cujus extremitas D lateri A C ſemper ad angulos ſeſe habere ad invicem, ſicuti ſe habet Q rectos inſiſtat, ſitque regula mobilis ſuper Semidiameter figuræ, ad Segmentum, quod latus A C; referat autem latus AD Iineam eſt inter Centrum gravitatis P& lineam hy- pomochlii NS, interceptum, id eſt, ad P R. Cùm enim gravitas movens ſitægualis motui, gravitas autem tota ſeu verticaliter movens ad gravitatem moventem PQin O B, ſit ut PQad PR, erit quoque motus verticalis in OQad motum inclinatum in OB ut PQ ad PR, hoc eſt, ut Semidiameter perpendicularem motus alicujus ponderis deorſum; AC verdò referat planum inclina- tum, quod deductum cuilibet inclinationi accommodari poſſit. Oico regulam in D nor- maliter applicatam referre terminum motus in plano inclinato AC,& punctum inS refer- re motus perpendicularis terminum, quem pondus perpendiculariter cadens codem tem- LIB. I. CENTROGRAPHICUsS. 4¹ Cap. II. tempore attingit, quo in D pondus devolu- tum per planum inclinatum A C;& eodem tempore in G, quo in F,& in IL. quo in H at- tingit. Cùm enim Angulus Asð ſit rectus, erit per 15. I. 4. punctum neceſſariò in Semi- circulo ADS,& puncta F& H pariter in ſuis Semicirculis AFG& AH I. Cùm verò in Propoſ. z. oſtenderimus, has eſſe in ylanis inclinatis breviſſimas lineas, quibus natura terminum motus attingat, motuſque&gi. diuturnos eſſe ad motus qui fiunt in perpendi- culari AI, erit quoque motus ex A in D æguidliuturnus motui ex A in S;& motus ex A in Fad otum ex A in G,& motus ægquidiutur- concipias regulam tranſverſam ſemper in la- tere A C una ſui extremitate normaliter in- ſiſtentem planum decurrere,& alterd extre- mitate perpendicularem lineam H ſecare, ne- ceſſariò ex dictis conſequitur, mobile ſupra planum inclinatum A C, motui ſupra perpen- dicularem A S æguidiuturnum deſcribere. Idem conſequitur, ſi latus A C Grcini in quamcunque inclinationem magnam aut par- vam diducas, partes enim in cruribus æqua- liter diviſæ indicant ſhatia, quæ ægualibus momentis Mobile in utroque latere conficit; Patet ergo Propoſitionis ſenſus. De Pendulorum motibus. Um pendulorum motus per arcus qua- 6 drantis eodem prorſus ſe modo ha- beant, ſicuti motus per plana inclina- ta, quæ quidem nihil aliud ſunt, quàm Sub- tenſæ ſeu chordæ, arcùs quadrantis ſubten- dentes; cumque illæ infinitæ in arcu qua- drantis conſiderari poſſint, ita pendulum quo- que infinita plana nunc magis nunc minus inclinata, vibrationibus ſuis percurrere cen- ſeri debet, de quibus hæ ſint Propoſitiones. PBRGOFFO dulum per arcus excurrit aut recurrit conti- nuò minores, neceſſe eſt, impulſum in illo adſcenſu minui, quia nimirum gravitas& impulſus inter ſe miſcentur,& in deſcenſu quidem per eandem lineam movent gravi- tas& impulſus, qui à gravitate continuo fluxu naſcitur; à linea verò directionis, quam Semidiametrum Quacdrantis ſtatui- mus, gravitas impulſui continuò reluctatur; quia nim irum contrarius impulſus ab ea- dem gravitate renaſcens tollit partem ſibi æqualem, ita ut motus reliquus ægualis ſit ex- MUleiplices pendulorum motus aff ectio- ceſſui majoris. Quemadmodum enim im- nes ſeu proprietates ſortiuntur. Prima pulſus continud decreſeit ĩiſdem quibus au- nus ex A in H ad motum ex A in I. Si enim Pyopoſit. 1 eſt, Omnes diadromos ſive majores, ſtye gebatur incrementis: ita velocitas à maxi- minores, ſpatium illud, quod intercipit mo incremento, uſque ad finem motis, con- principium motùs penduli,& linea directio- tinuo fit minor. Sit pendulum in A affixum, nis ſeu Centri, æquali tempore percurrere. decurrat ex E in N,& ex Nin F,&hinc in Secundla, Omnes excurſus&recurſus inter ſe eſſe æquidiuturnos. Tertia, Omnes diadro- mos mixtos eſſe ex motu naturali& violen- to. Quarta, Omnes diadromos, ſive excurſus recurſuſque, tametſi ſemper minores& mi- nores, æquidiuturnos tamen eſſe. Ouinta, Di- verſa pendula eſſe in duplicata ratione tem- porum. De quibus omnibus& ſingulis: Pendulum ex quolibet puncto ejuſdem Circuli, æguali tempore recurrit in ſuam ſta- tionem, ſeu lineam directionis aut Ceutri; excurſus verò, recurſibus, in quibuſcunque arcubus peripheriæ, æquidiuturni ſunt. Cùm enim motus pendulorum ſe habeant, ut Sinus, atque horum intervalla, ſeu arcus ſinibus intercepti; hæc autem intervalla continuò fiant minora, in ultimo verò Se- midiametri puncto, intervallo careant, mo- tuſque continuò minori à dicto puncto ab- ſint intervallo; ergo neceſſariò pendulorum motus, à quocunque peripheriæ puncto inci- piant, æguali temporè recurrunt in ultimum Semidiametri Quadrantis punctum. Neque tamen in quolibet puncto agitatum pendu- lum in linea(entri quieſcit, ſed ultra hanc excurrit, uſquedum multiplici curſuum& recurſuum agitatione peracta, tandem in linea directionis quieſcat. Et quoniam pen- TONI. I. M,& hinc in G,& ſic de cæteris; Dico pendulum ex E decurrens in N, arcum hunc Egqlali tempore decurrere ei, quo pendulum ex Ndecurrit in F,& hinc in Mæguali tem- porè excurrere in G; quia cum impulſus in E& N creſcant, in Fverò& Mæqua pro- portione minuant velocitatem motus, erunt velocitatis momenta ejuſdem decremento æqualia, ac proinde velocitas in motu col- lecta per æqualia decrementa ſuo incremen- to, in quietem terminatur. Quod itaque ex E in N velocitatè impetus acquirit in arcu majori, hoc ex N in F in minori de- perdit. Sicuti enim in recurſu velocitas con- tinuo& inzqualiter creſcit, ita in excur- ſu;& quia motus violentus proportionali- ter decreſcit, fit ut hujus decrementa æquentur illius incrementis, prima nimi- F rum — N 4 ——— Sect.IV. 2 Motus pen- Hinc patet, ſi pendulum ex E in ultimum dult quande Semicirculi punctum O curreret, motum futurus per- petuus. Ratio velocit as motũs pen- dulorum per arcus ejuſdem Circuli. 42 NMUNDISUBTERRANE!I tem velocitas in J H ad velocitatem in CG, Propoſit. rum ultimis, eo quod utraque fiant ab ea- dem gravitate, quæ à principio excurſus per lineas magis inclinatas gravitat. Quia ergo ſola gravitas minuit impulſum, utpo- te æqualibus à Iinea(entri intervallis diſſita, ob ſimilem inclinationem uti æqualiter gravitat Circulus& Arcus inter ſe, ita ejuſ- dem gravitatis Impulſus;& cùm impul- ſus contrarius tollat partem ſibi æqualem, erunt excurſus& recurſus inter ſe æguales, tempore hoc pacto æquato, ut quod ex- curſus penduli acquiſivit impetu naturali in Arcu majori, id adimit in adſcenſu violen- tus motus in arcu minori. Patet ergo pro- poſitum. GGOG NRI UNN penduli futurum perpetuum; non enim foret major ratio, cur ex E in O;& hinc non re- curreret in E,& hinc iterum in O, cùm zmpetus omnino tam cursus, quàm recursus ægquales ſint, atque æguale ſemper ſpatium dimetiantur. Unde nonnulli, cauſam, cur pendulum ex E currens, O terminum Semicirculi nun- quam attingat, examinantes, dum eam in-⸗ uti Sinus BLanguli BKI ad Sinum BN ＋¹ anguli BK C. Velocitas ergo in C B ut Sinus termedii aëris reſiſtentiæ adſcribunt, pu- tarunt futurum, ut ſi pendulum moveretur in ſpatio vacuo, illud uti nullam reſiſtentiam eſſet habiturum, ita quoque perpetub motum anguli B KI, ad Sinum anguli B K C, Sinus nimirum dupli angulorum illorum, qui complementa ſunt inclinationis ſubtenſa- 2— iri. An verò in vacuo motus fieri poſſit, ipſi rum BI, B C. Quod erat probandum. viderint. Egò ſanè, ſalvo aliorum judicio, ſicuti in nihllo, quale vacuum eſt, nullus ad(entrum reſpectus concipi, neque linea directionis locum habere poteſt, ita quo- que in eodem nihilo, nihil moveri poſſe, au- dacter aſſevero. Et patet res clarè ex Deſn. III. ad initium(anonum de(entro gravitatis. SONOLEARTUM II. Hinci iterum patet motus pendulorum per arcus ejuſdem Circuli, rationem habere, quam Sinus anguli dupli illorum angulo- rum, quæ Complementa ſunt inclinatio- nis chordarum ſeu Subtenſarum. Sint Ar- ER I T Motus per Arcus ſimiles inæqualium Circu- lorum rationem habere, quam Sinus illorum Arcuum. Slnt Circuli inæguales BL& CM. Sint au- tem arcus in Circulo majori BD& BF, in Circulo minori CE, CG inter ſe ſimiles; ita ſe habebunt pendulorum motus ad motum L cus BDCI& BDOC, erunt anguli AB!I & AB C anguli inclinationis chordarum BI&XBC,& horum Complementa BAI & BAC, ob angulos in I& Cxectos. Tan- gant ergo Circulum in punctis IC,„ li- ner IH, CG,& ex(entro K ducantur li- ner KI, K Cad tangentes TH, CG; quo- niam igitur KHI, KGC ſunt anguli in- clinationis planorum, erunt anguli HKI. GKC illorum Complementa,& B AI, B AC ad peripheriam dupli. Quemadmo- dum itaque Sinus anguli BKRI ad Sinum an- guli B KC, ita velocitas motùs in J ad veloci- tatem motus in C. Cùm enim motus in quo- libet puncto Circuli fiat per lineam tangen- tem, erit ratio velocitatis in I& C, quæ velocitas eſt tangentium IH, CGʒ; eſt au- E. ex F in B, ad motum ex G in C,& motus ex D in B ad motum ex E in C, ſicuti Si- nus illorum Arcuum. Ducantur FK, A!I, IB, GH, lineæ tangentes ex punctis conta- 0 1 LIB. I. CENTROGRAPHIC OS. 43 contactus FDGE, eruntque trianguli ſfrum analogiam;& linea A B major, quàm Conſecl. AFEK, AID, AB T, ACGſimiles,& ob late- linea AC, erit quoque linea B Gmajor, rum analogiam anguli ad KIBC guales, quàm linea CV; erit ergo motus in linea & angulus A omnibus triangulis commu- AB in majori ſpatio A Bmajor, quàm in nis; anguli verò DF CVrecti. Sicuti igitur A O; ac proinde in Girculo minori velocior Fad D, ita Gad E;&ut F ad D, ita Sinu,ð erit motus, hoc eſt, minori fiet tempore, arcils FB ad Sinum arcùs DB,&ut Gad E, quàm in Circulo maj ori. ita Siniis arcis GC, ad Sinum arcus EC:& permutando, uti Sinus archd F B ad Sinum arch GC, ita motus in Fad motum in G,& Hinc iterum colligitur Motum circulorum ,; nofus in D ad motum in E, uti Sinus arcüs eſſe in ratione ſuorum temporum, quam dia- DB ad Sinum arcùs EC. Motus ergò per ar- metri ad ſe habent duplicatam. Sicuti enim culonmd ad cus ſimiles inægualium circulorum,&c. Quod ſeſe habet Sinus B Gad Sinum CV, ita mof propoſitum erat. in F Bad motum in GC,& uti B Gad CV, ita ABad AC; eò quòd motus AB, motui CONSECTARIUN I. BG,& motus A C, motui CV eſt ægualis per Hinc patet, Motum in circulo minori ve- Theor. 2. præced. Sed A B̃ ad motum RC,& Jociorem eſſe, motu, in Cireulo majori; cùm hujus duplum LB ad MCrationem habent, enim motus in B Fad motum in G C, ea ra- quam tempora motus circulorum, ac proinde tione ſe habeat, uti Sinus B G ad Sinum CV; illorum temporum rationem habent diametri & ita A Bad A C, uti B Gad C V, ob late- ad ſe daplicatam. Cap. III. CONSECTARIUM II. Rattio Motus in Circulo mi- nori velo- cior. ee De Uſu& emolumento dictorum. PR rrIX I Uquos verò ordine numeros hoc artificio 5 3 continuabis. Ducantur hi tres pedes in ſin- Tabulam condere, gui, dule tempoke 4, gulos numeros impares in ſecunda(olumna cujus ponderis ex quolibet loco cadentis, al- Bule N ordine collocatos,& è regione in guarta contta. c(olumna producta ordine ponantur, verbi altitudine tempus, quod cadendo impendit, in 11C04 8 cognoſcere poſſis. ęratia, numerus 3. in olumna ſecundo loco poſitus, ductus in ſe, producit 9, quæ Onamus primo, juxta obſervationem è regione ponantur in ſecundo loco guartæ Merſenni, Corpus quoddam in caden- Columnd. Iterum 3 ducantur in proximum 40 deorſum trium pedum altitudine, ſequentem ſe quinarium numerum,& pro- zempus impendere, dimidium unius Minuti ductum 15 eregione; in guarta(olumna de- ſecundi. Secundo ponamus ex dictis, veloci- ponantur. Porro, z denique in in II Colu- tatem cadentis ponderis juxta imparium nu- una poſitum numerum ducantur,& produ- merorum proportionem accelerari. Pona- ctum ar& regione in guarta(olumma ponan- mus rertib, ſpatium per quod pondus devol- vitur in pedes, quorum unus in 12 pollices dividatur;& ſex hujuſmodi pedes unam yer- ticam, ſeu ſexapedam pedes verò hujuſ- modi 1 5ooo, ſeu, quod idem eſt, 2 50 decem- pedas unam Leucam Gallicam conſtituere. Quibus ſuppoſitis, inprima(olumna ordine deſcribantur dimidia Minuta ſecunda uſque ad 60, ita ut ſodimidia Minutorum ſecun- dorum æquivaleant 30 Minutis ſecundis. Hiſce peractis in ſecunda Columna, ordine deſcribatur ſeries numerorum imparium, uti in ſabjecta Tabula patet. In rertia(olumna de- ſcribantur guadrata temporum ordine natu- rali, ut vides. In guarta(olumna pedes, ſeu ſpatium, per quod pondus, dato quolibet Mi- nuto ſecundo, aut ejus dimidio, delabitur. Cùm itaque ex ſuppoſitione, tempore di- midii Minuti ſecundi pondus obſervatum ſit conficere ſpatium trium pedum; habebunt hi tres pedes yrimum in Columna locum; re- tur,& ſic in infinitum Tabulam continuare poteris, ſemper ternarium numerum du- cendo in omnes ordine in II Columna poſitos impares numeros,& producta è regione producendorum in guaria(olumna collocan- do. Ouinta Columna hoc arti ficio componi- tur: In guarta(olumna junge ſecundum nu- merum, 9 videlicet ad primum, in V(o- lumna, videlicet z,& habebis 12, quæ repo- ne ſecundo loco VTabulæ& regione 9. Ite- rum 15 in IV Columna adde paulo ante pro- ducto numero 12,& habebis 27, quæ po- nantur in VColumna poſt 12& regione 15; porro 2r, qui eſt quartus numerus in IV Columna, addantur 27 tertio in M(olumna. & provenient 48, quem regione 21 in V (olumna repone. Hoc pacto procedes in re- liquis ordine numeris, numeros in IVCo- lumna ſemper jungendo numeris paulo ante productis in V Col.& habebis Tabulam uſi- bus tuis congruam, uti ſequitur. F 2 TA- 44 MUVNDI SUBTERRANEI Sect.IV. Ex qua, quantum quodlibet pondus ſpatii conficiat cognoſcitis. VVVVVVVVVVVVJV miſe-⸗ motus Tem- mero- dum ex miſe- pares Tem- nume dum ex cun- accele- po- rum in IV Co- Kun- motus porum. rorum 1y Co- da. rati. rum. pedi- lumn. 17275 accele- in pe- lumn. bus rati. dibus. i t IV. V. 1. II. III IV. V. 5 3 31 61 961183 2883 4 3 3 63 1024 189 30% 11535 33 65 1089 195 3267 ———. 4 7 16 21 48 34 67 1156 201 3468 ö 4 9 25 2% 7 3569 1225 5 3 33 108 36 71 1296 213 3888 K⸗„„ ⁰⁰—— 2 2 7 13 49 39 147 V —T 4 15 64 4 192 38 75 1444 225 4332 CVV 956 7 87/ 243 36 77 17½½ 231 4563 700 19 100 57 30 46 79 16⁰⁰ 237 4800 5043 14 23 144 69 432 4. 83 1764 249 5292 13 27 Jo⸗ 433 85 184 275 547 14 27 196 81 588 44 87 1936 26 5808 15 29 29 87 25 4* 2855 2 6075 165 16 31256 93 768 46 91 2116 273 6348 F 17 33 289 99 867 47—— 279 6627 18 35 32⁴ 105 972 48 2304 7 6912 — 37 385 111 1082 4⸗ 97 2401— 7203 — 4 4⁴—2 2—9 5* 701 2601 303 7303 2 43 484 129 1472* 24 3% 11 e 3 W27 24 47 576 141 1728 54 29%16 327 6548 25 49 625 147 1875 55 ro9 3025 327 9078 VN ee, 26 F51 676 153 2028 56 5 3136 333 9418 f.———— 27 53 729 159 2187 57 113 3249 339 9757 V;; EoIsd, e e eee u 3344 345 dle⸗ 0 88 855—473 36 59 900 177 270⁰ 66 119 3600 3577 10810 0 — 2 Cap. III. LIB. I. C ENT ROGRAPHICVUS. 45 ENPleirris Pprima(olumna hujus Tabulæ, dimidia unius ſecundi Minuti, qualium 120 unum Minu- tum primum faciunt, oſtendit; unde duo quilibet ſe ordine ſequentes numeri ſimul ſumpti, unum Minutum ſecundum faciunt, adeoque tota(olumna, quæ 60 dimidia ſe- cunda continet, zo Minuta continere cen- ſeatur. Atque hæc ſunt tempora, quibus ſpa- tia, per quæ pondas quodpiam delabitur, menſurantur. Secunda Columua continet numerorum ab unitate imparium ſeriem, de quibus in præ- cedentibus fusè actum eſt,& cuilibet men- ſuræ aptari poſſunt, dato in prima Columna tempore; ut ſi uno ſemiſecundo Minuto pondus cadat per ſpatium unius pedis, hoc finito, ſequenti ſemiſecundo cadere cenſea- tur per tres pedes,& ſemiſecundo tertio per quinque,& ſemiſecundo quarto per 7, & ſic de cæteris. Tertia verò(olumna oſtendit guadrata tem. porum, ſive aggregata pedum, quos pondus dato tempore conficit; ut ſi pondus primo ſemiſecundo cadat unum pedem, ſecundo ſemiſecundo cadat tres, qui additi ad 1 dant 4 aggregatum pedum, quos pondus conficit I& 2 ſemiſecundo,& eſt quadra- tum ſecundi minuti ſemiſecundi. Verum ut alio exemplo proportionis ra- tionem oſtenderemus, hoc locò ordinavi- mus IV Tabulam, in quo ordine ponuntur rus, qui idem emergit ex additione 2r ad Pragm. 27, una in V(ol. ſede ſuperior. Reliqui ita- que ordine ſeguentes numeri ſimul aggregati dant numerum pedum, quos pondus confi- cit, Semidiametrorum in Columna poſito- rum correſpondente tempore. EN N.. Si velis ſcire, quantum ſpatium pondus aliquod conficiat ex certa quadam altitudi- ne dejectum tempore 10 ſemiſecundorum, ſive quod idem eſt; vide quis numerus in ſecunda(olumna 10 ſemiſecundis reſpon- deat,& invenies 19 pedes conficere; poſito tamen uno ſemiſecundo pondus decidere per ſpatium unius pedis; ſi vero juxta Merſenni obſervationem uno ſemiſecundo tres pedes confecerit,& ſcire velis, quantum ſpatium conficiat tempore ro ſemiſecundorum, id eſt y, tunc vide in prima(olumna numerum 10,& invenies in IVM Columnaà correſpon- dentem 57, qui indicat ſpatium, quod dato tempore trajicit pondus. Si vero aggregatum omnium pedum, quos per 1rꝙ ſemiſecunda confecit pondus, habere deſideres, omnes ordine numeros uſque ad 3, primum in(o- lumna V numerum addes,& provenient zoo, quem eundem in VTabula èregione ꝛo Semidiametrorum correſpondentem re- peries. Porrò ſi per experientiam deprehende- res, pondus aliquod ſpatio unius minuti ſe- cundi conficere s pedes, juxta hanc expe- hlerſennus. pecdes„;juxta obſervationem Merſenni, qui rientiam, Tabulam olſervationis habebis hac invenit, tempore unius ſemiſecundi Mi- induſtria: Ponantur in primo ordine Minu- nuti pondus quodpiam conficere ſpatium ta ſecunda, deinde numeri ab unitate impa- trium yedum regiorum; Undè duobus ſemi- res; tertio numerum primo loco in tertia ſecundis Minutis neceſſariò conficiet ſpa- tium 9 pedum regiorum,& tribus ſemiſe- cundis ſpatium 15 pedum,& ſic de cæteris. Tabula V nihil aliud monſtrat, quàm ag- gregatum pedum, quos conficit pondus quod- dam tempore in yrima Columna correſpon- dente; v.g. ſipondus quodpiam uno ſemiſe- cundo cadat tres pedes, conficiet id 2 ſemi- ſecundo ſpatium 12 pedum; quia in IV 72. bhula 3& ꝙ conjuncta faciunt 12. quemad- modum ſi uno ſemiſecundo pondus confi- ceret ſpatium unius pedis, id conficeret; pedes altero ſemiſecundo, ad quos primus pes junctus facit 4, quadratum videlicet duorum ſemiſecundorum, uti in ſecunda& tertia Tabula patet,& omnia ex ſtructura Jabulæ paulò ante indigitatæ ſat ſuperque eluceſcunt. Aggregata itaque numerorum in IV bolumna poſitorum, iidem prorſus nu- meri ſunt, qui in Tabula V; 3 enim ad y juncta dant 12, qui ſecundum in VColumna locum obtinet; 15 veroꝙꝰ&; inIVTadula ſimul juncta, dant tertium in VColumna nu- merum 27; quem eundem habebis, ſi 15 junxeris ad 12, qui immediatè præcedit 27. Pari pacto ſiz r, 15, 9, 3, in unum junxe- ris, proveniet 48, quartus in V(ol. nume- Tabula poſitum duc in 3, videlicet in ſecun- dum col. II. numerum imparem,& habebis 18; deinde duc 3 imparem videlicet]; in 6, & habebis zo, quem ſub 18 pones; rurſus duc 6 in 7, videlicet in quartum imparem numerum,& habebis 42,& ſic ſemper in omnes ordine impares numeros s duces,& ſumma dabit quæſitum, prout Tabula oſten- dit in decem tantum Semiſecundis exhibi- ta. Hoc pacto dato tempore& ſpatio, per quod grave quodpiam decidit, nullo negotio Ta- gulas condere poteris. Sed qui ſtructuram præcedentis Tabulæ intellexit, in reliquis aliis infinitis condendis nullam reperiet difficultatem. FFC Coutinuatio Tabulè præcedentis in infinitum. Il velis quamcunque Talulam continuare in infinitum, ita procedito: Multiplicabis quadrata Caſuum in ultimum numerum in Columna contentum,& habebis quæſitum. E X E MP L U NM. Si velis ſcire, quantum cadas lapis tempo- re 66, aut ĩ20 ſecundorum dimidiorum, id eſt, E 3 bis 1 4 — — * 7 ———————— Tempus wae tempus, quo lapis quiſpiam ex cælo Lunæ, So- lebisesFir- lis, Jovis, Saturni, fiimimento caderet. Quæ mamento cum ex exemplis hic declaratis ſatis ſuper- caderet. 46 MWUNDITSUBTERRANEI Seck. IV. bis tanto tempore, quanto tempore 6o ſe- miſecundis aut 36 cadit; ſic age: cùm enim ultimus numerus(olumn quintæ ſit 108 1o, hunc duces in 4, id eſt, in quadratum bina- rii numeri, quod quadratum in rertia Colu. mua è regione 2 continetur,& habebis 43400, numerum pedum, per quos dictus lapd cadit tempore Gd aut 120 ſemiſecundo- rum, id eſt, uno minuto primo. Iterum ſi velis ſcire, quantum cadat ter tanto tempore, quis impar numerus ei correſpondeat,& Conſell. invenies 239; quem ſi per 3 multiplices, habebis 717 pedes, ſpatium quæſitum, quod ultimo minuto ſemiſecundo conficit. Cùm verò tædioſum ſit, ſemiſecunda in Tabula continuare; nullo penè negotio invenies ſubito quemvis imparem numerum hac indu- ſtria: Numerum ſemiſecundorum propoſi- tum dupla,& à duplato unitas ablata dabit guæſitum. Exempli gratia: Sit aſſignandus au. guanto cecidit per ſo ſemiſecunda; tunc ite- meius impan. trigeſimo Minuto ſemiſecun- rum multiplicabis ultimum in 2inta Co- do correſpondens; dupla 30& habebis 6o, lumna numerum 108 ĩo per quadratum ter- aquibus ſublata r. relinquet 5ꝙ qui eſt impar narii in fertia Columna contentum, id eſt, zumerus gſitus, 30 ſemiſecundo correſpon- per 9,& provenient 97290 pedes, ſpatium guæſitum. Porro ſi ſcire velis, quantum ca- dat guater tanto tempore, quanto cecidit 6 ſemiſecundis; multiplicetur quadratum quaternarii in tertia(olumna contentum, videlicet 16 in ultimum Tabulæ V. nume- rum, videlicet in 108 10, uti prius,& ha- bebis 172960, ſpatium pedum quaſſtum. Et ſic in infinitum procedendo, ſi quadrata or- dine naturali in tertia Tabula contenta, ſem- per in ultimum guintæ Iabulæ numerum du- xeris, dabit productum ſemper numerum pe- dum, tantò ſemper majorem, quantò qua- dratum, numero id conſtituente, majus eſt. Verbi gratia, ſi ſcire velis, quanto tem- pore ſpatium ſexagies majus conficiat, quàm illud, quod conficit õo ſemiſecundis; tunc duces quadratum radicis 6o, id eſt, 36 00 in dens. Si iterum velis ſcire 120 ſemiſecundo quis nnmerus impar reſpondeat, à daplato hoc numero 240 ſublatà unitate relinquet 239, numerum imparem guæſitum. Item ſi 3600 Minutis ſemiſecundis, quæ zo Minutis primis æquivalent, numerum imparem cor- reſpondentem deſideres; Aupla z6oo,& ha- bebis 7 200, numerum imparem guæſitum uni- tate ſubtracta, id eſty 199. Non ſecus quem- libetalium numerum datis Minutis ſemiſe- cundis reperies. Hos impares numeros, ſi per numerum imparem unius Minuti ſemi- ſecundi multiplices, dabit tibi ſumma pe- lles, quos in ultimo Minuto ſemiſecundo conficit lapis. Dabo aliud exemplum. Si velis ſcire ca- ſum unius horæ; z6oο quadratum 6o duces in caſum unius 1, videlicet 7200;& prodi- ultimum guintæ Tabulæ numerum 108 f0,& bunt 259οοοο perticæ, id eſt, 155460 habebis 17316000, ſpatium pedum, quod pedes, quæſitum unius horæ caſus. Hujus, tempore z6oo ſemiſecundorum lapis conficit, quæ diviſa per x qooo pedes, tot enim unam Leucam conficiunt, conſtituunt 1154 Leu- cas, quas 72 5 quiſpiam conficiet, quarum 1145 Semidiametro Terræ æquantur. Mi- nuta itaque dimidia ſecunda 36oo per 6o di- viſa; exhibebunt nobis tempus horarum aæx, quo lapis conficeret ſpatium 1154 Leuca- rum. COROLLARIUNI. Ex hiſce patet, quomodo calcularè poſſis que conſtent,& nullo negotio calculari poſſint, iis, quibus majus otium eſt, com- ultimo miminuto ſecundo, caſum ſi ſcire deſi- deres, duc numerum imparem 14399 in huic correſpondentem unitate minorem, caſu ſemiſecundi, unius horæ, quem& du- ces in 3, uti dictum eſt,& habebis 43197 pedes, quæſitum caſum ultimi Semiſecundi. CONSECTARIUNM. I. Cùẽm violentus motus eam rationem, ta- Dato tem- metſi inverſam, habeat, quam gravium mo- Bagene rus ex alto deorſum, uti ſupra oſtendimus; nem ſatio- Colliges inde, haberi facile poſſe longitu-, dinem ſpatiorum in abre, quam ſcloporum, 12 5 ſagittarum, aliorumque quorumcunque miſſilium otus conficiunt; ad hoc enim cognoſcendum, nihil aliud requiritur, niſi tempus æquale, quo, dicta, motum ſuum putanda relinquo. I. Quomodo inveniendum ſit ſpatium, gaod ulti- mo Minuto lapis 2hpiam conficit. 8 ſcire velis, quantum patii conficiat la- finiunt. v. g. ſi 16 tempore conficiat lapis quiſpiam ex alto lapſus, ſpatium longitudi- uis zoopedum: milſle vero quoddam tempus inſumat pariter ro ſecundis, inferes ſpatium trajectum pari pacto eſſe zoo pedum longi- tudinis. quiſpiam altimo Minuto ſemiſecundo COSSECTARTUN II. motus ſui; poſito lapidem conficere totam al- titudinem 43 2 00 pedum, 6ò minutis aut 120 ſemiſecundis, quæ uti minuto primo æqui- valent; Sic age: Quære in Columna Minuto- rum ſemiſecundorum, numerum 120,& vide Hinc patet quoque, quomodo ſingulo- igtlium miſſilium ſpatia exacta ratione deſiniri patia exa- queant, comparando otus horum cum mo-ndt. tibus ſecundum naturam, ſive quod idem. eſt, quomodo motum projeclilium violento motu LIB. I. C ENTROGRAPHICUsS. 47 Cap. III. motu diſcuſſorum, ad naturalium motuum pore 5, 6,& ſi mota fuerit ex ð in T, pondus Pragm. menſuram,& ad Ceomerricas leges reducere cadat ex B; in D, tempore pariter 5, C NMi- poſſis; quarum Operationum, ne in quo- nutorum,& ſi mota fuerit Terra ex J in V, quam curioſo Lectori defuiſſe videremur, id eſt, tres arcùs A O portiones deſcripſerit, nonnullas hic apponendas cenſuimus. lapis ex D in E interim ſpatium conficiat,& in dele Ie. Coperni- cus. RPR GNM (ognoſcere, gualem Iineam deſcriberet globus plumbeus eæx Lunæ ſuperficie cadens in Terram, ſappoſito Terræ motu diurno circa Proprium gKem. O· Terra, juxta(opernici ſententiam per- peram conceptam, circa axem mota, 24 horarum ſpatio curſum ſuum conficeret, pu- tant Hucei, lapidem non per lineam rectam caſurum in(entrum Terræ, ſed per Semicir- culum,& quod totus aër uniformiter circa Terram rapiatur. Quæ ſententia, cùm mul- tas abſurditates involvat, eam hic refutan- dam duxi: Primò enim, hic motus fieret vel à ſuperficie Æquatori terreſtri correſpon- dente, vel à ſuperficie paralleli, ſive mino- ribus circulis congruis, vel denique juxta Polos terreſtres ſecundum axem; priori ſanè modo in plano Æquinoctiali deſcriberet he- licem; ſecundò eandem helicem, ſed circa Conum complicatam, uti paſted oſtende- mus; tertiò lineam rectam: Ergo ſemicir- culum minimè deſcribere poterit. Secundb, cùm ſaprd oſtenderimus, motum acceleratio- uis fieri juxta numerorum imparium pro- portionem, fieri non poteſt, ut hujuſmodi motus exhibeatur, ſi Semicirculum deſcri- beret, imò motus fieret, motui acceleratio- nis prorſus contrarius. Tertiò ſequeretur, motum hujuſmodi eundem motum exhibere, quem motus Lunæ in ſuo circulo, atque adeo 6o graduum ſpatio, quod Luna in ſuo circulo exhibet, idem ſpatium conficeret ſex horis lapis deorſum dilapſus; quod con- tra ſuppoſitionem noſtram eſt; cùm lapiʒ A Lunæ ſuperficie cadens intermedium ſpa- tium non niſi duabus horis& 29 conficiat, uti ſaprd demonſtravimus. Primò itaque oſtendemus, qualem lineam deſcribat Japis ex ſuperſfcie Terræ in(entrum cadleus, poſito, ſed non conceſſo, Terram moveri circa axem ſuum. Ducantur duæ li- neæ AC& CO, quarum utraque repræſen- tet Semidiametrum Terræ; hæ duæ lineæ angulum intercipiant 6. grad. 22. min. Si itaque linea AO ponatur radius roοοοο partium, erit juxta Tabulas Sinuum neceſſa- riò Subtenſa AO1T117S; dividatur enim Ar- cus A O in 5 partes æquales, cujus unaquæ- que unum gradum cum 106 comprehendat; linea verò A C diyidatur in 25 partes, hoc pacto, ut yrima A B ſit, ſive unam partem conſtituat ex 25 partibus; Secunda B D 3. Zertia 5. Quarta 7. Ouinta 9. ducaturque ex Centro Cper ſingulas partes, arcus. Hoc po- ſito ſiet, ut cùm Terra mota fuerit ex A in 8, pondus eodem tempore cadat ex A in B, gem- Terra pertingente ex Vin X lapis ſpatium conficiat ex E in F,& veniente Terra ex X in O, lapis ex F in C ſpatium conficiat, æqualitemporis intervallo, videlicet ę, ô. Lapis itaque ex puncto A, in(entrum Ter- r& circa axem ſuum motæ, lapſus, non I- neam rectam niſi in Polis cadendo faciet, ſed quolibet altero Terræ puncto deſcriberet li- neam curvam AB DEF C. Ita acceleratio- ulg proportio juxta imparium numerorum ra- tionem ſervaretur, proportioque duplicata temporum, quæ motus Lunæ in Arcu AO menſurat. Si verò pondus è& loco à Centro Terræ 326 Semidiametris Terreſtribus remoto labere- ur, tunc illud ſeæ horarum ſpatio perven iret ad(entrum,& linea caſus hoc caſu lineam formaret non remotam à Semicirculo, po- ſita tamen proportione duplicatæ rationis; ſi verò proportio foret, ut Sinus verſus ad Arcus, tunc perfectum ſub data altitudine Semicirculum deſcriberet. Extra verò hanc diſtantiam deſcriberet helicem, ſi altitudo 326 Semidiametris Terræ foret major. Quæ omnia ex prædictis facils concludi poſſunt. CC 1 35 Patet itaque ex diclis, demonſtrationem Conn Ga. Calilæi de motu lapidis Semicirculum deſcri- llri alio- ben te rumve ſen- 7 P 1 * ————— 48 MUNDI SUBTERRANEI Sedd. IV. bente, poſito Terræ molu diurno circa axem motã nave; cùm hunc effectum ſortiatur Ja- Pragm. ia,& ſuum minimè ſubſiſtere; neque ulla ratio- yis in omnĩ motu progreſſivo, ſive quis cur- mwonenps ne inde motum Leriæ concludi poſſe; uti ii ru, ſiye curſu agitatus apidem in altum proji. lum deſe. arbitrantur, qui Terram velit nolit, in circulos ciat, ſive Terra quieſcat ſive moveatur. Sed 1 nimis audacter 7 8 85 Neque quicquam quoniam hujus experimenti rationes& — um facit ad adſtruendum Terræ motum, motus cauſas alibi fusè demonſtravimus, ſuper- zium. cadentis Iapidis ex carcheſio navis currentis vacaneum eſſe ratus ſum, hic eadem re- in eundem locum, in quem cecidiſſet, im- petere. De Pendulorum uſu in rebus ad Geometriam ſpectantibus. PR CONSECTARIUMII. Altitudines rerum metiri ope pendulorum. Si verò noſſe deſideres, quotnam vbra- Dui qua. tiones unjus pecdis flam ad datam quamvis ie Ir, exempli gratia,(horda, cui lampas aſitudinem 61 e ee ſua- alligata per tholum deducatur in ale, beru&ejus radliæ dabit quæſi- vibrationes templi partem,& deſideret tum. V. G. deſideret quiſpiam, quot vibra- quiſpiam ſcire altitudinem tholi à terra. In- tiones chorda minor faciat, interim dum ma- ſtructum prius habeas oportet flum unius jor chorda longa 360e, unam vibrationem pedis cum plumbo: quo comparato, ſic ope- facit: Extrahe ex 36O0 rallicem,& habebis rare: Nota quot vi aliones chorda unius go rationes in chorda minori guæſitas. Sit pedis faciat„interim dum chorda agitata(horda tantæ longitudinis, quanta eſt di- Aaen vibrationem facit;& invenio, v.g. ſtantia(entri à ſuperficie Terræ, videlicet, minorem unius pedis chordam ollo vibratio- 1695 5o pedum, quæ Semidiametrum nes facere ide ſt. octies kere& recurre- Terræ referat;& noſſe velis, quot vibratio- 1 dum chorda ſemel currit& recur 7eg Chorda 1 pedis faciat, interim dum rit. Octo itaque yibrationes in ſe duces, id unam Chorda Semidiametri Terræ æqualis eſt. quadrabis, K habebis 64, altitudinem conficit: Extrahe à 1697 foο radicem qua- choli ad lampadis rerminum guæſitam: qui- dratam,& habebis qugæſitum: videlicet 4 a20 bus ſi junxeris altitudinem à termino chor- ion dæ majoris ad ſuperficiem pavimenti, ha- bebis totam altitudinem. Cùm enim ſaprà P R A C M A T I A II. rimus, mbtum pendulorum eſſe in du- 22 oſtenderimus, 1 Aliam Tabulam conſtruere, ut longitudini- 1 ione temporum, neceſſariò ſe- 17 plicata ration ſl⸗ bus Chordarum exhilitis, coguoſcatur, f tempora æ filum mi i Oeto pora quæ filum minus. guantum temporis, id eſt, guot Minutis ſe- octies ſuo curſu recurſuque menſurat, in ſe ) cundis, ſingulæ chordarum datarum vibra- 55 tiones durent. CONSECTARITUNM. I. Talula hæc ita conſtruitur; Ponantur in Altitudines Vibr. Altit. Vibr. Altit. Hinc ſequitur, ex Ta- prima Columna, ordine, Minuta ſecun- rerum. pe- K 1 22 484 Bala hic appoſita, qua- 4a, quouſque volueris, v. g. 60o, quibus in 1fili* 2 8 85 4 23 529 rumcunque rerum 40. ſecunda Columna ſuccenturiabuntur Qua- perire. 9 24 576 fitudinem nullo nego- drata temporum reſpondentium; quæ quidem 16 25 625 tio menſurari poſſe, nullo negotio habentur, cùm Secunda ordine 25 26 676 ſolius pedalis fli ſubſi- in ſe ducta illa exhibeant; adeoque yrimæ 36 27 729 dio. Si enim repereris(olumnæ numeri nihil aliud monſtrent, 49 28 784 flum tuum ad unam quàm radices Quadratorum in ſecunda Colu- 64 29 841 chordæ longioris vi- wna deſcriptorum. Tertia Columna conti- 9 g8r 3z0 900 brationem ſexies curre- net longitudines chordarum in pedibus, qua- 10 100 31 961 re& recurrere, dabit rum vibrationes oſtenduntur durare tanto 11 121 32 1024 tibi in ſecunda columna tempore, quot è regione in prima Columna 12 144 33 1089 numerus è regioneſs Minuta ſecunda correſpondent. Con- 13 169 34 1156 inprima Columna, al. ſtruitur autem hujus(Columne Tabula eo, 14 196 35 1225 itudinem quæſitam, vi- quod ſequitur artificio: Supponimus autem 15 2257 36 1296 delicet 36 pedum. Si primò filum trium pedum cum dimidio unam 16 256 37 1369 decies recurrerit, ha- vibrationem conficere tempore unius Mi- 17 289 38 1444 bebis altitudinem 1oo nuti ſecundi; unde hic numerus tanquam 18 324 39 15½r pedum: Si vigeſtes, fundamentum totius Tahulæ meritò pri- 19 361 40 1600 400; ſi trigeſies, 9ooñ mum in ertia Columna locum obtinet; ex 20 400 50 250 ſi denique guadrageſies hujus enim multiplicatorum in ſecunda Co- 21, 441 60 3600 cucurrerit& recurre- Iumna numerorum,& multiplicatorum in rit, habebis aliitudinem 16oo pedum, tametſi prima Columna numerorum(eo modo, quo vix(lordam repereris tantæ longitudinis. docebimus) aggregato, ſummæ in tertia Co- lumna KA O DN. LIB. I. CENTROGRAPHICUsS. 49 merum ſecundum, id eſt, in 4, dat 12, quibus ſi adjunxeris 2, ſecundum in prima Columna numerum, prodibunt 143 ſecun- dus in tertia Columna numerus, id eſt, longitudo Chordæ, cujus ſingulæ virarlo- nes ſeu diadromi durant duobus ſecundis. His poſitis formantur hæ Propoſitiones, qua- rum unaquæque duas operationes habet: pri- ma operatio fit per multiplicationem 33 in II Columnæ quadrata ſimpliciter ſine nu- meris fractis; altera fit perl multiplicatio- nem fractorum, uti ſequitur. PEB Or G cap. IV. lumna exhibebuntur, uti in exemplo vide- eſt, viqdelicet in s reſultans;& habebis 126 Propoſit. bis. Primò z; in tertia Columna, primus numerus, ductus in ſecundæ Columnæ ae longitudinem Chordæ guæſitam. PROD‚ os Longitudinem Chordæ reperire, cujus unus diadromus duret ſeptem Secundis. Doe 3 in Secundorum quadratum, id eſt, in 49,& huic producto junge pro- ductum 24 ex medietate numeri ſeptena- rii, id eſt, 3u in totum hujus, id eſt, in; & habebis 1713 longitudinem Chordæ quæ- ſitam. PFFF Longitudinem Chordæ reperire, cujus unus diadromus octo Secundis duret. Uc zz in 8 Secundorum quadratum, vi- 1 1 Y ghen 1 5 Longitudinem Chordæ invenire, cujus ſin. delicct in 6 Khabebis 192; K deinde guli diadromi tribus Secundis durent. Olcage duc 33 in 9, id eſt, primum in Otertia Columna numerum zæ, in tertium ſecundæ Columnæ, videlicet in 9,& habe- bis 292; his adde aggregatum 1& 3, videlicet 4, ſive, quod idem eſt, productum ex multi- plicatione medietatis numeri ternarii 12, in totum, cujus medium eſt:& habebis 31;(hordæ longitudinem quæſſtam, uti Tabula docet. R Longitudinem Chordæ reperire, cujus ſin- guli diadromi quatuor Secundis durent. Dor numerum zi in 1& quadratum in II. Col. quartum,& habebis 48; iterum multiplica medietatem numeri quaternarii, id eſt, 2, in totum, cujus medium eſt, vi- delicet in 4,& productum d junge 48 paulo ante invento numero;& habebis 56, longi. tudinem Chordæ quæſitam. PRG Longitudinem Chordæ reperire, cujus unus diadromus duret quinque Secundis. Uc rurſus 3: in 4 Secundorum quadra- tum, id eſt, in 25,& habebis 75; dein- de duc medietatem numeri quinarii 23 in totum, cujus medium eſt, id eſt, in 5,& productum junge 75 paulo ante invento nu- mero;& habebis 877 longitudinem Chordæ guæſitam, uti Tabula docet. PR OP O SCCCü( Longitudinem Chordæ invenire, cujus unus diadromus duret ſex Secundis. 85— 2 2— duc medietatem octonarii iterum in 8, ejus totum,& ſummam z3a junge 1925 aggrega- tum enim 224 dabit guæſitum. PRO Longitudinem Chordæ reperire, cujus ſin- guli diadromiꝰ Secundis durent. Doue 3* in Secundorum quadratum 8, & habebis 243, cui ſi junxeris 46 pro- ductum ex multiplicatione medietatis no- venarii 4: in totum ſui, id eſt, in, ſum- mamque habebis 283 pedum, longitudinem guæſitam. PR OPOSITIO VIII. Longitudinem Chordæ reperire, cujus fin- guli diadromi decem Secundis durent. Doe 35 in 10 Secundorum quadratum 100,& habebis z0o0, qui productum ex medietate denarii in 10 totum, id eſt, 50, junctum dat 35o, longitudinem Chordæ quæ- ſitam. Hoc pacto 1r Secundorum quadratum r21 ductum in 32,& huic junctum produ- cum ex medietate undenarii in 1r totum, videlicet ſo, dant 423* longitudinem Chor- dæ quæſitam. Haud ſecus in omnibus ordine Secundo- rum quadratis per 3: multiplicandis,& jun- gendo ei producto ex medietate numeri in ipſum numerum, quem ſecunda minuta re- ferunt, procedes, donec totam TJabulam confeceris; quam hoc pacto in infinitum produces. Nota Lector, primam operationem fieri, multiplicatione 33 in Quadrata ſecundo- rum, quæ in ſecunda Columna continentur, ſimpliciter ſine numeris fractis; ſiquidem Uc rurſus 3 in ſex Secundorum quadra- fractorum computus in ſecunda operatione tum, ideſt, in 36,& producto 1083 junge productum 18 ex medietate numeri ſenarii, videlicet 3 in totum, cujus medium TOM. I. peragitur: de quibus te primum monen- dum duximus, ne nos in calculo minus ſin- cerè proceſſiſſe cogitare poſſes. G S E- — 1 1 11 * dens ſit 31 50 pedum, fieri vix poteſt, ut ſima diviſio in praxi Aſtronomica momen- 50 MUNDI SUBTERRANE!I Sect.IV. diadromum conficiat, dum interim(horda pragm. SEQUITURE TABULA. 35 pedlum r efficit ſiadromos; quæres nu- 5 merum 15 in prima Columna& in tertia Radices. Quadrata. Longit. Chord. in Ped. 5 ſpon g 1 1 35 Chordam videlicet 287 pedum altitudinem. 45 4 14 Hoc pacto rodabunt Chordam zyo pedum; 3 2 3 76& ſic de cæteris. 85 Numeri verò, qui ultra 30 Minuta in 6 36 126 Tabula uſque ad oooοοο continentur, mon- 49 1713 ſtrant tantum, quanta(horda quæpiam 8 6 224 eſſe debeat, quæ unum diadromum efficiat, 9 81 2835 dum interim tripedals Chorda efficit zo. 40. 10 100 350 F0. 60. 70. 80. 90. 100. 1000. 1oοοοο οu- 23 121 483: ritur itaque quanta(Horda eſſe debeat, quæ 13 871 Joꝗnnum diadromum conficiat, dum interim 1 5 35 Chorda tripedalis facit cοοοοοο.Dico, hanc 15 225 7877 hordam eſſe debere Soooοοοοοοοο pedi- 256 896 bus longam, qui in leuca reſoluti dant 17 289 1011: rooOοοοσð leucas; hæ in Semidiametros Ter- 18 314 1099 reſtres, quarum una 1145 leucas continet, 19 36¹ 12635 reſolutæ dant 18299 Semidiametros Terre- 20 4⁰0⁰ 1400 ſtres; atque aded patio r dierum confi- 21 441 15435 ceret anum dliadromum. Et uti(horda mul- 8 484 694 tis paraſangis ſuperat Lifmamenti altitudi- — 778 nem, ita vibratio quoque, ſeu motus Hor- 25 927 271873 4ę 11 dierum ſpatio peractus non plus ſen- 5 676 2366 ſibilis foret, quàm incrementum berba- 250 729 2551% Vum. Accedit, quod pondus, quod Chor- 19 28 784 2744 dam tendere deberet, multis vicibus to- — 29 841 2943. tam Terreni corporis molem excedere de- ö 30 90⁰ 3150 beret, ad eam protendendam. Chorda ve- 75 4⁰ 160⁰0 5600 rd 12 pedum diametrum habere deberet, ut 55 355 5 pondus ſuſtineret, alioquin proprio pon- 129 15 dere diſrumpenda: quæ omnia ratiocinio 1 80 6400 22 5 Marhematico deduci poſſunt. Accedit Chor- 4⁰0⁰ 90 5 28350 ddam pondere quocunque prægravatam, dia- 15 100 10000 35000 dromis ſuis non ſemicirculum, ſed ſemi- 145 50⁰0 250000 875000 ellipſin deſcribere, pondere videlicet(Hhor- 1000 1ooOOOοο 350 dE annexo, ſua gravitate ¶Hordam ultra ſe- 1 500⁰ 2500000⁰ 87oοοοοο micirculum extendente; unde pondus pau- 9 n 3Oοοοοοο latim plus& plus pro Chordæ inclinatione e e eeee, e gravitans, neceſſariò aliquam Sphæroidem 1 5οοοοοοοο. ſeu ellipticam deſcriberet; quod tamen non fieret, ſi pondus catenæ ferreæ an- 7 Id eſt, ſi oooOOO leucis ſeu Semidiame- nexum eſſet tris Terræ longa Chordla, illa er Ii dies faceret aunum diadromum, dum 855 pedis Chorda faceret rooοοοο.„„„„„„ Aſtronomica. Chronometrum, quod minutiſſimas horarum partes allignet, conſiruere. Tabula hæc non poteſt ſervire ultra 36 N Emo Aſtronomorum neſcit, quanti Minuta; cùm enim Chorda huic correſpon- exacta Horarum, earumque minutiſ- talis in ſublunari Mundo altitudo aſſigna- ti ſit; ut proinde nulla alia in re magis la- ri poſſit, ex qua(Hhorda dependere queat. boraverint Cæleſtium rerum menſores, qu Am Hinc ad 20 numerum, cui reſpondet al- ut Horologium quoddam, quod minutiſi- titudo 1 400 pedum, uſus eſſe poſſet, cu- mas horarum partes exhiberet, invenirent; juſmodi mons Picus in Canariis Inſulis, ſi quod quidem conſequi non potuerunt; hoc erfoſſus eſſet, aſſignari poſſet; ſed cùm& autem ſola unius i tripedalis ope abunde b56 difficile ſit; hinc Tabulæ hujus uſus ad fieri poſſe, hoc loco demonſtrabimus. Acci- 15 Minuta ſecunda ſolummodo uſui eſſe po- pe ſflum trium pedum cum dimidio, pon- teſt. Exempli gratia, Si noſſe cupias, quan- dere ſuo probè inſtructum; hoc enim juxta ta eſſe debeat(horda quæpiam, quæ anum Merſenni obſervationem curſu recurſuque herſennus. ſuo 1—rů—— — 19 1 14 9 . IV. EIB ſuo præcisè tempus unius Minuti ſecundi ex- plebit, id eſt, minuti primi, ſeu unius horæ. Excellentiſſimus veròè Medicus& Joa. Mateus Mathematicus Joannes Marcus Marci in Marci. Jo. Bapt. Ricciolus. uſum rei Aſtronomicæ perpendiculum aſſu- mit guingue digitorum& paulo plus; hujus enim anam vibrationem exactiori pulſui arte- riæ reſpondere comperit; adeò ut, cùm unius horæ ſpatio arteria pulſus edat 48 50, totidem& perpendiculum vibrationes con- ficere cenfendum ſit. Quoniam verò hic motus velociſſimus ob circuli exiguitatem minus eſt diuturnus, ſufficit, illuc„quoad- uſque motus pependiculi uni Minuto ſecun- do ſit æqualis, producere; quod quidem perpendiculum ita productum; erit æquale perpendiculo à Merſenno conſtituto 35ñ pe- dum, uni ſecundo menſurando aptum. Sed& hujuſmodi perpendiculum, propria obſervatione& experientia, hac induſtria conſtitues. Accipe quodlibetperpendiculum aliquantulum productius, eoque agitato, vide, quot curſus atque recurſus, ſpatio unius guadrantis boræ faciat; repereriſque 3oo“ id currere& recurrere. Colliges itaque inde ſpatio unius horæ id currere& recurrere 1200: Quod noſſe deſiderabas. Quomodo verò hujuſmodiſlo, motus Stellarum men- ſurandi ſint, fusè tractatum vide in Alma- giſto Vovo doctiſſimi Patris Joaunis Baptiſtæ Riccioli, ubi quæcunque circa hoc negotium deſiderari poſſunt, reperies. Sed omnibus hucuſque ab ingenioſis Ar- tificibus inventis horometriis palmam præ- ripit novum horologii genus non ita pridem inventum, quod ſolius ſimplicis penduli vi- bratione, non horas tantùm, ſed& qua- drantes, Minuta prima,& quod amplius Mi- nuta ſecunda exactè demonſtrat. Et uti id pulchrum ſane rariſſimumque inventum eſt, ita dici vix poteſt, in quantam admiratio- nem omnes ſpectatores, dum pendulum vel- uti perpetuo quodam motu agitatum vi- dent, rapiat. accedit quod in exacta tempo- rum menſura ſiderumque motibus exactè obſervandis nihil commodius, ſecurius, ex- cellentiuſque ab Aſtronomis deſiderari poſſit. Verum cùm hujus fabricam uſuſque amplè in noſtro Itinerario Netruſco deſeripſerimus, eo Lectorem remittimus. PRAGMATIA IV. Geographica. Num Longitudines loeorum reperiri poſſint ope fili(hronometri. On defuerunt ex Modernis, qui hujus ope fili, longitudines locorum inveſtigari poſſe, ſibi perſuaſerunt;& hoc pacto nego- tium inſtitui poſſe putant. In ipſo momen- to diſceſſüs ex portu obſervetur per Aſtrola- bium hora diei præcisè; deinde eodem mo- mento, quo Navis rectà in Orientem, vel Occidentem diſcedit, vibrationes Inſtru- menti numerandæ: poſito, illud 1 200 curſo- C ENTROGRAPHICVUS. 51 recurſus tempore unius horæ conficere. Si Pragm. itaque recto tramite,& æquali venti impe- tu, Navi promotà, inyeneris curſo-recutſus in Inſtrumento factos eſſe 2400, colliges Navim duas horas abeſſe à portu; ſi 3600, tres, ſi 48 00, guatuor horas abeſſe à portu: & ſic deinceps. Verùm qui praxin hancpenitius diſcuſſe- rint, facilè videbunt, conſiſtere minimè poſſe, quod tam lubrico,& inconſtanti fun- damento nititur. Præſupponitur enim hoc loco motus Navis ſemper uniformis& æqualis volatus, quem vix ad unam horam obtine- re ſe poſſe, ob ventorum inconſtantiam& varietatem, ſanctè mihi affirmant Nautæ. Alterum eſt, quod iſtiuſmodi artificium, nullum ſucceſſum habere videatur, niſi tunc, quando navis Rhombum Notozephy- rium tenet, id eſt, recta in Ortum vel Oc- caſum tendit. Accedit, vibrationum nume- randarum difficultas, cùm vix fieri poſſit, ut tot ac tantæ vibrationes, niſi ſuccenturiatis ſibi operatoribus, ad duas aut tres horas ſine errore aut perturbatione peragi queant, oculis ad tantas minutias paulatim, cum ſummo tædio caligantibus. Cùm itaque ne- gotium hoc in praxi ſummè tædioſum,& in- numeris erroribus ob clamores& tumultus nautarum obnoxium ſit, præter ſapra inſi- nuatas difficultates; id in negotio Cœogra- phico adhibendum minimè cenſeo. Verum de his exactius in a0ſtro Concilio Ceographico diſſertum fuerat, quod ſi furto non ſubdu- ctum fuiſſet, forſan non indigna huic nego- tio ritè peragendo Lector in eo reperiret. 0 PRAGMATIA V. Medica. Differentias pulſuum arteriæ reperire ope fili Chronometri. Flat primd Inſtrumentum, eo, qui ſequi- tur, modo,& induſtria. Fiat tigillum AB; cujus ſuperiorem ſuperficiem in quot- cunque partes æquales divides, v. gr. in centum aut 50; rigillumque hoc, diviſum ſu- pra fulcimentum C ita affiges, ut loco di- moveri non queat; pes quoque fulcimenti plumbo coagmentatus ſtabilitatem Inſtru- mento, ne vel minimum vacillare poſſit, inducat. Hoc præſtito, accipe(hordam ejus tenuitatis, cujuſmodi in chely minori, mi- nima eſſe ſolet; hanc per foramina A& B in extremitatibus tigilli facta ita transfiges, ut affixis in utroque extremo Chordæ E& F ponderibus, Chorda pro libitu prolonga- ri aut abbreviari poſſit:& habebis Juſtru- mentum paratum: cujus uſus hic eſt, qui ſe- quitur. Exploraturus itaque pulſuum arte- riæ differentias, quære primam vibrationem, quæ uni pulſui arteriæ pro eo tempore re- ſpondeat; quod aſſequèris, alterutram Chordæ extremitatem prolongando vel ab- breviando. Si enim pulſus velocior fuerit, Chorda abbrevianda erit, ſi tardior, pro- G 2 longan⸗ 1 4 * 1 2 — 1 52 MUNDISUVBTERRANEI Sect.IV. longanda,& hoc pacto procedes, donec VVVVV Append. vIibrationem Chordæ invenias pulſui arteric De(Hordarum Harmonico motu. —— —— 8 Crr0 4% ſ Cum CHordarum in Inſtrumentis Muſicis 1— reee 7 Tr— Drererereeerrres motus, ed prorſus ratione ſe habeat, qua pendulorum motus; hinc nonnulla in Muſur- ga fusè tractata repetemus, ne quicquam ad(entroſophiam neceſſarium omiſiſſe vi- ————— VFFVVV —— 00 prorſus ægqualem, quæ ſit, v.g. A F vel BE; hæc enim erit penduli longitudo; cujus una vibratio æquatur uni pulſui, quam diligen- ter notabis hac induſtria: In ſuperiori Chordæ parte quæ A B comprehenditur, 5 5 ur, N inſere Chordæ gemmam ſeu nodum ita ſtrictè, N 4 deamur. Notum eſt quotidiana experientiâ,(Hor- das, quibus Inſtrumenta Muſica inſtrui ſo- lent incitatas, non ſecus ac pendula ultra citraque currere ac recurrere, donec in me- dia directionislinea quieſcunt veluti in(entro ſuo, quod appetunt: eàdem prorſus ratio- ne ac lapis in(entrum Terræ conjectus, non ſtatim ac Centrum attigit, quieſceret, ſed ultra citraque yibratus in tantum violenti motũs reciprodationes proportionali dimi- nutione& decremento continuaret, donec tandem in(entro conquieſceret: pari pacto ut non niſi ægrè promoveri queat,& hanc F N 7 gemmam promove ſupra primum diviſi 27. 0 gilli AB gradum quadrageſimum in R, ed cautela, ne A B Chorda in prima ſui longi- 5 tudine dimoveatur. Si itaque altero die pul- ſus diſferentiam ſcire deſideres, tunc pro- longando vel abbreviando Chordæ alteru- trum extremum in tantum promovebis, donec eam penduli longitudinem ſortiaris, ua una vibratio uni pulſui arteriæ reſpon- —5 quo præſtito vide, quem gradum gem- ma in tigillo abſcindat; hæc enim erit ſfe- rentia pulſuum inter hodiernum& heſter- num diem guæſita. Exempli gratia: Sit(Hhordæ B E longitu- do, quæ vibratione ſuũ unum arteriæ pulſum, hominis in ſanitate optima conſtituti, adæ- quet,& gemma gradum in Rſignet; poſtero verò die denuo tentas pl. ſum,& invenis eum velociorem; unde Chorda B E abbrevianda eſt in tantum, do- nec ànam abbreviatæ Chordæ vibrationem, uni præcisè pulſui reſpondere reperias; quo facto vide, quem in Iinea figi A B gradum gemma ſecet. Ponamus autem ex abbrevia- ta Chorda gemmam unà ex R in G promo- tam ſeu retroactam: ubi cum zo gradus ab- ſcindat, concludes differentiam pulſus prio- ris& poſterioris diei eſſe ro, id eſt, 10 gra- dibus velociorem. Si verò pulſus poſterio- ris diei fuerit tardior, tunc Chorda B E pro- longanda eſt, donec æqualitatem viratio- nis Chordæ cum pulſu inveneris:& notan- dum inſuper, quem in linea tigilli gradum gemma abſcindat,& invenies, v.g. eam in 5o gradu ſubſiſtere: inferes igitur, diſfe- rentiam pulſus eſſe iterum 10, id eſt, pulſum prioris diei à poſterioris diei pulſu tardio- rem eſſe ĩo gradibus. Haud ſecus in aliis procedes. AB chorda extenſa violenter tractaque in E, recurret in F,& hinc in G,& hinc recurret in H,& ex H in I,& hinc tandem in K veluti(entro quieſcet. Idem jigitur faciet quod pendulum ſublatum in E recurreret in F,& hinc in G,& hinc in H,& hinc in], & tandem in K guietis Centrum. Ex hiſce ſe- quitur 1“ diadromum ¶ordæ maximum eo- dem tempore totum conficere ſpatium, quo minimus, aut intermedii; arcuſque tam E F maximum, quam K minimum, cæteroſque intermedios ægullliuturnos fore. Cum enim violentia& impetus, quo ex- tra lineam quietis A B trahitur Chorda A B in E tanto major ſit, quanto ſpatium diadromi E F eſt longius; hinc illa quoque tanto ve- locius ſpatium F G percurret, quantò diadro- mi primi intercapedo major eſt. Unde ne- ceſſario reliquos ordine diadromos ægquidiu- turnos eſſe patet; cum, quantum ipſis dece- dit ex longitudine, magnitudine,& impetu diadromorum, tantum accedat ad brevita- tem ſpatii, quod iis conficiendum eſt; atque adeo diadromorum longitudo ad tempus ſit in proportione inverſa. Ex. grat. ſit Chorda R B. quæ LIB. I. CENTROGRAPHICUS. 33 cab. V. quæ conficiat 100 diadromogs, faciatque unum pedem primo diadromo EP;& cen- teſimam partem pedis ultimo, id eſt, cente- ſimo diadromo I K. Dico primum diadro- mum E F centies velociorem eſſe centeſimo; cùm hic centies lenſior ſit,& minus violentus quam primus, utpote proximus quieti. Pa- tet itaque* onem numeri vibrationum 7770 ad invicem auiſonum ſonent. Certum eſt ex(onſect. præcedentibus, quod ſicuti ſeſe habet(hor- da ad Chordam,& pondus ad pondus inten- ſiyum Chordæ, ita ſeſe habeant vibrationes ad ſe invicem; quoniam itaque(Hordæ ſunt æguales, eæ æquali tempore æguales vibra- tiones perficient. Toties igitur curret& re- curret AB, quoties C D. Ergo uniſonum chordarum eſſe invberſam ad earundem longi- 3 IB tudinem. Utrum verò in punctis 01 terminantibus(horda quieſcere dici poſſit, fusè diſceptavimus in Maſurgia noſtra, fol. 7 8 428. Utrum quoque qualicunque tandem percipi neceſſe eſt, cum neutra alteram induſtria in notitiam aumeri dliadromorum — 85 8 7—— 2 pervenire poſſimus, fusè idem traditum eſt. CONSECTARIUM HARMONICUN. Ex dictis patet, univerſaæ Maſſcæ ratio- num pro. nem hiſce noſtris principiis inniti. Cùm enim ſonus quilibet componatur ex tot acu- Diapaſen mm in is& gravitatis gradibus, quot Aiadlro- ſiue Oda. morum reflexorum puncta ſunt, quibus to- z. ties auris tympanum, dato aliquo tempore, à commoto aëre percutitur, luculenter pa- tet tam ſonos, quàm conſonantias diſſonan. tiaſve omnes nihil aliud eſſe præter varios velocitate ſuperet. At ſi alterutram bi- fariam ſecueris, verbi gratia C D in&, & G D ad A incitaveris, tunc cum AB ad G D, vel C G, ſit dupla, Diapaſon ſive Odlavam naſci neceſſe eſt; Cum G D vel C G duplb velocius moveatur, quam A B. Ite- rum ſi C D chordam in 4 æquas partes diviſe- ris,& unam guartam partem CD incitave- ris una cum AB, tunc naſcetur conſonan- tia Diſdiapaſos, quam Decimam quintam vocant. Cùm enim hæc conſiſtat in propor- vione guadrupla,& pars ID ad A B ſub eadem proportione ſe habeat, ut 1 ad 4. ſequitur notuum aeris ad aures appellentium nume- neceſſariò ID chordam guadruplò velocius ros, nervorum ſpirituumque acuſticorum quàm A B. ita ut dum AB unan ope ad animum uſque delatos. V. gr. Si au- ris tympanum daodecies aliquo dato tempo- re feriatur; ſonus tunc auditus ex 12 acumi- nis gradibus componetur; animaque per potentiam ſuam auditivam multò ſe aliter hiſce 12 gradibus affici, quàm quolibet al- tero percuſſionum numero ſentiet. Rem exemplo declaremus: Sint duæ chordæ A B, CD, quarum A B duodecies, & CD ſexies aërem vibratione ſua percuſſe- rit, illæque eodem tempore eademque du- ratione aurem ferierint, anima neceſſariò ſentiet conſonantiam, quam Octavam vocant, ſub dupla vibrationum proportionè conſide. ratam. Quoniam enim, ut ſe(Hhorda R B ad Chordam CD,& õ vibrationes aëris, ad 2 12, ita ſeſe habent ad invicem motus abris tympano auriculari innati. Hi autem duo motus ſi ſint in dapla proportionè, ergo& in conficit vibrationem, ID interim 4 vibra- tiones feciſſe cenſeatur. Cum ĩterum acu- 8 ſonꝭ ad ſonum ſe habeat, uti Chordla vi- Vrata ad Chordam vibratam: ſonabit conſe- quenter I D gaadruοacutids, quàm chorda R B, utpote quadruplò tenſior, quam chorda AB, unde Diſdiapaſon ſive Decimamquin- ram conſonantiam naſci neceſſe eſt. Vides igitur quomodo ex unico hoc exemplo, omnium conſonantiarum geneſes erui poſſint. Verùm quicunque hæc omnia enucleatius demonſtrata deſiderat, is adeat Jh. 6. noſtræ Maſurgie, partem 1. quæ Chordoſophia dici- tur. Ubi Lector curioſus nihil ex iis rebus quæ arcanum,& paradomum quid ſapiunt, omiſſum eſſe reperiet. CONSECTARIUM III. Exdictis hucuſque patet, nihil eſſe in hoc Nar fertinacia —— 2 — 2 — * dupla proportione notus abris in tympano Vuverſo adeò immobile, quod non aliquem, Chordgf. ————— 0 erit: Id eſt, dum Chorda C D ſexies curret etſi nobis inſenſibilem, motum producat. aum& vi- & recurret,(Hhorda N B duodecies curret& Adeò ut ſi Deus potentiam auditivam ho- ——— 2— Ul eK= recurret: Diapaſon ĩtaque ſive Octavam per- minis confortaret, pro infinita Corporum ſtere non cipi neceſſe eſt: cùm Chorda A B duplo ce- motu aëris percuſſorum varietate,& condi-amitien- lerius moveatur, quam Chorda C D, ex ſu- tione qualitateque, perpetuam quoque har- pra poſitis principiis. 1 1 1 moniam eſſet perceptura. Videtur autem Gonsi hoc ipfum homini invidiſſe; ſiqui- dem frequenti experimento comperi, quod Er propor- Hinc patet omnium conſonantiarum, diſ. ſimul ac Chordæ tenſæ cujuſpiam diadromi tione qua- ſonantiarumque geneſis. Quemadmodum ſeſe oculis ſenſibili manifeſtatione ſiſtunt, enim ex anitate omnes emanant numeri, ita id eſt, ſub numerationem cadunt; eodem naſcti. ex uniſono omnes numeri harmonici, ſive ſimul tempore omnem ceſſare ſonum, ita conſonantiæ diſſonantiæque. Exemplum ſut, quod oculus cernit, auris judicare non demus; Tendantur duæ Chordæ æqualis poſſit; ſi verò paulò fortius tendamus(Vor. craſſitiei& longitudinis eodem pondere, 4am, ſonum quidem aliquem percipi, ſed vel verticillo ita intendantur, ut utræque ſub tantis ac tam celeribus velocibuſque G 3 tremen- 54 MUNDI SUBTERR. LIB. I. CENTROGR. Sect. IV. trementis Chordæ vibrationibus, ut quod tam putat; certum tamen eſt, motum ſem- auris judicat, id oculus diſcernere nequa- per adhuc remanere aliquem, uti& ſonum, quam poſſit. Adedò quippe Natura ſui juris etſi ita tenuem& ſubtilem ut nulla ratio- pertinax eſt, ut ſonum& Chorde vibrationes ne ſub ſenſum noſtrum cadere poſſit; adeo- ſimul exiſtere nulla ratione permittere vel· que nullum nobis relinquatur medium co- le videatur. gnoſcendi altimum terminum motus, mul- Unde ridendi videntur illi, qui in hor- tò minus iadromum, quem in ultimo con- darum vibrationibus ad numerum revo- ficit, qui adeò minutus eſt, ut ſi CHorda candis, inutili labore ſe conficiunt. Etſi quæpiam diadromos 1584 ponatur confice- enim auris judicet Chordam amplius non re- re, ultimus diadromus merito continere de- ſonare, quam& oculus omni motu priva- monſtretur TOOOOOOOοοοοο˖) αοονοοꝓV“OO0οοοõjioOooοο οοοðαẽꝓõoοοοοοοẽꝓõ,⁶.!goοο οοο οο οο ο ο ο partem unius lincꝶ. Quod certè omnem intellectus conce- di Subterranei IAbro præmittenda duximus. ptum excedere videtur. Sed de hiſce vide Jam ad ea quæ centrum circumſtant Corpo- Muſurgiam noſtram citato loco. ra deſcribenda, mentem calamumque ap- Atque hæc ſunt, quæ de centri natura, plicemus. proprietate,& qualitate, in hoc primo Mun- MUN- 55 M N D Us SUBTERRANEUS. LIBER SECUNDUS IJTTT J.;;( ſtve de admirando Globi Terreni opificio. De Fine& Scopo Geocoſimi. lobus Terrenus, quem Ceo- intellectualiſque naturæ confinia, eſſentiæ coſmum ſive Terre- ſuæ ratione attingit: ita ex parte materiæ ſtrem appellamus, uti eſt ſenſibus corporeis præditus fuit, eo ſine, ut J univerſæ Creaturæ finis& corporel Mundi theatrum perluſtraret; ex Centrum: ita eà quoque à parte verò formæ, intellectu omnis corpo- Divina Sapientia rerum O- xreæ naturæ terminos tranſgreſſus„Divinum pifice, arte& induſtria diſ· Opificem cognoſceret, laudaret, eumque poſitus eſt; ut quicquid in Univerſo virium, quicquid in particularibus ſtellarum globis proprietatum abditarum latet, id totum in amando æternum poſſideret. Mundus ita- que cum omnibus globorum ſyſtematis pri- mô propter Deum, ſecundo propter hominem, hunc veluti in epitomen quandam conge- homo verò propter Chriſtum Oechlga& Ver- Gicten ſtum videatur. Neque id mirum cuiquam Jum incarnatum, qui eſt univerſæ Creaturæ dig adcclz. Videri debet; in hoc enim hominem veluti ultimus finis& terminus, conditus fuit; Cur? ſtia. Mundi dominum poſuit, ut ex eo, tanquam ut hominem, quem ad imaginis ſuæ ſimili- ex ſpecula quadam, Divinorum operum tudinem formaverat, jam per primævi pec- magnitudinem, pulchritudinem, inexhau- cati corruptionem perditum, ad ltimum, ſtamque cum infinita quadam varietate à quo exciderat, reduceret ſnem qui eſt junctam copiam conſideraret, conſideran- beatificæ viſionis, ſummique boni ſempi- do admiraretur, admirando tanti operis terna fruitio. Terra itaque, præcipuum& Architectum ſollicito mentis ſcrutinio quæ- primigenium Mundi corpus, propter homi- reret, quærendo inveniret, inventum æter- nem& Hominem(hriſtum, lerbum Patris, * 1 1 nuùm poſſideret. cujus incola fieri dignatus eſt,& in ea Man- Tropter Et quoniam homo verſutià& diabolicæ di ſalutem operari, producta fuit. Ergo uni- pinis ob N Chriſtum Gecoſmus calliditatis aſtu, per Protoplaſtorum pecca- verſa Mundi machina in hunc nem abæter- quam Geo- factus ſi. tum à Deo exciderat, inſcrutabili Divini nopræviſa& præordinata fuit, non ut ſui 2 Verbum Patris, ut perditum hominem in pri- luri, veluti totius Mundi principi& ini,& ſtinum dignitatis ſtatum reponeret; huma- ipſa cum univerſis Cœlorum exercitibus fa- na carne indutum, contractis cum huma- mularetur,& ad hamant generis ſalutem, na natura ſponſalitiis, in hoc terreno Mun- ſine quibus conſervari non poterat, coope- do comparere dignatus eſt, hic humanam raretur. oßperari ſalutem. Et Verbum caro factum eſt, Hinc Terrenus Clobus, præ omnibus Mun- S hHabitavit in nobis. di corporibus hac ſola prærogativà ditatus Quæ ſanè prærogativæ altitudo& ſubl i- fuit, ut quicquid in univerſa Mundi machi- mitas tanta fuit, ut meritò omnium Divi- na lateret virium& proprietatum admiran- norum operum excellentiam infinitis, ut darum, in unicam Terram veluti epitomen dici ſolet, paraſangis ſuperet;& proinde vel quandam, ut ſaprd diximus, diffunderetur: ex hoc capite Mundum hunc Terrenum to- ut ſicuti homo totius Mundi hæres omnia tius Univerſi finem& Centrum dixerimus. Mundi dona in ſe, verus Microcoſinus, com- Certum eſt enim, univerſam Maundi ma- plectitur, ita& Tellus;, humani generis re- chinam ad aliquem nem conditam eſſe à gnum, omnibus Mundi influxibus dita- Deo Opt. Max. At quiſnam ille? Sanè is tum, vere parvus Nlundus dici poſſit. Hoc Geocoſmnus primd minimè propter ſe tantùm, neque autem ita eſſe, innumerabilis rerum, ho. Sant propter Angelos, neque propter Dei Con-¶ mini ad bene beateque vivendum neceſſa- ditoris indigentiam, cum corporeo Mundo riarum„varietas& ubertas ſenſibus obver- opus illis non eſſet, conditus cenſeri debet; ſans ſatis ſuperque demonſtrant. Cum ita- 95 ergo propter aliud; ergo cauſa creaturæ, que Globus Terrenus talis& tantus ſit; certe Hominis, inquam, gratia. Qui uti corporeæ tanta conſideratione digniſſimum Obje⸗ ctum, —————— 3—— ——— —— ͤ—— —————ĩ— — * tas cumprimis poſtulare videtur. Idea Globi Terreni i5 Uemadmodum Architectus Regium palatium ædificaturus, primò omnia & ſingula mente volvit, loci ſituſ- que opportunitatem alto pectoris ſcrutinio diſpicit& ponderat, totius molis futuræ ſtruem Ichnographica quadam induſtria, tum ad Principis oblectamentum, tum ad conomicum neceſſariarum partium uſum delineans; deinde juxta Ichuographiam vel- uti arehetypum quoddam proportionata fa⸗ bricæ ſuſtinendæ fundamentà ponir, Ca- meras ſubterraneas in fabrorum, balneo- rum, ergaſteriorumque officinas diſponit, Contignationes in varios conclavium, am- bulacrorum, aularumque ordines diſcrimi- nat, Turres ad proſpectus ſpectaculorum- que jucunditatem in ſublime variis orna- mentorum anaglyphis evehit, Hortorum, plantis, floribus, fructibuſque florentium areolas decircinat, Canales denique occul- tos ad fontium apparatum diſponit; tan- dem occeptum Palatium omni peripetaſma- tum, ſimulacrorum, rerumque pretioſiſſi- marum ſupellectile adornat. Haud ſecus Æterna DEI Sapientia humano 76 5 1 quam, M untlum, ne quicquam, quod tum in oblectationem, tum in rerum neceſſaria- rum uſum cederet, non conditum dici poſ- ſit, primò fundamenta Oybis Terrarum je- cit; qui tametſi nullà baſium mole, nullo ſubſtructionum fulcimento ſubſiſtat, ſed ſuis libratus momentis totus immobilis hæ- Siabilias reat ævo; ita tamen Divinæ Virtutis effica- cià confirmatus fuit, ut nullum ſit tantæ potentiæ robur, nulla tanta furentium Ven- torum rabies, nullus Maris fluctuumque tumultuantium impetus tantus ſit, qui eum vel hilum, non dicam à ſede ſua dimovere, ſed ne quoad minimam quidem partem, eum loco movere queat. Eſt igitur Terra nihil aliud, quàm Terra- gueus Maundi Globus, Humano generi ad in- habitandum à Divina Providentia deſtina- tus, omnibus, quæ deſiderari poſſunt, re- bus ad bene, commodè, beateque viven- Terræ. Quid Ter- ra ſive Geo- coſmus ſit. De Mundanorum globorum Stellart modo in Mundum generi palatium ædificatura Terrenum, in- 56 MUNDISUBTERRANE!I cap. II. ctum, uti ea, qua fieri poteſt cura& dili-& quantum intellectus noſtri infirmitas gentia deſcribatur, ratio& ipſa rei digni- permittit, tentabimus. DES Mundi Opi- Quod fe,& totius luminis dator adſit auſibus quidem in hoc Opere, pro modulo noſtro, noſtris. I Mente Divina exiſtens. dum neceſſariis inſtructus,& in medio Uni- verſi conſtitutus, ut ab omnibus Mundi corporibus, Aſtrorumque globis undique & undique illuminari, ſupernis influxibus fœcundari,& in generationum omnigena- rum fœtus animari poſſit. Aquarum diffu- ſione totam circumdedit molem, ne ullibi tam neceſſarium deeſſet Elementum; Mon- tes Aquarum diffuſioni veluti repagula quædam oppoſuit, tum ad retundendam fluctuum contumaciam, tum ad eandem perpetud humoris nunquam deficientis co- pia irrigandam; innumeris perfodit cuni- culis; cavernas in ea veluti Naturæ quaſ- dam officinas, quà ignibus, quà aquis refer- tas ad varios Naturæ effectus exhibendos, eo fine exſculpſit, ut quæ Vulcanus in vaſta O va. culina longo labore decoxit Naturæ nutri- menta in abditis antrorum receptaculis, per neæ. canaliculos, veluti per magni Corporis ve- nas, omnibus& ſingulis partibus aptè dis- tribuerentur: ex qua admiranda diſtribu- tione, uti innumerarum rerum, tum intra Terrend molis viſcera, tum in externa ejuſ- dem ſuperficie varietas naſcitur, ita pul- cherrima rerum latifundia, uberrimis Me- rallorum promis condis inſtructa,& inex- hauſta precioſorum lapidum penaria, tum ad vitæ oblectationem, tum ad neceſſarium humani generis uſum, prodierunt. In extima verd ſuperficie immenſa Syl-, varum viridaria, Montium jugis veluti Teme. Turribus quibuſdam diſcreta, late patentes Camporum paradiſi, Arborum, Plantarum, Florum, Fructuumque omnis generis co- pia luxuriantes, innumeriſque Fontium, Fluviorumque ſinuoſis voluminibus irriga- ti emerſerunt. Vidlimus Terreſtris Gloli rudem quandam lehnographiam; nil porrò reſtat, niſi ut uni- verſam ſtructuram per partes adoriamur, quod quidem optimè fiet, ſi probi Anatomi- ci ulicium, in omnibus& ſingulis tum inte- rioris tum exterioris Magna molis membris exactè deſcribendis, ea qua par eſt, dili- gentia& dαιννιν exequamur. III. im natura& compoſitione,& quo- inferiorem influant. 1 VUndum innumerĩs aſtralibus corpori: Fixorum, nomen obtinuerunt. Singulis ta- Eus refertum, is ſolus ignorare pote- men& omnibus hujuſmodi Corporibus ſeu Lrit, qui nulla Aſtronomicæ diſciplinæ Clobis tria potiſſimùm conveniunt. Primò notitia fuerit imbutus. Horum alia, Plane-: quod ſinguli ex fluido& ſolido componan- tarum ſeu vagantium, alia aπννν, ſive tur. Secundo, quod proprio Centro ſtabi- lian- cap. III. Cap.I LIB. II. DE OPIFICIO GLOBITERRENI. II. liantur. Tertiò, quod motu circulari agitati, tum in Tellurem, tum in ſe invicem influen- do, in Univerſi conſervationem conſpirent. Quæ omnia, cum uberrimè in Itinerario no- ſtro Exſtatico proſecuti ſimus, hic eadem re- petere nolo, ſed, in genere tantùm, hic nonnulla, quæ ad argumenti noſtri inſtitu- tum plurimum facere videntur, diſcutiam; Et eſt, Utrum omnes Stellæ proprietatibus S virtutibus differant,& An omnes in Terrenum Corpus inſluant. Ad primum quod attinet, certum eſt, Con- ditorem Opt. Max. non tantùm propter or- natum, ſed ob„nes innumeros, ſoli Menti Coſmotechniti notos, Univerſum condi- diſſe, quorum tres tantùm humani imbecil- litas intellectus attingit; videlicet Cloria Conditoris; propter ſe enim omnia operatus eſt DOMINUS. Secundo propter Hominem & ad Creaturæ rationalis uſum,& conſe- rei Oceani ſpatio ſinguli peculiarem obti- nuerunt, tum etiam vicinorum Siderum ſub alia& alia conſtitutione iis influentium abdi- tis virtutibus, ſinguli ¶peciſicas quaſdam& peculiares appropriataſque dotes adepti ſunt, quibus Terrenum(orpus, Influxu ſuo peren- ni, tantà rerum varietate, quantam quoti- die miramur, bearent. Solus itaque Terre- nus Clobus, quicquid in Univerſo virium la- tet, veluti commune omnium Subjectum in ſe recipit, fovet,& ad hominum uſum con- vertit. Quomodo verò hoc contingat, jam tempus eſt ut oſtendamus, ut Cœocoſmi noſtri, ſive Mandi Subterranei arcana ſacra- menta magis magiſque eluceſcant. Unde itaque tanta rerum in JTelluris Corporè elu- ceſcentium Varietas proveniat,& quomo- do illa producatur, oſtendendum eſt. Certum eſt, omnium Philoſophorum cal- culo, Inferiora, lationibus ſub- quenter propter Terrenum Globum, quæ pro- ſtare; tantamque eſſe inter hæc connexio- pria Humani generis ſedes& habitacu- nem, ut impoſſibile ſit, Inferiorem Muudum jum eſt. Tertibò ad Univerſi conſervatio- ſine perenni Supernorum Corporum influxu nem; ut quemadmodum in Humani Cor- ſubſiſtere poſſe; ſicuti fieri non poteſt, ut poris Microcoſmo unum membrum fo- principium paſſtvum quicquam ſine activo vetaliud,& reciproco quodam fotu omnia, producat. Mixta ſiquidem, quorum innu- ſingula,& ſingula, omnia, afficiunt; ita merabilis in hoc Telluris Clobo varietas ſpe- Aſtra Megacoſmi ſeu magni Mundi vel· ctatur, cùm perpetuo Elementorum, ex uti membra quædam„ influxibus recipro- quibus originem traxerunt, fœtu indi- cis viribuſque unicuique propriis, ſe affi- geant; Tellus verò, immobilis ſuà ſede, fixa ciunt, ac ſtive immediato vicinorum, ſive mediante intermediorum iufluxu, ſe invi- cem fovent, alunt, roborant,& denuo, hoc mutuo unionis fœdere colligata, per- petud conſervant. Hæc verò Mundanorum corporum conſervatio otioſa fuiſſet, niſi ad altiorem ſuem reſpexiſſet, qui fuit Terreni Cloli, adeoque Hom inis Microcoſmi ulti- mata conſervatio. Siquidem quidquid in univerſa Mundi machina diſperſarum vi- rium eſt, quidquid in Globis Stellarum do- tium eſt; id in unicum Telluris Olobum, vel- uti in epitomen quandam, congeſſit, ut Ho- mini(qui omnia in omnibus erat futurus, omnium in Mundo eluceſcentium rerum compendium,& parvus Mundus) habitacu- lum, ſimili apparatu, omnibus Mundi cor- poribus in hunc finem indipiſcendum con- ſpirantibus, proportionatum præpararet. Omnes enim Clobi stellarum, uti nullo ve- getantis aut ſentientis naturæ fœtu prædita unt, ĩta pura tantum Elementorum compo- ſitionè coaluerunt,& tum DEI voluntate, tum ratione ſitus, quem in immenſo Æthe- A De Sole& admirandb ejus opificio maneat; neceſſariò ſequitur, aliquod Mo- bile Corpus ſympathicum dari, quod 1 05 maticas rationes unicuique Mixto inditas ad generationem ſollicitet; ut perenni 2- fluxu ſuo, tum quod generatum eſt, fo- veat, tum in propagationis ſuæ vigore, quod fœtum eſt, conſervet. Atque hoc præſtant ſuperna Stellarum Corpora; quorum inſſuxus cùm ſint ſenſibiles, ad aliquid neceſſarios eſſe oportet; nihil enim fruſtra eſt, nec in natura, nec à DEO factum& productum. Si ergo neceſſarii, certè ad Inſeriorem Mun- dum, quà animandum, quà conſervandum neceſſarios eſſe oportet. Et cuml ſint Ele- mentorum Principiorumque naturæ uti ſubtiliores ita efficaciores virtuoſioreſque portiones, ad omnium Mixtorum compo- ſitionem eos concurrere neceſſe eſt; infi- nita verò Mixtorum multitudo, infinitam quoque Supernorum(orporum multitudinem, virtutumque iis inſitarum copiam arguit. Sed his in genere tantùm expoſitis, mo- dd ad particulares 4ſtrorum virtutes progre- diamur. IV. „viribus, proprietatibus, 7uibus in Mundum Terrenum influit. cap. IV. Ors princeps Mundi Sidus, totius calo- ris& luminis Fons& origo, Vitæ, to- tius inferioris Mundi ſcaturigo, Verum & naturale Ignis Elementum, à DEoO Opti- mo Maximo ex primigenia Mundi Chaoti- TON.I. ca maſſa eductum,& ex magna primævi lu- minis parte coagulatum, conſtat ex ſolido & liquido; quemadmodum modernis hiſce temporibus 21 Optici ſubſidio ſat ſuperque patuit; quo adhibito, non ſecus ac Oceanus H quidam ——— —— K — e— ————— 4—9 ——————————— — 9 ——— —— —— — — 58 MUNDI SUBTERRANE!l cap. IV. quidam immenſus, ingentium inſtar unda- Plato. rum, perpetua ebullitione fervet& æſtuat. Circa proprium quoque id Centrum agitari, macularum, quæ nihil aliud ſunt, quàm in- gentes hujus Ignei Oceani evaporationes, in- conſtans natura,& ſubitanea alteratio, lu- culenter indicant: de quibus omnibus Solis phænomenis, cùm ampliſſime inItiner. noſtro exſtatico egerimus, illuc Lectorem remitto. Sapientiſſimus ille Mundi Architectus DEUs Opt. Maximus, Mundanam hanc machinam fabricare conſtituens, cùm ſine inſtrumento primario illam nec conſiſtere, nec ad generationes rerum aptam eſſe poſſe conſpiceret; illi hoc, quo omnes vivimus, movemur& ſumus, præfixit: Vas nempe illud admirabile, quoddam veluti ſuæ Divi- nitatis produxit ſimulacrum, Opus verè Ex- celli; Solem, inquam, veluti Cor quoddam& animum, ſeu Mentem quandam, ac princi- pale Naturæ ſi ita dicere liceat, regimen,& numen, veri Numinis vicarium, ut eo Mun- dus gubernaretur, occultaque Sapientiæ D El ſacramenta, ex chao abyſſoque tene- brarum eruta, manifeſtarentur, atque ex viſibili hoc ac materiali numine, inviſibilis illius& Supramundani Numinis majeſtas, mortalibus innoteſceret, condidit. Huic autem varios motus indens, Mens agitat molem Smagno ſe corpore miſcens, neque circulis id adſtringere voluit, ſed perpetua ſpiralium voluminum agglomera- tione, à Tropico ad Tropicum moveri, ut Mun- dum univerſum fœcundo motu imprægna- tum ſuæ virtutis redderet participem. Quo quidem opere in rerum natura Divi- nam Providentiam nihil magis indigitat. Neque reſpectu Jerreni Mundi duntaxat, ſed & reſpectu ſui ipſius, hiſce ultimis tempor i- bus, motus ſuos variare& verſare vices, Sol deprehenſus eſt; quæ omnia ad aliquos in Terreno Mundo efleckus producendos, ut poſtea videbitur, ſapientiſſimè ordinata ſunt. Si enim DE us& Natura nihil fruſtrà faciuntz etiam in hiſce inferioribus minimis rebus, quæ viliſſimæ alioquin,& inter for- tuita vulgò adnumerantur, tantæ ſubinde vi- res elucent, ut ea non niſi Cœleſte quid ſa- piant; Certè huic viibili(ut cum Platone lo- quar) DEI Simulacro tam ſublimi, tam con- ſtanti, tam regulari, præ cæteris, cauſas al- tiſſimas& omnino Cœleſtes ſubeſſe putan- dum eſt; quarum diviniſſimam& primam appellare non dubitem, intentionem& finem, propter quem Univerſi Conditor Ds, ipfum jam tum ab ævo condito ſic ordinavitʒ ut videlicet humana mens ad hu- juſmodi admirabiles Divinæ Sapientiæ effe- ctus elevata, rerum Conditorem, omnium- que tam inſignium,& incomprehenſibili quadam bonitate communicatarum rerum Finem ultimum cognoſceret, amaret, eoque æternùm tandem gauderet. De hoc igitur cultatibus, primo, antequam ad Iucis miracula procedamus, dicere conſtituimus. Quæritur ĩtaque primd, guid ſit lucida illa ſulſtantia, quam quotidie quidem intuemur, & ad incomprehenſam ejus pulchritudinem attoniti hæremus, etſi ad quidditatem ſub- ſtantiæ ejus pertingere nemini adhuc da- tum ſit. Dico igitur, Solem eſſe(orpus Igneum, eꝶ fluore æthereo concretum, Mundanæ primige- niægut lucis Sphæram materialem, panſpermia guaclam reſertum; ex quo, veluti ex fonte quo- dam lucis igniſque inexhauſto, caloris lu- ciſque ſeminaria derivantur in omnia, id eſt, luminis vehiculo qualitates ſingulorum conſervationi aptas influit in ſingula: quæ deinde ſeminibus propriis, cuique rei con- genitis, mixtæ, tandem admirabilem illam rerum, quam quotidie in hoc Mundo intue- mur, varietatem progenerent. Eſt igitur So Corpus Sphæricum, non Mathematicè, ſed Phyſicè, ſua aſperitate& inægualitate ex Huido Sſolido conſlansquod mirum non immeritò cuipiam videri poſſit, niſi evidentiſſima hu- jus non ſemel per teleſcopia excellentiſſima obſervatio facta nos reddidiſſet certiores. Eſſe autem corpus igneum, aſperum& inæ- guale ſequenti experimento, hiſce ultimis ſeculis, innotuit. Si Teleſcopio(iſtius generis, quæ maximæ virtutis, in Aſtrorum contemplandorum uſum fabricata ſunt) more Diopiicis conſue- to, diverſis temporibus in Solem directo, ſpe- ciem ejus intra conclave clauſum obſcura- tumque, tranſmiſſam candido plano exce- peris, non ſine admiratione primò videbis, ſubinde totam Solaris hemiſphærii apparen- tis ſuperfciem heterogeneam ex umbris& lu- culis conflatam, eundemque Solem tanquam Mare fluctibus 4ſperum,& fluctuantibus un- dique undis criſpum; neque id eodem mo- do, ſed tempore diverſo, diverſas verſare vi- ces, hodie aliter, quàm heri,& cras aliter, quàm hodie,& ſic nunquam eodem ſchema- te, eodem vultùs habitu, ſummo ſtupore de- fixus, intueberis, ut Figura docet. Quæ omnia non ego tantùm, ſed& multorum annorum, Herculeo ſanè labore, Clariſſimus ille no- ſter Scheinerus, Opere integro Roſæ Urſinæ, scheinerus. ſubtiliſſimo,& pleno reconditiſſimis obſer- vationibus, indagata demonſtravit. In hoc eodem 8 ſubinde maculæ quoque in- gentes, veluti umbræ& contra- oppoſitæ lu- ces ſumma admiratione ſpectantur; quarum aliquæ, decreſcendo mole, attenuantur ſimul in umbram ſubtiliſſimam; ita, ut tandem ipſam à reliqua Solis ſuperficie, niſi aptatione Inſtrumenti vix poſſis diſcernere:& tale quandoque ambratile veſtigium durat per unum aut plures dies: quandoque citò eva- neſcit penitus:& aliquando comitante aut ſubſequente facula fiunt hæc omnĩa. Quædam etiam maculæ quandoque ſunt, Luci fonte, ejuſque mira conſtitutione àc fa. quæ in tenuem& æquabilem Vmbram atte- nuatæ — ———— 10 rinerus. LIB. II. DE OPIFICIO GLOBITERRENI. 59 culas minutas diſcontinuas punclorum adin- ſtar; ita ut inter ipſas, reliqua Solaris ſuper- ſciei ſpatia eluceſcant;& quando iſta, in parvulas maculas, diſcretio facta eſt, pro- grediuntur nihilominus ordine ſuo per unum aut plures dies, idque diverſimodè, nonnullis in communem Solis ſuperfciem evaneſcentibus, quibuſdam in unam con- tinuam umbram redeuntibus, utriſque vel- uti pœnitudine quadam ductis, ſe à ſe invi- Mundi quædam anima,& Pater omnium, mixtim, ſemper illa ſuperciei bolari ineſſe reperientur: quod nequaquam, uti ex Ohti- cis patet, fieret, ſi alteri extra Solem Sphæræ inhærerent. Dixi in Deſinitione, panſpermia quadam reſertum; ed quòd Sol non ſimplicis tantùm lacis qualitate præditus ſit, ſed& luci admi- ſtas habeat omnium ſeminalium rerum virtu- tes, ut, qui ab Opifice Mundano, veluti (ap. I V. nuatæ hanc ipſam deinde reſolvunt in ma- 74 mſumantur in longum, ſive in latum, ſive Galilæus. Malaper- cem ſeparantibus, ut deinde evaneſcant, eſt conſtitutus, omnium in ſe, virtute, ſe- ex evanidis denique, veluti ex ſubſtantia minal jum rationum poteſtates contineret; Folis ebullientes revaleſcant,& in novam quæ uniuſcujuſque rei ſeminibus conjunctæ, facularum umbrarumque ſobolem excre- rerum omnium in Mundo generationem effi- ſcant. Imd eadem aliquando, poſt unius vel ciunt. Nam(ut rectè Ariſtoteles) Sol& homo alterius diei diſparitionem, iterum com-generan: hominem; per lucem autem& mo- paret. Verum, ne quiſpiam hujuſmodi tum ſolùm non generat; ergo per aliquid DeupbeqV vitio oculi aut vitri accidiſſe putet; aliud, ſcilicet per lumen, tanquam per vehi- is ſciat, hoc in ipſa Solaris diſci ſuperfcie, culum delatum ſinguliſque mixtum, hunc ſemper& quovis diei momento, in quavis effectum præſtat.(alorem verò præcipuum Solis parte, ſub certa tamen Stellarum poſi- Solis inſtrumentum, nemo facilè negärit, tione, indifferenter fieri, irrefragabilem niſi qui ſenſu omni privatus fuerit. experientiam hucuſque indubitanter do- Diximus in Definitione Soli ſupra data, cuiſſe. Qui unquam in Eornacibus fuſoriis in Corpus Solis aſperum(Phyſicè non Mathema- ingentibus cuppis liquefactum æs vidit, is ticè ratundum, ut multi volunt). Quemad- genuinas Phænomeni Solaris rationes aliquo modum enim Terra, atmoſphærà ſuà con- modo comprehendere poterit. Sicuti enim ſtans, inæquali vun ehalationumque in hujuſmodi cuppis fuſoriis, undantis ma- amictu cingitur, variaſque habet partium teriei fervor, tales ſubinde æſtus volvit, ur diſpoſitiones; alibi enim denſam, alibi ſub· mari cuidam igneis fluctibus agitato, un- tilem& tenuem, ubique varia virium, qua- darumque vorticibus curvato, haud abſi- litatumque miſcellà imbutam experimur; mile videatur: ubi fuligines atræ, flammis in aliis quoque& aliis locis alia atque alia lucidiſſimis junctæ, miram quandam facula- pro partis evaporantis natura& conditione rum, umbrarumgus viciſſitudinem exhibent, producit: ita prorſus exiſtimandum eſt, So- in quarum evaneſcentium locum aliæ iden- lem pyroſphæra ſua conſtare inæquali, uti tidem ſuccenturientur: æs verò liguefaclum, ex perpetua macularum, fumorum, nebula- quod actu funditur, ſplendorem habet ita rum, lacularumque in ejuſdem ſuperficie, ſplendori Solis ſimilem, ut nulla alia res in nunc ebullientium, nunc iterum evaneſcen- natura rerum ſplendorem Solis melius ex- tium viciſſitudine, irrefragabilis experien- hibeat. tia docuit: atque aded Solare corpus ad inſtar Hoc amictu deturpatum primò anno Oceani cujuſdam ignei in perpetuo motu& 1625. IV Aprilis Moguntiæ,& deinde va- agitatione verſari, quod quidem ſic agita- F nero non ſine ſtupore me obſervaſſe memi- tura, varics quoque in Natura rerum effe- ni; unde Viguram Phænomeni hic apponen- ctus cauſare, nemo dubitabit, qui prædicta dam duxi. Hæc autem ambrarum lucllin um. penitius fuerit contemplatus. Eſt enim que phænome na, nullà ratione, extra Diſcum omnium Mundanorum Corporum eadem Solarem, ſed ex ipſa Corporis ſuperficie quaſi ratio, ut quod de Ierra dicimus, de Sole, ebullire, hiſce rationibus comprobatur. 4 cæteriſque Planetis dicendum ſit; di- Primò, quia Sol ſive umbris variegatus, verſitas in eo reperitur, quod unum- ſive luculi coruſcus, ſtye utroque carens, quodque horum Corporum, uti diverſam na- ſicuti uni loco comparet, ita toti Mundo turam ſortitum eſt, ita diverſam quoque apparere compertum eſt. Item quando no- exſpiratæ virtutis ſuæ Sphæram fundet væ oriuntur, aut illæ certum in Solari ſuper- Nil amplius dico; qui hæc Solis miracula ſfcie locum obtinent, ſit hoc ubique, tempo- profundius fuerit rimatus, is haud du- re& loco Solis eodem; imò annorum diver- biè facilè(ometarum in ſuperiori Ætheris ſorum, dummodo temporibus ſimilibus& regione naſcentium originem videbit. Mul- in iiſdem parallelis obſerventur; quemad- ti quoque PHAuοõοι 5 effectuum quo- modum ex conſtanti& concordi Galilæi, rundam inſolentium abditas cauſas Cœlo Scheinerus. Scheineri, Malapertii, Caſſendi, Hevelii, empyreo in pluribus temere adſcribunt, tius. aliorumque in India, quos apud ciratos vide, plen ius ſibi, ſi Solis hanc pyroſphæram, ejus- Gaſſendus. Obſervatorum traditione nobis innotuit. que varios effectus conſideraverint, ſatis· Heyelius. Secundò, ſive intervalla umbrarum& macula- facient. H 2 Sunt Ariſtoteles“ — ́ꝓAV——ü—ü43 Cab. IV. Sap. 16. Num. 27. 60 MUVNDI SUBTERRANEI Sunt porrò Solis vires, lumen,& calor,& rari poſſet, cur Solis radii in hujuſmodi Mon- rerum ſemina à lumine ſuo vecta,& in cor- tium, Turrium, Templorum, Domorum- pora hæc devecta,& à calore invecta, fota- que parietes, nec non Pyramidum, Colu- que in cauſa rerum& generationis rerum mnarumque gormaliter erectas ſuperficies omnium miſcella. Lumen enim ejus ſicuti immiſſi, non eundem effectum, quem ſub delator eſt ſeminum rerum, ſic eorundem eſt ſohæra recta, efficiant? Sed reſpondeo, hujus menſura,& numerus,& fomes; dum enim effectùs cauſam eſſe, radios Solis in vapida illuminat, totius Univerſi corpora ſubiens, regione, ſeu Atmoſphæra refractos, quæ Ter- & ea permeans, calore comite, tum ſeparat, ram veluti indumento delicato amictam à tum congregat, purgat& moxet, ea pene- Phœbeis jaculis ita protegit, ut vehementio- trat, nutrit, augmentat, perficit, renovat, rem eorum impetum, variè, pro varia ra- Vivificat, continens omnia, contentum ab diorum obliquitate, aut dictæ Atmoſphæræ omnibus, ita ut cuncta Corpora illum, uti raritate denſitateque retundat; atque adeò Generatorem, uti Motorem, uti Calefa- refraclionis quantitatem cauſetur raritas vel ctorem, uti Illuminatorem, uti denique Vi- denſitas diaphani, hebetationem verò radio- tæ datorem, ejuſque Conſervatorem expe- rum, diaphani cauſetur opacitas. Cùm igi- tant. Omnia enim hæc Corporibus influit, tur in Aimoſphæra utrumque reperiatur, mi- inditque cùm manifeſtis luminis viribus, rum non eſt, ſi ipſa tantum in radioſam Solis tum occultis incorporeiſque actionibus; ut ſphæram jur is exerceat. Unde conſequenter vel ad haſce admirabiles Solis gualitates, Sa- patet, quod ſi nulla eſſet Atmoſphæra, nor- piens reſpexiſſe videatur, dum dicit: ⁊ οτ males montium crepidines, uti& omnes Nοανðο Oepldbor, Cb, Cb HeRNelAe normaliter erectas ſuperficies eundem pror- MHe NegUUUhen rihceſo. Quod enim ab ſus calorem reflexuras, quem ſub Æquino- 2gue non poterat eterminari, ſtatim ab exiguo ctiali Sol meridianus& verticalis è Terra re- Solis radio cale ſaltum tabeſcebat. Vera igitur flectit. Situs igitur obliguus facit, ut Solis ra- Solis inſtrumenta ſunt Llumen, Calor, Semina, dius Horizonti vicinus in iſta Atmoſphœæra ad ea omnia, quæ in Mundo ſunt, efficienda. longum iter inſiſtat; ideoque, dum humi- Ut autem Sol haſce vires ſuas ſane mira- dum vapidæ Sphæræ medium tranſit, pluri- biles toti Corpori congenitas, Mundi Cor- mum& lucis& vigoris ardoriſque, veluti poribus, æquiùs rectiuſque communicare obtuſus hebetatuſque, deperdat. Secus ſi fie- poſſet; hinc Opifex Naturæ Sapientiſſimus ret, Terra æſtu Solis haud dubiè foret inha- eum circa proprium axem, diurno annuo- bitabilis: ut vel ex hoc admirabilem Dei que ſpatio ad motùs diurni, annuique Optimi Maximi Sapientiam in adminiſtra- exemplar ordinato, moveri voluit(quod tione conſervationeque Mundi, videas& portentum ſanè αοαααανοultimis hiſce admireris. Verum de hujuſmodi Naturæ temporibus Hnceis Aſtronomis tandem inno- prodigio atque de Atmoſphæræ utilitatibus, tuit), ut ſie nulla pars eſſet, quæ tam neces- vide plura in Arte noſtra Auaclaſtica. Ex qui- ſar iæ lucis fœcundà adminiſtratione deſti- bus, ni fallor, patet reſracti Solaris radii in tueretur. Cùm præterea Solis radioſa ſpecies Terræ conſervatione utilita. efficaciſſima ſit, ne continuata caloris inten- Porrò, cùm Sol, umbrà Terræ ex oppoſi- ſione Terræ officeret, Atmoſphæram ex hali- to, denſiſſimas ſemper alicubi Telluris par- tibus Terreſtribus,& vaporibus agusis actio- tibus obfundat tenehras,& conſequenter ne Solis excitatam, condere voluit, ut in eo non parum tam neceſſarii luminis abſentiam uimius æſtus veluti retuſus, proportionali Terra ſentiat; ne& in hoc Divinam provi- quadam caloris intenſione Mundum uni- dentiam defuiſſe quiſpiam cavillari poſſit, verſum repleret. omnem hunc luminis defectum, radio vel- Cùm conſtet è quolibet Solis puncto ver- uti quodam Solis reſlexo, rependere voluit. ſus Terram converſo, promanare unum ali- Dum enim luce ſua immensà, oppoſita Lu- quem individuum radium perpendicularem, nꝶ Stellarumque corpora illuminat; illa lacem qui ſemper recto fertur inceſſu tam per At- communicatam veluti ex ſpeculo quodam, in moſphæram, quàm per gerem, uti in Arte no- averſam atque noctis caligine involutam ſtra Auaclaſtica docemus; hanc dicimus cau- Terræ faciem vibrantia, quid aliud niſi vica- ſam eſſe diverſitatis caloris in diverſis Cli- iam quandam Solis operam, cùm lumine, tum matis. Si enim rectus ſuperficiei Terrenæ calore reſleco, ita, inevitabili neceſſitate, na- incubuerit, actionem haud dubiè fortiſſi- turà exigente impenduntꝰ Vide Figuram hic mam exercebit; ſi in vertice inclinaverit, appoſitam, in qua radioſa lux AB C D tum tantò Mcaciorem efficiet calorem, quantò Terram, tum Lunam,& reliqua Aſtra percutit, angulus, quem cum ſuperficie conſtituit, quæ in Telluris IL oppoſitam partem ambro- angulo recto fuerit vicinior. ſam radiis EF GH repercuſſa, ibi tempera- Cùm verò Solis orientis aut meridiani to calore& lumine abſentis Solis vices agit, radius incidens in objecta ſuperficiei Terre-· ibique pro varia communicatæ virtutis mi- ſtris corpora normaliter erecta, eadem pror- ſcella, varios effectus producit. ſus ratione cadat, qua ſubſphæra recta in me- Cùm Solis in Mundo incredibilis& certè dio(æli conſtitutus vertice; meritò quis mi- mirabilis vis ſit(à Sole enim omnis Motus, & Vi- LIB.II. DE OPIFICIO GLOBI TERRENI. 61 ca. IV.& Vita,& Conſervatio,& Cœleſtium Ter- racula; decere Philoſophum arbitror, omnes reſtriumque Ornatus) adeò ut quò propius Naturæ theſauros rimari: ad dogmata, ranto contempleris, hoc plura in illo invenias mi- miraculo congrua, proferenda. Fixum igitur, ratumque ſit, Sole conſi- lutionem conſiceret; atque hujus Conver- ſtente, Mundi hujus Terreni gubernatio- ſionis beneficio quicquid lucis, quicquid vir- nem longè aliam fururam, ſeilicet ſtatum tutis contineret, ſucceſſivè tam in Terram, rurbulentiſſimum habituram; neque Terræ quam circumſitos CœleſtiumEtherearumq; Olobum ubique habitabilem, neque gimo- Regionum globos quam abundantiſſimè ſpheræ diſpoſitionem, prout nunc experi- diffunderet. Et hanc quidem circulationem mur, eandem; propter benefici Solie& Solis in Terræ gratiam à Conditore eſſe indi- omnia vegetantis& conſervantis abſen- tam ex eo patet, quod ipſe non ſimplici, ſed tiam. Quibus ex rebus munifica Divinæ annua circumductione axis mobilis, circa Providentiæ bonitas elucet, quod huic Si. quem prior motus deſcribitur, volvatur. deri motum, cum Longitudinis, diurnum, Quo fit, ut Sol circa ſummitatem Borealem tum Latitudinis, annuum, eumque excen-& depreſſionem Auſtralem verſus Terram tricum indiderit, ut ejuſmodi motũs diver- vergat, nutetque ſeæ meuſium tempore,& ab ſitate, Iimoſphæra ad æquabilem mediocri- eadem viciſſitudinaria Polorum axiumque tatem,& humanis uſibus accommodatam, mobilium apparitione ſupra Horizontem temperiem digereretur: hoc enim Tempo- Solarem,& occultatione infra eundem dever- rum, Hyemis, Aſtatis, Auctumni ac Ve- gat; quam vertiginoſam librationem add ati- ris viciſſitudines habemus: hoc Annorum, Iitatem quoque Terræ factam eſſe, nulla ra- Menſium, Dierum Hebdomadumque curri- tione dubitari debet: hinc enim fit ut per 13 cula tranſigimus, quorum diverſitatem luſtrationes, quibus univerſam perluſtrat, uti uniu idemque Sol ſua præſentia& abſentia Terra alil ſemper aliaque lacę Solari, ita alia efficit. Virtus igitur Solis Globo Terreno à quoque atque aliâ virtute Solari haud dubiè Divina Providentia datur per motum loca- imbuatur. Quæ Influxuum varietas mirum in lem diurnum& annuum, ipſius virium, fa- modum promovetur perpetua macularum, cultatumque delatorem. Ne verò iiſdem umbrarumque atque facularum motus con- ſemper radiis Solaribus Terra feriretur, neve junctione, ſeparatione, abitu, reditu. Si altera Solaris Corporis ad Stellas converſa enim ambra Lunò in Ecclipſi Solari tantopere pars otiari videretur; Divina Sapientia ipſi alterat Tellurem, quantam alterationem in Solis corpori proprios& ab omnibus aliis di- Sublunaribis effecturum Solem credimus, qui ſtinctos motus indidit, queſs ſingulis 50 aut 60 ſubinde macularum, umbrarum- (quemadmodum longa Aſtronomorum obſer- que tantæ magnitudinis, ut Lunæ Terrægue vatione conſtat) vicenis ſeptenis diebus cir- ſaperfſciem æquare videantur, Eeclipſes pati- citer unam circa Centrum proprium revo- turꝰ Cum verò Sol nunc veluti maculoſo am- H z brarum — 2 — —— ¹ÄüÄ—˙²Xs Üù—— —— —— — — —— — 2————— 3—— rö5K„ͤK..—....ñr——..—— —— ———ů—ůů— ——— —.q;p —— — 2 —ͤ— Cap. IV. Suetonius. Aldrovan- dus I. de Prodigiis. Hael. Paulus Dia- conus. Cap. V. 62 MUNDI SCUBTERRANEI Lrarum ductu lugens, procedat; nunc ex- cuſſo luctuoſo velamine totus ſerenus, luci- dus, placidus,& ridibundus, modo flammas, mox atras fuligines evomere videatur, ut in Tigura pulchrè eluceſcit: Certè iſta in Ter- ram diverſimodè agere, effectus diſſimiles producere, ratio e Cum hac viciſſitu- dine ipſam Solis lucem mirificè varient, im- pediant, promoveant, augeant, minuant- que: quà mutatà, Solarem conſequenter in Terram& ſublunaria influrum mutari neces- ret. Quam obſcuritatem ingens quoque(o- meta ſecutus eſt: Cornelius Cemma in ſua Cos- mocritica, anno 1569 Solis diſcum eodem vultu comparuiſſe teſtatur: quod Phaſma & cometa&(iviles commotiones ſecutæ ſunt. Anno denique 1625, paulo ante bellum Sueci- cum, totius anni decurſu iſcus Solis ingenti macularum ebullitione coopertus, tum à Romæ, uti ex Kaſa Urſina patet, fuit obſer- vatus. Quæ omnia ſi Aſtronomi diligenter ſe eſt. Hæc autem ita ſeſe habere omnium annotarent, forſan ex hujuſmodi phæno- ferè ſeculorum acta probant Aſtronomica. menis ad effectus ſublunares comparatis, Hinc ſæpe annos quoſdam aliis magis exo- nov Aſtrologia, multo vulgari illa Planetaria ticos experimur: Quoſque Aſtrologi variis certior, condi poſſet; quamvis non negem Planetarum adſpectibus, nos veriùs hujus horum Solarium morborum cauſas non alias, Solaris pbænomeni varietati adſcribimus. Cum enim ingens ebullientium Solarium evaporationum copia exegeratur, fieri non poteſt, quin lucem& calorem quominus effi- caciter in hæc Inferiora agat, vehementer impediat. Suetonius eo tempore quo Julius (æſar trucidabatur, circa Solem longo tem- pore viſam veluti materiem quandam cras- ſam& fuliginoſam tradit. Tempore, quoque Juſtiniani Imperaroris anno integro Sol ceu velamento quodam obſeptus, adeò parum lu- cebat,& ĩta obſcurè, ut in Lunam conver- ſus videretur. Obſervarunt haud abſimile prodigium Arabes anno Hegiræ 64, quem- admodum in Aſtrologia ſua Haèl tradit, quod ea magna rerum deſolatio mox ſecuta fuit. Apud Paulum Diaconum legimus, anno 0⁰ Solis diſcum veluti ſanguineo colore offuſum, toti Europæ, multorum dierum ſpatio, Cœlo maximè ſereno& defæcatos, ita obſcure luxiſſe, ut penè tenebras Mundo offunde- quam infauſtos& pernicioſos circumſito- rum Siderum adſpectus eſſe, qui oppottunè Solis corpus infeſtantes, tandem quas dixi Solari corpori tempeſtates exſuſcitant. Cornelius Gemma. me in Germania, tum à noſtro Scheinero scheinerus. In Luna Oſatus noſter Atmoſphæram ſive Cyſatus. vaporum exhalationem, in Ecclipſi Anni 1628 ipſo Die Natalis Dominici notavit. Unde non dubito, in reliquis Planetarum globis idem contingere; qui uti Centra à Centro Univerſi diverſa, ita& diverſas quo- que exhalationum Sphæras conſtituunt. Ex quibus quidem, ni fallor,(ometarum cum ſupra tum infra Lunam accenſorum, nova- rumguc Stellarum geneſis manifeſtò patet. Multa hoc loco circa modum, quo Sol cæte- rique Planetæ ſuarum exhalationum Sphæ- ras fundunt,& quomodo inde cometæ naſci poſſint, adducere poſſem, verùm cum id in noſtro Itinerario Exſtatico Cæleſti ample docuerimus, ad id Lectorem curioſum re- mittimus. De Corporis Lunaris Natura& Eſfectibus. T major in hoc Mundo rerum efſe- Auumque varietas eluceſceret, inef- fabili Divinæ Sapientiæ conſiliis fa- ctum eſt, ut complura Corpora in hoc Uni- in Atmoſphæram diverſo modo operantes, diverſos quoque eoſque innumerabiles effe- ctus juxta Terræ, ſimiliter aaναóeαν¶ qua- dam refertæ, diſpoſitionem capacitatemque verſo ſingula variis, diverſiſque qualitatibus producant. Quod autem tinctura iſta ita imbuta conſtituerentur; ut hæc fœcundis feſe habeat ex ipſis Planetarum diverſis co- Solis radiis imprægnata, Seminumque mi- loratis Iacibus, uti Saturni plumbea, Martis ſtura per lucis Solaris veluti reflexum ra- ignea, Veneris argentea, Jovis fulgida,& dium in Terram delata, ibidem novas gene- ſerena patet; quam colorum varietatem à rabilium rerum combinationes molirentur. luce Solis non omnino eſſe, ex hoc evinci- Ut verò hoc commodius fieret, Lunam circa tur, quod eodem tempore, non ſimili, ſed Terram,& Planetas circa Solem tanquam jpſis appropriato colore, ſemper& ubique Centrum converti voluit, ut acceptos à Sole imbuantur; neque ex Medio hujuſmodi radios in Tellurem commodius funderent. Planetarum Colores deſumendi ſunt; eo Quoniam dicta Corpora Solis fulgores non quod, quocunque tandem modo Medium duntaxat ſuperficie tenus, ſed& medullitus alteretur, illi conſtanti tenore ſuo, ſemper in ſe hauriunt,& nativa ſua proprietate tin- luce in ſingulis diverſimode tincta veſtian- gunt; fit, ut Seminales Soli concreatæ vir- tur. Unde ex inſitis ipſorum coloribus ad- tutes per lucidos radios in dicta Corpora venientem Solis lucem infici, atque inde in propagatæ, ibi tum Planetarum, cætero- Terram, una cum ſuis qualitatibus ſpecificis rumque Siderum virtute ſeminali cuique reverberari, non ſecus ac Solares radii, per peculiari mixtæ, tum per radium reflexum vitra diverſo colore imbuta diverſis quoque in Terram, tum per directum refractumque tincturis inficiuntur, fatendum eſt. Hæc au- tem ———— 4—————— 4. rn* 5—— 1 4* —————————————— X———ͤ—— 2————*——————————— 24 —— 1h———— 3—. ———— Romami Sac. ſeſt ducr febvule AdlAu 0rnat MAcuTIS, FACULIIS, xONTIBUS. 2 * ſedlete fieruut. 6 aſhue ad Anum fGg0 Sh el. labort Ilalle maticis Colli a. Amo fog el ir Hanc 5 8 8 4 5 f — 2 2 2. — 2 2 8 8 Fonniumque cHuUleuee Prgſlde P. Scheinero 1vUS CoRPORIS LUNARIS PANSELINI. U w. 1 Fontummsue cHuLunembue, n She ct. lalore 2 2 5 P. Scheinero Jud. a. Anme 763 26 u 72 415 el. En 22 Hyam— 5 ————— 1 —— ———————— ——Üͤ—¼ ————— K R——» rm Tomus I. G2 N 8 5 5 Romani 99 Aucc et- Sbiul aAa. 0%ferrans MAcUTLIIS, FACULIS, xONTIBUS. * NA Cx Aalaaite Culi Anmm fbgo vonus Alactr Saerunb. Sdd cap. V. tem in Terras influentia ex acceſſu receſſu- Plutarchus. Plutarcho loquar, Lunam, inquam, veluti vocant. In eodem limbo non ſine admira- LIB.II. DE OPIFICIO GLOEI TERRENI. 63 ve ipſorum tam ad Solem, quam ad Ter- ram, nec inon vario ſitu cum reſpectu Cœli, tum Horizontis, varias quoque dictarum qualitatum modificationes cauſari, nemo dubitare debet. Hinc, ne nimia radiorum Solarium æſtus vehementia Terra diſturba- retur, Terram quandam Atheream, ut cum aquoſum quoddam corpus, innumeris vir- tutibus præditum, Soli contra poſuit, cujus refrigerio radii fracti pro- priiſque fœcundi ſeminibus Telluri com- municati, ibi novam ſobolem, fœtumque auſpicarentur. Habent autem hæc duo Cor- pora, Tellus noſtra,& Atherea illa Lunaris rellus, magnam ad ſe ſimilitudinem, uti II- zroIV. oſtendetur, qua una alteram fovet, & ſibi invicem favent; influxuſque quibus ipſæ& utriuſque partes tum vivant, tum conſerventur, alerenturque. Quin& Maria noſtra ad Lunæ adſpectus variè commoveri, non indiget teſtimonio, utpote quo nihil tritius; 1e4 de hiſce citato l. IV. Ioco am- pliſſimus dabitur diſſertandi locus. Conſi- ſtit autem hæc ſympathia non niſi in magna tum virium tum actionum convenientia; virium autem convenientia non niſi in eſ- ſentiæ ſimilitudine; cum pro ratione eſſen- tiæ rei vires inſint,& ab ipſa proveniant,& pro ratione virium actiones quoque ut edantur neceſſe eſt. Cum enim Luna corpus ſit ſperum& Telluri noſtræ prorſus ſimile, den ſum& opacum; ex ſolido& liguido conſti- tutum, illud Solares radios non ſolum per- fectè imbibit, ſed& nutua virium commu- nicatione imbibitum ad nos reflectit. ne ve- ro idem ſemper influxus eſſet, Sapientiſſi- mus Architectus ea illam arte fabricatus eſt, ut inæquali ſemper adſpectu menſtruo ſpa- tio reſpiceret,& pro diverſo ſitu alia quoque atque alia actionis ſuæ intenſione eandem feriret, atque inde pro naturæ indigentia generationes rerum promoveret. Verum ne quicquam rerum curioſarum omiſiſſe videamur, hoc loco Phænomenon corporis Lunaris, prout illud tum in Collegio Euſtachius. Romano, tum ab Euſtachio Divino exquiſitis- ſimis Teleſcopiis obſervatum fuit, appo- nendum duxi. Invenies in hoc miram quan- dam ex umbris& luculis conflatam faciem, non ſecus ac in præcedenti Solis Phænome- no comparet, hoc ſolum diſcrimine, quod faculæ& maculæ in Sole perpetuo inconſtan- tes; in Iuna verò perpetuò exdem& immo- tæ eodem ſemper tenore ſe habeant; diceres te Pelagus quoddam immenſos Terrarum tractus allambens intueri. Videas hic in medio fundo, veluti in Oceano quodam longe lateque circumfuſas inſulas. Videas alicubi veluti lacunas quaſdam umbroſas, ex quarum Centro, neſcio quid prodeat, tremulam di- ceres exhalationem, quam& proinde Ob- ſervatores Sclenographi, Lun Atmoſphæram tione intueberis, præſertim in Luna Dichoto- ma, veluti præruptos quoſdam ſcopulos& concatenatorum montium ordinem. Ex hoc itaque Schemate, Maribus, Terreſtribus La- cubus, Montibus, rite inter ſe collatis, infe- res haud improbabiliter, Lanam Telluri no- ſtræ prorſus ſimilem Globum eſſe, Cofpus vi- delicet, Terraqueum, id eſt, ex Humido& Terra Cœleſti conſtitutum; innumeris laten- tium ſeminum præditum facultatibus, quæ So- lis radiis mixtæ, in Terra eam rerum multi- tudinem producant, quam quotidie quidem miramur, tametſi myſticam rationem vix animo comprehendimus. Lucem quidem illam vehementem in ra- dios diffuſam, nos putamus eſſe politiſſi- mam quandam eminentioris Tunarispartis portionem ſeu ſuperficiem, radios Solis præ cæteris partibus vehementius reflectentem. Si nos eſſemus in Lunari(orpore, intuentes Terrenum Globum, diceremus profecto, al- tiſſimorum Montium, cujuſmodi ſunt 4ʃ- pium, Pyrendorum, Audlium, Caucaſi inacceſſa juga, perpetua nive glacieque tecta, ſimilem ad res in Lunari Clobo conſtitutas lucem re- flexura. Dici enim vix poteſt, quam inten- ſam hujuſmodi lucem ad ſe reflectant, quemadmodum Anno 1638, dum Ætnuam lu- ſtrarem, in(alabriæ Montibus viciniſque circumfuſis Inſulis non ſine voluptate me obſervaſſe memini. Eſſe autem in Luna exi- titios veluti Montium ſcopulos, umbrarum incrementum decrementumque ad Solis ortum occaſumque in Lunari Horizonte ſat oſtendunt. Obſervatum enim fuit à Huceis hujustemporis Aſcronomis, nonnullas emi- nentiores Lunæ partes, quas moutes Lunares vocant, ſucceſſive ab una parte illuminari, nunc ab altera obtenebraſcere, haud ſecus ac in Terreno noſtro Horizonte, ad Solis or- tum Montes umbras projiciunt;& tanto quidem minores quanto Sol altius adſcen- derit; tanto majores, quanto plus ad Or- tum approximavit. Sed hæc de Lunæ ſtructu- ra, aſu;& natura dicta ſufficiant. r De proportione Globi Terræ ad Solem ac Lunam. NItinerario Exſtatico diximus, Solem& hus ſit in activitatis alterius, id eſt, lap. VI. Lunam cæteroſque Planetas, rantd quoad magnitudinem Corporis unicuique con- gruam, diſtantiamque unius ab altero, pro- portione condita fuiſſe, ut ſemper unus ole. ſinguli diffuſorum radiorum reciproco quo- dam affluxu ſe afficiant; quod apertum eſt ſi- gnum admirandæ proportionis, longitudinis, ſeu intercapedinis, qua ad invicem diſtant. Si ———— Cap. VI. Si itaque Sol ſub eadem diſtantia, quam in Mundo à Terra habet, major vel minor eſſet, tunc ſicuti major, nimià luce, quâ maxi- Auira pro- mam ſemper partem Terreni Orbis ſtrinxis- Purn an. ſet, ita maximam intemperiem rerum in- eributione duxiſſet; ſub Polis quoque ultra ſemeſtre 185 Sola. ſpatium, Hemiſphærium ultra medietatem illuminaſſet; unde in toto Terrarum orbe maxima Dierum& Noctium inæqualitas, maxima Anni& mirum quantum diſparata quatuor ſtationum conſtitutio orta, ſum- mam quoque& inevitabilem confuſionem cauſaſſet. Si verò Sol minor, quàm modò eſt, fuiſſet, omnia quoque Frigoris& Te- nebrarum detrimenta conſecuta fuiſſent, dum citra medietatem Olobum tantùm illu- 1 minaſſet. Ea itaque Globus Jerrenus propor- tionè conſtitutus eſt, ut nulla ſit in Mundo gens, quæ de inſufficiente Caloris, Luciſque portione conqueri poſſit, aut Naturam inſi- mulare nonnullius, in diſtributione lucis neceſſariæ, præſtitæ negligentiæ. Sed de his vide Artem noſtram magnam Lucis& Um. ra fol. yy. cap. vn V des itaque, tanto hoc mirificum Di- Vvinæ Sapientiæ Opus artificio con- ditum, ut ei neque vαie, neque AI beois neque clον deficiat; in quo nihil ſit, quod non undequaque ſit aptum, con- cinnum, magnificum,& omnem ſuperans 10 admirationem. Nam ſive Columnarum N ſpectes ornamenta, ſive Laquearium tecto- 0 rumque ſplendorem, ſive Fundamentorum ſoliditatem ſpectes, in dignos admiratio- e grabilita nis raptus te evehi neceſſe eſt. Verùm quo- 0 e modo Terreni hujus Globi pondus fundari 4 born. poſſit? quæ ſublicæ? quali palorum fiſtu- catione ſolidatæ ſint, ut ſuper aquarum ei 0 circumfuſarum inſtabilem molem, tanta firmitudine ſtabiliretur? Si reliqua tria Mundi Elementa pro Terrenæ Fabricæ Co- lumnis ſtatuere velimus; tantum illa ab his differre videbimus, quantum(ælum à Terra. 64 MUNDISUBTERRANEI Quon iam porrd Solare jubar plurimum ex continuo lucis caloriſque difſuſi affluxu da- mni inferre poterat, hinc Æterni Opificis tus a S0. Sapientia aliud terraqueum Lunæ Corpus fisſtum Soli oppoſuit, ut quod Eſtus Solaris 4, ön. efficacia torridum, ſiccum, exuſtumque:um. reddidiſſet, hoc virtute ſua& innata humi- ditate ad æquam temperiem reduceret;& ne, utpote vicinior Terræ, eidem plus æquo, be copi& ubertate officeret, eam luce nunc creſcere, nunc decreſcere voluit, tum ad exactius temperamentum conſti- tuendum rerum Sublunarium, tum ad in- numeros alios uſus& emolumenta, quæ in decurſu Operis hujus declarabuntur. Neque otioſus cenſebitur reliquus Plane- tarum chorus, dum quiſque ſui officii par- tes, ea in Mundana Oeconomia induſtria exequitur, quas ſingulis Rternæ Sapientiæ lex præſcripſit. De quibus cum in Itinera- rio Exſtatico egerimus, eò Lectorem remit- timus. His itaque præmiſſis jam Terreni Olobi fa- bricam& conſtitutionem proſequamur. „ De extima Telluris ſti ctura, eſuſque magnitudine. receptacula perfundat; hoc cælum dicimus, magnificam Sempiterni machinam Archi- tecti; cujus, Terra, pavimentum, in media Mundi ſede locata, ſolida& undique ipſa in ſeſe nutibus ſuis conglobata, veſtita Flori- bus, Fructibus, Herbis, Arboribus, Frugi- bus: quorum omnium incredibilis multitu- Perr cœ do infatiabili varietate diſtinguitur, quo-. rum intuitu delectaris, guſtu paſceris, odo- re reficeris: cujus parietes ſunt Globi Cœlis contigui, continenti vertigine firmi, per- petua circumvolutionis lege fortes, pellu- cidi, nitidi, foris& intus luce, quam jacu- lantur Aſtra, conſpicui. Adde Deliciarum pellie varietatem,& magnitudinem, Fontium gelidas perennitates, liquores pellucidos, Amnium riparum veſtitus floridiſſimos, concavas Speluncarum altitudines, Saxo- rum aſperitates, impendentium Montium Quis unquam videre potuit(olumnas per ſummitates, Camporum immenſitates; ut 5ooo annorum decurſum perſiſtentes, in interim ſileam immenſam inexhauſtamque quibus etiamnum tori, ſcamilli, ſupercilia, Theſaurorum in intimis Telluris receptacu- cymatia, pulvinorum balthei, abaci, acro- lis concluſorum copiam& ubertatem. In-Hcla Ges. teria, cæteræque(olumnarum partes inte- colarum verò hujus tam admirandi palatii coſm. græ,& ab omniĩ corruptionis labe immunes perſeverent, cùm tamen Elementa prope jam per 6oOο annorum intervallum in inte- gritate ſua permanſerint? Quis non mire- tur hujus Fabricæ eclum, quod non ſolam ædificii partem ſuperiorem, ſed totum ædi- ficium ambiat, tectum quod inceſſantis cir- cumvolutionis motu, ita perpetuò rotetur, ut domum perfectè tegat; nè tamen ei pon- dus addatur, ita eidem ſuperducatur, ut ta- men, tantum abeſt, ut tenebras offundat, 1 ut potius& luce& calore omnia ejuſdem quanta varietas& numerus, quanta præter Hominem, omnium Finem, Animantium ſpecie differentium diverſitas? quanta OE- CONOMI, in rerum unicuique ad ſe ſuſten- tandum propagandumque neceſſariarum proviſione, Bonitas& Sapientia? quanta pulchritudo Maris? quanta Inſularum mul- titudoꝭ quæ Orarum, litorumque amœnitasꝰ quot, quamque diſparia Piſcium Bellua- rumque immanium, ſaxiſque nativa teſta adhærentium generaꝰ Sileo hic Aëris, Aquæ, Igniſque mirificos in natura rerum collu- den- ———ů—ů————rð—( r—— 22 rn 5 ——— ä——— ͤ R—— wmöuT—2— 4. ———* —— 1—— ———— ˖—s ——————— ————————— ——— S 3 8 7 8 218 —— FFFFFF—— 3 e 8 5 2 6. 5 1 8 2 2 2 4 ‚—168 9 1 — 8 2 S 89 4 * 7 21 * ö S 8 8 8 2 4 — 8 5* 0 N 17% 8 5 10 85 8 J 1 8* 2 2 2 . 8 2 8 U S * — ＋ 78 ＋4 2* 1 1 1 91¹ B Fyatium 1 B.1 olarig 5 55 2 ſudtor E Seß 2 SO LAINI proui. ab Aucture et] gc 10 Romaæę Anno 1 ſcu . 5 Polas Auſral; F. G. Axi e. 10 5 Solaris D. E Aguuor 5aer 1.8 B. F. Tatim Solis Boreale HG4J. 5.— ee — VVTP 85„ ————.—— 8——————— 8 8 ———— B. CHI. Syatium Solis torridum. A Putei lucis, IL. M. N. Oατ Dporatones und et macula um Om — 5 F Tonais I. 2 F————— — 2 —— LIB. II. DE OPIFICIO GLOBITERRENI. 69 Cab. vII. dentium effectus: prætereo interiorem ſin- gulorum Terrenæ molis viſcerum conſtitu- tionem. Sed de inæſtimabilibus DEI Ope- ribus ratiocinii vela tempeſtivè contraho, ne, mentis æſtu neſcio quò abreptus, à pro- poſitæ nobis materiæ inſtituto, longiuùs quàm ut pedem referre liceat, ſeducar. Globus Er. Tellus itaque, quem Mundum Terrenum radueu. dlicimus, Humani generis Sphæra ex aqua& Terra in unum conflata Globum, in medio Mundi ſuis fixa ponderibus hæret; cujus ex- tima ſuperficies partim 7 erreſtri partim Aqueo veluti indumento quodam veſtita, omnes reliquos Mundi globos rerum præ- ſtantia& varietate ſuperat; cujus magnitu- do& quantitas tametſi à compluribus omnium ſeculorum Matbematicis ſumma in- genii felicitate pollentibus tentata ſit, àne- mine tamen, quod ſciam, in hunc uſque 955 5 diem planè expedita fuit. Supponunt enim ber di. plerique in hoc tentamento Globum Mathe- menlus ot. naticè rotundum, ſupponuntperfectam hu- jus Aolis ſoliditatem, ab omnibus interiori- us viſcerum cavernis abſtrahendo,& hoc h 1 quidem ratiocinio ad aliquam menſuratio- Ceometri. Nis certitudinem pervenerunt, quamvis ne- cum ſeruri.· mo ad præciſam magnitudinis determinatio- dan nem pertigerit. Nam præter menſurarum mutabilium inſtabiliumque, ac unicuique, non dicam Regno, ſed& Provinciæ, Oppidiſ- que peculiarium, propriarumque, fallaciam, accedit tum montium innumerorum con- catenatiſque ordinibus longè lateque ex- porrectorum inæqualitas, tum planitierum, deſertorumque in immenſum diſtenſorum in hanc uſque diem inexplorata intercape- do; quæ quidem omnia uti hominum noti- tiam fugiunt, ita fieri non poteſt, ut huma- nã induſtrià per certam& determinatam menſuram definiantur. Unde Gecometræ ſola pura puta hypotheſi contenti, ut aliquid certi conſtituant, Corpus Terrenum ex Aquea & Terreſtri ſubſtantia in unum globum ſphæricè coagmentatum, omnibus mon- tium ſuperciliis, convalliumque conſequen- tium profunditatibus neglectis, conſidera- re,& juxta hanc hypotheſin dimenſiones agee, ſuas inſtituere ſolent. Quod tametſi multi maticorum nullis non ſeculis tentarint, adeò tamen à 10 10. ſe invicem diſcrepant, ut hoc in illos haud incongrus dictum videatur, Eratoſthe- Ouò plus progredior, eò plus in devia tendo. mespnen Tentavit id primus Eratoſthenes ſcaphio in- ſurare g. ter Syenem& Alexandriam, explorarunt& Archimedes, Hipparchus, Strabo, Prolomæus, des. ſed notabili ab Eratoſthene differentia. Pe- ubeer riculum tanti negotii fecit in campis Linga- Strabo. magnis ſumptibus Rex Alammon, ut eſt 89 apud Abulſedam Arabem, non ignobilem wnedn. Coſmographum. Inquiſtyerunt& poſteri, quotquot fuerunt ſagacioris ingenii Maihe- matici, ſcaphiis aliiſque ſciathericis, tum exquiſita Regionis alicujus planioris juxta Meridianum Tractum, quæ uni Gradui cœ- TOM. I. leſti reſponderet, menſurd. Diſcuſſerunt Turrium Montiumque altitudines ſpe ad tam deſideratam notitiam perveniendi, at fruſtrà; cùm enim omnium conatus laude ſanè digniſſimos examinaàris, vix ullum cum alio convenire reperies; cùm tamen Regu- læ de proportione Diametri ad Circumfe- rentiam,& de Magnitudine& quantitate Sphæræ per eam invenienda ſint certiſſimæ & infallibiles; nec Triangulorum Sphæri- corum analyſis, ſi Geometria ſibi conſtet, fallere queat. Quamnam itaque rationem tantæ diverſitatis eſſe putemus, paucis ape- riam. Duo potiſſimùm exiſtimo, quæ omnem Cecometrarum in Terræ quantitatè menſuran- da laborem eludant. Primum eſt, maxima menſurarum, diverſis Orbis regionibus, pro- vinciis, oppidis uſitatarum, uverſitas; quæ ſanè tanta eſt, ut vix ſit oppidum, quod ab altero menſuræ quantitate non differat; atque adedò nihil difficilius ſit, quàm omnem harum menſurarum differentiam, ad unam ſtabilem& incommutabilem menſuram re- digere, cùm fundamentum deſit menſuræ. Si Nulla dari enim ſtatuas pro minimo menſuræ termino Ppreſ onu v. g. granum tritici, aut ſinapis, memorata grana adeò differentis quantitatis ſunt, ut ea pro diverſorum climatum, Horizon- tum, Terrarumque conditione notabilem quantitatem acquirere comperias, Si verò qualecunque humani corporis membrum pro certo nenſuræ fundamento aſſumpſe- ris, puta pollicem, palmum, ſpithamam, pedem, paſſum& ſimilia, tantò ſanè ſub iis quoque majorem inæqualitatis differen· tiam reperies, quantò homo ab homine quoad naturalem corporis conſtitutionem differentior eſt. Ut ĩtaque tantæ diverſitati aliquid certi conſtitueretur, certa& infalli- bilis nenſura omnibus in Orbe Mathematicis, juxta quam operationes inſtituerent, ſub- miniſtrari deberet, à Monarcha quodam ſumma auctoritate pollente, non ea qui- dem charta aut pergameno inſcripta(ſiqui- dem& hæc ex atris climatumque mutatio- ne ſua damna patitur), ſed æri ſimilique ma- teriæ durabili inciſa. Sed neque ſic aſſum- ptæ menſuræ rationem ſubſiſtere poſſe, hoc pacto oſtendo. omnibus Regionibus congrua menſura. In Geodætica hujus negotii pragmatia ne- Alia diſi. ceſſariò requiritur, imò præſupponitur, ana- lyſis Trianguli, è cujus laterum angulorum- que proportione, cum lateris quantitate cognita, in totius incognitæ quantitatis no- titlam pervenimus. Veruntamen triangu- lum hujuſmodi conſtitui non poteſt, niſiper viſualem, vel Solarem in aliquo ſciatherico organo aut inſtrumento radium; at neu- trum ad hoc negotium ſufficere poſſe, adeò verum eſt, ut de eo dubitare nemo poſſit, niſi forſan ille, qui inevitabiles in dioptica Aſtronomia occurrentium difficultatum ſco- pulos non expertus fuerit. 1 77ro cultas. — ——— I!TT᷑;T.!k('; Cap. vII. Collimatio in men ſu- rationibus Fallaæ eſt. Alhidada. 66 MUNDISUBTERRANE!I Jiro in Aftronomico negotio non multum aut ſecundis attingatur, vix fieri poſſe exi- verſatus, forſan exiſtimare poſſet, lineam vi. ſtimem; ut interim ſileam menſorum de- ſualem, qua per dioptra in Aſtrum aliquod, fectus in menſurandis per decempedas aut aut montis alicujus, aut turris verticem col· catenas longitudinibus inevitabiliter com- limamus, ita rectà in objectum tendere, ut miſſos. fieri non poſſit, talem lineam non exactèe Poſito verò, hæc omnia rectè& cum de- conſtitutam eſſe, quam Alhidada tam rectam ſiderata diligentia confecta eſſe; ecce nova eſſe demonſtrat; ſed qui Naturæ arcaniora ſeſe difficultas offert; Cum ſcire non poſſi- norunt, inſtabilemque refractionum, in tan- mus, num dicta planities cum ſuperficie ta mediorum diverſitate, naturam exactius Maris recta coincidat, num ea aut altior aut rimantur, aliud comperiunt. Quod ut pau- demiſſior ſit. Si enim altior ſit, ambitum lo fuſius exponatur, ſciendum eſt aëris me- circumferentià, juſto majorem, ſi minor, dlium ob fluxilis naturæ inconſtantiam, aded minorem futurum quis eſt, qui non videt? diverſum eſſe, tum ratione temporis, tum medium autem quis attinget? Certò Ille locorum, ut vix ejuſdem diei hora, vix men-/ ſolus, qui uti in numero, pondere& men- ſis aut ſeptimana totius anni decurſu aſſi- ſura fecit omnia, ita præciſam quoque æqua- ctionis aut condenſationis leges, ſuas pari- attingit. ter alterationes ſubeat. Accedit hiſce ſoco: Sunt alii, qui ex alta quadam ſpecula per rum diſparata conditio, qua fit, ut medium lincam viſualem, ſuperficiem Maris tangen- abrium aliud ſit ad Mare, flumina, lacus, tem, ad negotii Ceodætici finem ſe perveni- paludes; aliud in montibus lociſque deſertis re poſſe putant; ſed quis punctum conta- & inaquoſis; aliud in Auſtralibus, in Bo- ctüs in tanta Elementi inconſtantia certö realibus regionibus aliud; aliud ſub Zona ſignare poterit; quis certum fixumque pun- Torrida, ſub Temperata aliud, aliud ſub Fri- ctum in fluxilis naturæ inſtabilitate, Flucti- gidaʒ; adedque pro Horizontum ſtatu& na- bus nunc in convallium morem ſubſidenti- mutari neceſſe ſit. Certum eſt, radium quo- diſcriminabit? Certè nullus. Ceodætæ qui- que viſualem totius Geodætici negotii funda- dem ſe in Horizontis& Cœli confinio, vi- mentum, juxta dictas diverſitates mirum in ſAali linea non niſi punctum tangere firmiter modum alterari, cùm Objectum viſum, ſibi perſuadebunt; ego verò dico, illud tan- nunc altius, nunc demiſſius, pro medii re- tum eſſe punctum, ut amplitudine ſua non rallaeia in facti ratione exhibeatur. Docet hanc falla- dicam pedem aut paſſum, ſed multa millia- re fractione aeëris. Quenam ſit cauſa tanta in ob- ſer vationi- bus diffe- rentiæ. ciam ipſe Horizon, qui luminoſa Stellarum 7ia ſtringat, comprehendatque; illudimur corpora, refringentis Naturæ poteſtate jam ſenſibus, inæqualitate ſuperficiei Maris pro exorta Wesag exhibet, quæ tamen juxta planitie putata decipimur, Aèr mille nobis rigorem Aſtronomicum adhuc ſub Horizonte modis illudit; ut proinde totum hoc Geodæ- abdita, emerſiſſe non deberent. Inſulæ in ticum machinamentum revera ſubſiſtere non medio Maris ſinu derepente comparent, poſſit, niſi Superficies Maris ſine omni inæ- quæ prius tectæ latebant. Vertices montium qualitate rotunda, niſi Planities Terreſtris aliàs inviſi deteguntur; non ſane alia ra- cum Maris ſuperficie continua, niſi A&- tione, niſi quod refractio res abditas ultra rium medium ubique locorum idem conſti- naturalem conſtitutionem pro medii diſpo- tuatur. Quæ res uti Humanam potentiam ſitione nunc altius& altius attollat; de ſcientiamque longè excedit, ita quoque quibus vide noſtram Artem Anaclaſticam in omnis humanæ induſtriæ conatus in Tellu- Opere, quod Ars magna Lucis& Umbræ ris quantitate exactè inveſtiganda luditur. nuncupatur, ubi fuſius omnia proſecuti Quæ non ſcribo, ut cuiquam in tam laude ſumus. digno molimine præjudicare velim, ſed ut Hoc itaque poſito, fieri non poſſe puto, difficultatem rei exequendæ ob oculos po- ut quiſpiam, quantumvis ſagaci& ſub- nam curioſi Lectoris. tili ingenio inſtructus ſit, aut Stellæ, aut remotioris Montis altitudinem præcisè& Sunt qui non Superficiem duntaxat, ſed& Punctum obſervatio- num in Ma- ri conſtitui non poteſt. Sed venio ad alterum difficultatis caput. Siaſe fi. ve pondus Telluris in- verè, non obſtante inſtrumenti præſtan- Soliditatem ponduſque Telluris ad trutinam vigari tia& certitudine, attingat; ut proinde vocant; quod quidem ſuppoſita Trrrenæ humano in- genio ne- hanc unicam cauſam eſſe exiſtimem, cur Semidiametri parte, ſi per hypotheſin, Ter- guit. tanta ſit inter Auctores de Terreſtris Globi ram homogencam, Corpus totum quantum magnitudine differentia. Qui verdò in plani- quantum ſolidum ſpectent, difficile non tie notabili aegotium hujuſmodi Geodæticum foret; ſed nonnullos eſſe, qui ſubductis per decempedas ordiuntur, parem difficul- Terræ cavernis reliquum balanci commit- tatis aleam ſortiuntur; cùm ſpatium tan- tant, meo quidem judicio, audacior æquo tillum præterquam quod ad totius Terreni conatus cenſeri debet: cum præter in- Globi ambitum inſenſibile ſit, ei minima utile computũs exercitium nihil adeò aliud quoque Cœli portio correſpondeat; quæ uti nobis emolumenti producat. Hoc uni- præcise per Inſtrumenta in Minutis primis cum ſcio, Terræ pondus inveſtigare, majores forſan LIB.II. DE OPIFICIO GLOBI TERRENI. Cab. VII. forſan difficultates adnexas habere, quàm ut eas humanæ induſtriæ labor evincat. Nam, uti in ſeguentibus oſtendetur, cùm erra in- numeris cuniculis perfoſſa, ingentibus ſine numero cavernis, parvis, minimis, maxi- mis referta ſit; ac deinde heterogeneꝶ na- turæ mixtis conſtet, ut ad aptatum pondera- tionis ſcopum quis pertingere poſſet, horum omnium notitiam, ut poſſideret, neceſſe foret. ſob.e.8. Concludamus itaque cum Pivo Jobo: Ac- v. 4. 10. 11. cinge ficut vir lumbos tuog, interrogabo te, reſponde mihi, ubi eras, guando ponebam fun- damenta Terræ? indlica mihi, ſi habes intelli- gentiam ejus? Cuis poſuit menſuras eſus, 1 noſtiꝰ vel quis tetendit ſuper eam lineam, ſuper 90 Jaſes illius ſundatæ ſunt, aut quis dimiſit angularem lapidem ejus? nunguid ingreſſus es roſundum Maris,& in. noviſimis Abyſſi de- 67 Terræ? Reſpondit autem Job: Reſpondere guid poſſum? manum meam pon am ſuper os neum, unum locutus ſum, quod utinam non diæiſſem,& alterum, guibus ultra non adl- dam. Atque hæc ſunt, quæ de vaſſitate ac magni- tudline Oeocoſmi dicenda putavi: Modos tum menſurandi, tum ponderandi totius Mo- lem, cùm alibi noſtris in Operibus tradide- rimus,& vix Geographicum Opus, ubi metho- aſas non contineatur, exiſtat, conſulto, nè opus hoc, jam ab aliis traditis referciam, prætergreſſus ſum; nè tamen Lector deſide- ratà notitia fruſtretur, Tabellam Auctorum, qui in Terrena mole menſuranda operam ſuam contulerunt, ex qua in tanta diſcrepantia, quæ magis ad guſtum ſunt, excerpere pote- rit, apud doctiſſimum Patrem noſtrum Kic- ciolium in Almageſto nouo reperiet, Tomo. Ricciolius. ambulaſtiibꝰ nunguid conſidleraſti latitudinem fol. 62. eII De Montibus Geocoſmi, eorumque neceſſitate. troverſia eſt, Otrum ante Diluvium Terra montibus ſuerit exaſperata, Utrum ve- rò undique& undique planà fuerit ſuperfi- Cab.vIII. Agna inter Auctores, potiſſimum Sacrarum Literarum luterpretes, con- ribus, Metallicis fluoribus, Cineribus, ut᷑ poſtea referetur, fœta ſit; certè illa conſiſte- re non poſſent, niſi firma ſtructura intra in- timas concavitates, Montium compagèe, vel- uti dolia circis, continerentur. Secundò, cie conglobata. Utraque ſententia ſuos ha- cùm Mare Terræ circumfluum, perpetuo bet Sectatores. Verùm uti yrior veriſſima eſt, æſtu, tum fluxu refluxuque, tum Vento- ———— 4 A 7 77 ſine Montium Urilitates logtes fas· Certè Sacer Textus luculenter docet, Monti- bus fuiſſe præditam ab initio; meminit enim Montis Ararat, meminit altitudinis aqua- rum in Cataclyſmo ſupra omnes montes in univerſa Terra quindecim cubitis exaltata- rum. Si ergo Montes operuit Cataclyſmus aquarum, ergo ante eum jam fuerunt; unde poſterioris ſententiæ Sectatores audiendi non ſunt. Terrenum itaque Clobum montibus fuiſſe exaſperatum, adeò certum eſt, ut is ſolus in contrariam ſententiam abire poſſit, qui Naturæ neceſſitatem ignorat. Montes Terreno Globo ita neceſſarti ut ſine iis Globus Terrenus conſiſtere non poſſet, tum ob eximias, quas Terræ conferunt uti- litates, tum ob cauſas paulò poſt fuſſus ex- ponendas. Siquidem, uti Divina Providen- tia mirando opificio conſtituit Terrenæ mo- Iis Globum, ita ſines Opificis ita ſublimes ſunt, ut vix ſit, qui ad eos omnes& ſingu- los pertingere, quantumvis ſagaciſſimo in- repagulis Terra durare non poſſet; his enim 2en intra ſinus ſuos alveoſque, veluti vectibus 610bo. & oſtiis, ne Terram immodica diluvione devaſtet, continetur, juxta illud Jobi: Cir- Job. c. 38. cumdedi illud terminis meis,& poſui vectem S oſtia,. Gdixi, Uſque huc venies,& non proce- des amplius,& hic conſtinges tumentes fuctus tuos. Tertib, Montes ad Fontium, Fluviorum- Ad Fon- ceſfarii fluxum præbet, quod ſi Terra prorſus plana Montes. fuiſſet, fieri non potuiſſet; ſed de his ube- rius in Tractatu de Origine Fontium. Sunt ergo Montes veluti Mammæ quædam in Ceocoſino protuberantes,& tanquam Naturæ quædam penaria& reconditoria, tum ad liquorem perpetudò ſuppeditandum, tum ad ſubjectas Montium Regionumque conval- les, benefici liquoris undiquaque diffuſi munere alendas à provida Natura inſtituta. OQuarto, Montes tum ad que propaginem prorſus neceſſarii erant; tium ſeatu- his enim Terra declivior facilem in Mare et genio imbutus, poſſit. Nonnulla tamen hoc rabiem Ventorum coërcendam, tum ad loco recenſere viſum fuit, ut inde ſi cui Herbarum, Arborum, Plantarumque va- ſufficiat animus, reliqua concludere poſſit. rietatem„ quæ ſine Montibus cæteroquin Quod itaque, primo, oſſa in Microcoſino, non provenirent, producendam, tum deni- hoc in Ceocoſmo Montium ſtructura facit; qui que ad æſtum Solis temperandum, Aèriſque ennbage: totam Terreni Clobi molem ita ſtringunt, ut ſalubritatem, quæ omnia non niſi in altiori- 60. diſſolvi minimè poſſit, atque hoc modo per- bus Montium receſſibus obtinentur, mirum fectam conſiſtentiam conſequatur. Cùm in modum conferunt. Hine homines, pecu- enim Terra non unius generis glebam utero deſque æſtivo fervore laſſati, montanas ut ſuo contineat, ſed innumeris diverſarum plurimum regiones, refrigerii, ſanitatiſque rerum ſpeciebus, uti Mineralibus, Pulve- inſtaurandæ cauſa, petunt. Ouintb, quid Oſſatura Telluris 1 15 1 4 Mon- 68 MUNDI SUBTERRANE! Cab. vIII. Montes aliud ſunt, quàm Metallicorum cor- naſci neceſſe eſt. Cui non experientid con- porum promus condus inexhauſtus, in quo- ſtat, Plana Montibus ſuppoſita, mox ad pri- heals. rum concavitatibus per abditos meatus, mum Solis in Arietem ingreſſum, ſolutis ni- Ignis ſubterranei virtute& energid, veluti vium, quibus vertices Montium operti ſunt, in Fornace quadam decocta,& ad maturita- molibus„terram circumſitam mirum in mo- tem deſideratam deducta, in uſum morta- dum fovere,& ad fœturam ſollicitare? Et Iium egeruntur. Non dicam hic de amœni- ne humore nimio Terra inebriaretur, de- tate Proſpectus, deutilitate, quam Umbra clivitate ſua humoris ſtagnationem impe- ſua in ſubjectis agrorum planis vallibuſque diens humorem continuo fluxu intra alveos conferunt; non memoro, quanti in natura Fluminum coactum in Mare detrudit: ut ſic locorum conſtituenda momenti Montes ſuperfluo humore exonerata apta reddatur ſint: hoc ſanctè affirmare auſim, diverſa- proventibus rerum. rum Regionum, Provinciarum, Urbium- Si vero Terra, plana ſuperficie diſtenta c. relu- que proprietatem, qualitatemque non niſil fuiſſet, omnibus jam recenſitis emolumen- Anaturali Montium circumſitorum conſtitu- tis haud dubiè caruiſſet eque enim Flumi- ſe non de. tione provenire. Sed unum eſt quod Natu- na obæquabilem 2erræ ſuperficiem, fluxum(t. ra provida in Montium conſtitutione& par- ſuum continuaſſent, neque Nives liquefa- tium Terreſtrium exaſperatione potiſſi- ctæ habuiſſent, quo ſeſe exonerarent, ſta- brilitas mum intendit, caloris 1 proportiona- gnantium itaque multitudine Aquarum in tum incrementum, ſine quo nihil rectè diſ. omnes partes diffuſarum, Terram unà cum tenperan- poni potuiſſet; hinc enim fit, ut Solares, Vegetantis Sentientiſque naturæ fœtibus, 40. cæterorumque Siderum radii, intra Mon- humoris ſuperfluitate perire neceſſe fuiſſet; lium anfractus, ſaxoſarumque molium diſpa· Accedit aèris inſalubritas quam ſine motu res conſtitutiones, vario reflexu vehemen- conſiſtentium planorum ſtagnantiumque ter intendant calorem, halitus vaporeſque aquarum putredines cauſaſſent. ad Meteorologicas impreſſiones efficiendas Ex quibus omnibus penitiori mentis ſcru- eliciant: ex quibus innumera in Ceocoſmi tin io expenſis, Montium nece ſſitas luculen- conomia„ ut ſuo loco dicetur, ter patet. T De arcana Montium conſtitutione. cap. IX. Ui Sphæram materialem conficere mum Auſtri Promontorium„Bonæ ſpei nun- volunt, circulos primò adaptant, cupatum, extenditur, quem ordinem haud quos Meridianos vocant, ea diſpoſi-· dubiè uſque ad oppoſſitum Mundi Polum tione, ut omnes ſeſe in Polis Mundi inter- continuari, ipſa ratio dictat. Ex hoc veròd ſecent, hiſce deinde Aquatorem, cæteroſque Auſtrino Polo, per incognitos Auſtralis Ter- ordine circulos parallelos tum ad conſiſfen- r tractus uſque ad Fretum Magellanicum tiam Sphæræ, tum ad arcanam Telluriscon- diſtenditur,& hinc per Andium Americæ Au- ſtitutionem indigitandam applicant. Si ſtralis, Boreæque immenſos tractus Polo Bo- paulo ſubtiliori trutinà Gœocoſmi ſtrudluram reo jungitur ei, à quo dimanarat. examinemus, qua aptat concinnatque 724. Altera catena ad angulos rectos primam in- Altera laris Glolum, eadem prorſus ratione à Na- terſecans, abienſque ex Polo,& diſtenſio- Montium 7 2 1 8 5 3 concatena- tura conſtitutum comperiemus; ſiquidem nis ſux propaginem per Tartariam derivans tœum com- Montium catenas à Polo ad Polum, ſive ex Inaum fibi conjungit, qui per mediam Scy- pages eireu. Borea in Auſtrum conſtitutas eſſe, ipſe Geo. magnum Mogoris Imperium,& tan- caſmus ſat ſuperque docet. Sed ut veritatem dem per medium Indiæ dorſum in Promonto- rei clariùs oſtendamus, Vium lomorinum excurrit, ubi mediante Ma- Prim ca. Pima(atena Montium in circulum ordi- ris fundo MontibAs Zeilani Inſulæ,& hinc 2 dlen. nata deducitur à Polo per IHlandiam, Sco. ſubter Oceanum in Polum Auſtrinum dis- tium, qua- Liam, Angliam, Germaniam, continuata Mon.- tenditur; atque hinc tandem, per incogni- vam ſit. ftium ſerie, rectoque tramite uſque ad Albes, tos terrarum, Oceanique tractus pPrinci- quæ ſunt veluti aou quidam(atenæ magnæ, pio, à quo diſceſſit, connectitur. Quoniam quo, qui diſcontinuo ordine extenſi Montes verd perpetuus Oceani æſtus, fluxuſque ex nonnullam connex ionis labem incurrerint, Oriente in Occidentem continua ſua alli- vinciantur, conſtringanturque ad firmio- ſione, nonnullum detrimentum adferre po- rem conſiſtentiam. Ab Alpibus verò, novo terat; hine provida Natura tranſverſas Mon- veluti annulari ordine implexi Montes, tium catenas diſpoſuit, quibus totius Trirenæ Aſeunino junguntur, quo totius meditullium Af0lig aching firmiorem conſiſtentiam adi- Italiæ haud ſecus ac ſpina quædam dorſi, piſceretur. Unde vides ex Oriente in Occi- Catena optimà oſſium compage, continuata ſerie dentem ab ultima sinarum Regione Montes 0 per Siciliam Montibus Aſricæ connectitur, montibus ita annexos ut quos China per 4, & quos Lunæ vocant. tranſverſum propagat, Imaus extra Chinam ad quid. Alter(atena magnæ nodus, uſque ad ulti- continuet in Occidentem Scythiæ, Indliæ, Caſpii LIB. II. DE OPIFICIO GLOBITERRENI. 69 (ab. IX.(aſpii Maris, ameficœ, Afiæ Minoris, Mace- eæ motui Oceani, Mariumque ‚obicem po- donie, uſque ad Alpes(ottias& Rhætias con- nerent, atque adeò liberum haberent cam- tinuatis Montilus conjungat, quas Alpes pum ad univerſam erram copioſo aquarum per Delphinatum totamque Narbonenſem Gal: affluxu fœcundandam; quod non accidiſſet, liam continuas committit Alpilus Pyrenæis, ſi Oceanus Montium catenis præpeditus, non quæ hinc tandem in ultimum Occidentis liberas, ſed motionibus agitationibuſque terminum, uſquedum ſuo reſtituantur prin- inacceſſas ſemitas offendiſſet. Ne verd li- cipio, ordine mirifico propagantur. berrimo ſuo& impetuoſiſſimo motu, Ter- our Caten: Sed quæres forſan, Cur Catenæ hujuſmo- reſtrium regionumoris, alluvione ſuà, de- 0 di in Oceano continuatæ non videantur, trimento foret, Natura has Monſium cate- von teun,, ſed ultimis Terrarum promontoriis, quaſi nas diſpoſuit, ut ad hos tumentibus unda- abruptæ& interruptæ diſpareant? Reſpon- rum procellis fractis, ad ſuos ſibi deſtinatos deo, Catenas hujuſmodi Montium non ab- alveos rediret. Quoniam verò Oceanus rumpi omnino, ſed ſubter Oceani profun. ſuas quoque fluendi leges à Borea in Au- ditatem eodem ordine continuari; quod ſtrum,& contrà, ſtatutis temporibus ſer- verd non emineant, niſi per diſperſas hinc vat; contra hoc franſcerſi Montium ordlines inde inſulas in Oceano emergentes, id poſiti ſunt, ut hoc pacto, ſine offendiculo, certè ſagaciſſimo Naturæ conſilio factum Natura ſuas operationes in Terreſtris Mundi eſſe tibi perſuadeas: Cùm enim Oceanus Oeconomia perficeret. Nemo tamen hoc perpetuo fluxu orlem Terrarum ambiat, loco exiſtimet velim, Catenas haſce Mon- fluxilis naturæ Elementum veluti jure quo- tium in perfectos circulos coordinatas, ſed, dam, itinera ab omni obſtaculo& repagu- prout Terrarum neceſſitas requirebat, ſubin- lis immunia,& undiquaque pervia requi- de fimbriis catenarum in immenſa utrinque rebat; hinc Catenæ Montium per extititios Regionum circumjacentium ſpatia deductis vertices in Oceano non continuantur, ne compoſitas. III!CCõĩ˙ d̃] O/ſatume Globi Terreni aquis nudatæ. ,,,—— ..,, 5 7 .——5—— 5 5 — ö,——— ä 5 —— 8 be. , , . . Verùm cum de his uberius DxO dante in Figuram hic appoſſtam vide. In qua Catena Hegue hus dicturi ſimus hæc in genere tan- Monlium A B C P, monſttat, illam Aontium tùm dicta de Montibus ſufficiant. compagem, quæ à Polo Arctico, per Europæ 1 3 me⸗ »„ͤ— — * ———— 3r— 70 MUNDISUVBETERRANEI Cap. IX. medium,& per Africam, ad Polum Antarcti- per incognitam Submarinam compagem cum& hinc per Americæ Auſtralis Andes, Po- Polo Boreo A reſtituitur. Montium verò Ca- Io Boreo, unde ducta fuerat, reſtituitur. Ca- tenæ in latitudinem extenſæ B ED, cæteræ- tena vero Montium REC, à Polo Boreo A que parallelæ, notant, tranſverſam Montium per medium Aſæ,& Indiæ uſque ad C Po- compagem, ad firmiorem 7ofus conſiſten- lum Auſtrinum diſtenditur,& hinc tandem tiam, ob fines paulò ante deſcriptos. „)%ͤ; De Montibus in particulari,& arcana eorundem ad uſus humands architectura. 8 mi compage, at non ſine ſumma providen- De Reconditorlis ſeu Hydrophylaciis in Eu- tia ita conſtitutum eſſe, ut in Terreſtrium ropa conſtitutis. partium meditulliis, maximè ſeſe admi- Ontes à Natura non caſuali aut tu- randum oſtenderet; dum maximorum& multuario, ſed ſagaciſſimo conſilio ingentium qontium coacervationi, veluti conſtitutos in Orbis Terrarum ſuper- quoſdam catenarum magnarum nodos, in- ficie protuberantes, ea quæ jam dicturi ſu- nexuit, tum ad firmiorem totius Compagis mus, ſat ſuperque comprobabunt. Ex hisſconſiſtentiam& firmitudinem, tum ad fun- enim, præter humorem, quem Montium ope danda in Montium cæcis viſceribus immenſa univerſæ Telluri confert, alios innumeros uſus aquarum penaria, ex quibus veluti promo- habet, quos ſaprd enarravimus. Nos ad ea, condis Flumina undique ſcaturientia ſub- quæ, quod ſciam, ante nos hucuſque nemo ditos ſibi convallium camporumque tra- advertit, deſeribenda calamum diſtenda- ctus benigno profluvio irrigarent. Quod mus. Quod ut quàm optimoè fiat, ut oculis curioſi Lectoris pateat, enu- vine Cae. Notandum, Primò, Terrenum Glolum à meratione partium rem fuſius enodandam Alontian, Polo ad Polum inæquali quadam& diffor- duxi. Cap. X. Montium. 9 Autra. Ahes Rhalcas quod J Van dir nmus Curoher Hlelerrun Dmuuulete. 0 1 r — Dae, 8 Mare Adriaticum 1CC ee HDROTHXLACh —— — Hydrophr/. Hujuſmodi Naturæ reconditoria in Europa vocant. Ex quibus veluti ex prædiviti quo- e 1 0 loco ſunt Montium dam Hydrophylacio, abundantiſſima aguarum luitina. iun Rhe- bium, longè lateque diffuſa ſoboles, quas Alpes proſluvia omnibus Europæ Regionibus ſuppe- itan- ſue min⸗ I Mer Caspian Alircanam de Sala ou Baclhu. Lselbag 9 Hydrophylacium Aſiæ Majoris chehibens, 4⁰ Ommnid Hlumina ſine groimiè ſane remole her occultos mæadmdnos 0 ginem ſnant ſortiuntum. — La Mer Caspian — Mircanam de Fala ou Arabia chhhibens, 9⁰ Omnia Hlumina ſaue 6 graximè ſane remole hern. occultos mæandros Oriqinem kr m n 13** 1 ed 0 N 0 2 „ b Gc 0 17 5————— —ͤ—ũ——j———— — LIB. II. DE OPIFICIO GLOEBITERRENI. 18 Cap. X. ditantur. Sunt autem triplici nomine di- ſummis& inexplicabilibus emolumentis ſtinctæ, quarum illæ quæ Galliam reſpi- beatur. ciunt, Cottiæ, quæ Helvetiam ambiunt, Rhæ- tiæ cum adnexo Vogeſo; quæ demum Acdria-§, II. ticum Mare ſpectant, Penninæ dicuntur. Ex De Penariis Naturæ, ſeu Hydrophylaciis toto hoc Alpium complexu, veluti ex fœcun- in Aſia conſtitutis. do utero, effuſi ingentes Amnes, Danubius, 4 Rhenus, Oenus, Germaniam; Rhodanus, Arar, Uo in Europa in Penariis Monſium con- Moſa, Moſella, Galliam Belgiumque; Padus ſtituendis tenore proceſſit eodem in verò, Atheſis, Mincius, Ticinus, Italiam; Sa- Aſd, in A, conſtitutione luſit Natura vas verd& Davus IIlyricum irrigando rerum. Siquidem ex Geograpbica diſciplina beant. Ex hoc non Flamina tantum, ſed& conſtat, mediam totius Aſiæ longitudinem ingentes& immenſi Lacus originem traxe- continuatis Montium catenis à Thracio. Oc- re ſuam; In Germania Lacus Acronius, Luce- cidentis Boſphoro, uſque in ultimum Orien- rinus, Igurinus; In Gallia Inſubriumque s termaum protenſam, Borealem Aſiam, Regione, Lemanus; ut interim innumeros 155 eſt Scythiam ſeu Tartariam ab India minoris ordinis Lacus ſubticeam. In Italia Auſtrina veluti diſcriminare. Qui quidem Ciſalpina Lacustres, quos Majorem,(omen- Montium acef vi pro vario ſitu, varias deno- ſem, antiquis Larium,& de la Carda vocant. minàtlones ſortiti ſunt; nonnullis illos ſub Unde autem tanta aguarum ubertas originem Tauri& Antitauri, quibuſdam ſub(aucaſi 5 ſuam nanciſcatur,& quomodo Montium pe- aliquibus quoque ſub Imai& Parapaniſi no- nariis contineatur, ſuo loco& tempore minibus indigitantibus. Quidquid ſit, non oſtendetur: hoc enim loco de penariorum cum nominibus, ſed cum rebus nobis nego- tantum diſpoſitione tractare viſum eſt, ut tium eſt. Certum eſt hos Montes in meditul- al- lantorum Naturæ mirabilium cauſas pertin- tiſſimorum Montium globum conſtituere, gamus. Sed filum occeptum ſequamur. quod nos proinde principale totius Aſiæ Hy- Enarrata itaque Alpium concameratio, cùum Aropſhylacium aſſerimus. Nam id in omnes non æquali menſura aquarum, omnibus& Aſiæ partes immenſa eructat Tlumina, Ver- ſingulis circumſitis Regionibus ſeſe com- ſus Auſtrum quidem, Indum& Gangem, qui- municare poſſit; ne neceſſitati mortalium 5 univerſa Indorum Natio abunde irri- novercam ſe præbuiſſe Natura videatur, hinc gatur; verſus Orientem plurimos immen- alios ſibi ex omni parte coacervatos aton- ſoſque Regni Sinarum amness verſus Bo- tium ordines, fimbriis, ſuis, adnexuit, vel- ream ha& Obin; verſus Occidentem deni- Alia Ey- uti auxiliares quaſdam copias: In Germania que nobiliſſima Flumina Oum, Janaſtem& ſraplbglacia quidem Montes Noricos,& qui Bohemiam Hydaſpim, præter innumeros ingenteſque eingunt, Hercynios, qui Boream ſpectat, lacus, quos efficit, præbet, uti Aappa hic Cattimelibocum In Gallia Vogeſum, Aluer- appoſita luculenter demonſtrat. Quoniam uios,& Alpium lottiarum reliquias, Pelphi. Verd Aſa longiori tractu protenditur, quam natus Montes: In Italia Apennini oſſamen- ut ſingulas longe lateque ſparſas Regiones tum, innumerii montiblls, veluti ſpina quædam attingere poſſit; hinc divitias ſuas per(b- dorſi ex oſſibus, coagmentatum. Adeò Ut in rerraneorumregnorum commercia ita diſtri- Germania ſupra cifari Montes aliam Flumi. buit, ut nulla plus ſe alterd accepiſſe glo- num fœturam ſuppeditent, id eſt, Mænum, riari poſſit. Nam Taurus& Antitaurus Mi- Allim, Moldavam, Amaſum; In Gallia Ligu- norem Aſiam uberrimis Fluviis beat; Græ- rim, Sequanam, Druentiam, Varum; In Italia ciam Fluviis ex Acrocerauniis Atho, OHympo, Arnum, Tyberim, Anienem, Lyrim, Vulturnum, Pelione, Oſſa, cxæteriſque, profuſis. Arme- quibus univerſa Italia, Gallia, Germania niam, Perſidem, Babyloniam celeberrimis profluvio irrigantur. Ne verò ex- Fluminibus Euphrate, Iigri. Herbi. cæte- tremæ Europæ Regiones debito ſibi humoris riſque, quos brevitatis cauſo ſileo, Gor diæi, nutrimento deſtituerentur, nova conſtituit ſive Ararat atque Caſpii Aontes irrigant; qui Natura cellaria ſeu feconditoria. Inter Hi- Tauro& laucaſo ab Occidente nexi, tandem Monbes Py- ſpaniam& Galliam Alpes ſive Montes Pyre- ad Ortum in paulò ante Montium enarra- nabos; Inter Germaniam& Poloniam, Hun- tam congeriem veluti diverſi rami in trun- Carpathus gariamque Carpathios Monteg; quorum illi cum ſuum implantantur. Habent& in Se- T, in Gallia Garumnam; In Hiſpania Iberum, ptentrionis ultimo angulo Hyerborei& Ri- Eiſbania. Durium, TIugum, Bætim, uadianam ex Pyre- phæi Montes ſua Hydrophylacia, ex quibus næorum plicis, id eſt, Caſtella Montibus, de- vaſtiſſimi Fluvii, Boryſthenes, Volga, Tandis, wueelno, ducta Flumina profundunt: At verò in Po- effuſi, Ruſſiam& Tartariam ubertim ri- Hungaria. lonia Viſtulam, in Hungaria Tzbiſcum, in Ger- gant; de quibus eorumque memorabilibus, mania, Oderam, alioſque innumeros, qui- rebus ſuo loco fuſius agetur. bus dictæ Regiones ſcatent, Tluvios produnt. Atque adeò hiſce ryibus Naturæ Agua- rum reconditoriis poſitis, univerſa Europa §. III. Paragr. Hydropſy- lacia Aſia: Montes Flumina celebriora Aſiæ. —— — —— ͤ—U—— ͤ—— 4 —— — 72 MUNDI SUBTERRANEI cap. X. S. III. deſiderata, tandem innoteſcat, qui proprii 1% ſint Nili ſontes, aperire tentabo. De Hydrop hylaciis en ontlum penarus DPiximus alibi, Ooardum Lopex præ cæ- Od. Lopez. in Alfrica cenſtitutis. teris in oiginis Vili inventionem incubuiſ- 1I. Aßrica magna ex parte Torridæ Zo- ſe, atque hoc unicum ſategiſſe, ut Vili fontes næ æſtibus expoſita eſt, ac proinde proprios aſſignaret. Verùm nec Odoardus kala rlu. ſummdà ſiccitate laborat, ita Natura huic veræ ſcaturiginis Nili inſpector fuit, neque 1 malo providens, vaſtiſſimum Hydroplyla- ejus relatio rei ſatis conformis eſt; Veriora cium in meditullio ejus conſtituit, quos igitur de tam inſigni argumento adducenda Nontes Lunæ vocant: eſtque immenſorum nobis ſunt. Eo ipſo igitur tempore,quo ne- Montium congeries, qui innumeros ex omni gotium hoc intricatiſſimum, ſummè per- arte amnes veluti ex fœcundis uberibus plexum me teneret, huc Romam appulit 25 lateque profundunt: ex quibus primo P. Franciſcus Caravaglius Indiæ& Æthio- loco NVilus omnium Mundi fluviorum cele- piæ procurator; à quo ego per manuſcri.-- berrimus originem ſuam trahens,& per ptum P. Petri Pais veritatem edoctus, ean- Petr. Pais. longas atque incognitas ambages tandem dem hie poſteritati conſignare volui, ut ve- per catadupas præcipitatus ſumma Ægypti ritas tandem poſt tot ac tantas graviſſimo- felicitate, in Mare Mediterraneum maxi- rum Auctorum fallacias futileſquè conjectu- ma aquarum mole prægravatus exoneratur. ras ſuo nitori reſtituatur. El. Zaina. Ex hoc Zairus Occidentem petit,& Regio- Res ita ſe habet: Provincia ubi Vilus ori- Deſcribptis nes varias inexploratæ adhuc magnitudinis zur, vocatur Agaos, vicina Regno Goiam; vi. allambendo, Oceano tandem Atlantico Terra, in qua oritur, vocatur Sabalds in apice l Niger. miſcetur; à quo non procul ortus Viger, va- Montis, in plano arboribus undique circun- rias fortunæ vices ſubiens, jam Terræ vora- dato. Oiametros ſontis lata pedem unum cum ginibus abſorptus, jam denuo evomitus, dimidio, fundi inexplorabilis, margine non pari paſſu in paulò ante memoratum Ocea- redundat, ſed in radice Montis exitum ſibi num effunditur. A Meridie cuamam, alioſ pandit, ubi ſimul ac è Montis viſceribus que peregrini idiomatis nominibus trans- emerſit, in flumen diffunditur, qui aliis ſub- formatos amnes, qui& vaſtitate cum ipſo inde fluminibus auctus, tandem in lacum Mari comparari queunt, eructat, quos ſeſe z0 leucarum longitudinis, latitudinis omnes Oceanus Meridionalis excipit. Ne 14 exonerat; à quo dum iterum emergit per verd Nubiæ& Lybiæ deſerta æſtu perirent, longas Terrarum ambages gyrans, ad eun- Atlantis concatenatos in Ortum Montes Na- dem ferè locum, unde prodierat„videlicet tura ita diſtribuit, ut ſicuti à Capite humor ad Fontem perveniens, reflexo curſu rectà per omnia Corporis membra diſtribuitur, per ingentia præcipitia ſaxaque inacceſſa ita ab Atlante per reliqua Montium viſcera, dilapſus ad interiora divertitur Athiopiæ. laboranti naturæ hic ſubveniretur. Quæ omnia confirmantur P. Petri Pais Hujuſmodi autem aguarum velut Cadi re- conditorii ſunt duo Lacus Zambre& Zaire; quorum hunc non malè dixerim fœturam alterius Zambri, tantà uterque aquarum copià turgens, ut non flumina, ſed maria eructare videantur; potiſſimum Lacus Zam- bri, qui veluti in Centro conſtitutus, ac in amnes ampliſſimos diffuſus, ſingulis Mun- di partibus, ceu è prædivite vena confert abundantiſſima aguarum proſluvia: Septen- trioni quidem Nilum, Orienti ingentia Flu- mina cuamam&(Coabum, Ceila, Manhice ſeu Manhenſen Auſtro, Occidenti denique Zaire: quorum hi omnem Aeridionalis Afri. Ingentia cæœ Occidentalem plagam, Regna Congo, Flumina Africæ Me- ridionalis. Angolam, Monomotapam, Matamam, Ba- gamidri, Agaſymbam, uſque ad Bonæ Spei Societatis noſtræ Sacerdotis oculato teſti- monio, qui hunc fontem Nili unà cum Impe- ratore Æthiopiæ, uterque curioſitate ſimul ac veritatis amore percitus, magno exerci- tu ſociatus didlum fontem luſtravit. Verùm cùm dictus P. Petrus Pais ſumma diligentia hoc negotium in ingenti rerum Æthiopica- rum manuſcripto Opere, quæcunque obſer- vavit, pertractàrit; hic ejus verba ex Luſita- nico in Latinum tranflata apponam, ut ve- ritas rei luculentius patefiat. Sic ĩitaque ait: Poſtguam tractavimus de ſertilitate terrarum Hil de prærcipuis Fluminibus& Lacubus Ter- rarum, ejus Imperio ſubjectarum, reſeram. In- ter quæ primo loco ſe offert maximus ille& toto Caput irrigantes fœcundo limo àſterilitate Orbe celeberrimus Fluvius Nilus, qui non apud vindicant: iſti verò totam interiorem Abys- Antiguos ſolum,& modernos Doclores, Aucto- ſinorum Regionem, eaſque omnes, quas ab Oſtio Maris Erythræi uſque ad cuamæ) reſgue graviſſimos in admirationè fuit, ſed& cuſus freguentem mentionem facit Sacra Scri— Relatio de ſub Dominio Presbyteri Joannis, operæ pre- 1 e tium me facturum exiſtimavi, ſi hoc loco nonni- Bub. Oſtium maritima ora diſterminat quæ ſunt Plura Gen. 2. Vocatur Gehon„ Un¹f eguatuor Nili deſeri- Melindæ, Barnagaſſus, Quiloa, Mombaza, Paradiſum irrigantibus. Hic hodierno die vo- OTIigO ονο¹, Mozimba, Mombara, Membaca, Mozam- tio, ejuſqus catur al Æthiopibus Abaoi: Originem ſuam te- zer inventa. bicum, aliaque hujuſmodi Regnorum mon- net in Regno Goyam in uno territorio, guod vo- ſtra. Verùm ut tam notabilem hiſtoriam catur Sabalà, cujus incolæ vocantur Agous, hic apponamus,& ut veritas à tot ſeculis ſantgque Chriſtiani, erſi ſucceſſu temporum, Hl. ve ſcente id/e,οον 3 Bad Lendosbibl ＋ T o＋ 32 „. 9 N FEC Ppręcipuum Iin Moniibus Lunæ Situm, Lacuis el. Flumina pnecipua fundens. ubi et nora inventio Oi In¹. N 11¹ deſcribitur 8 22*— AF RICA fundens 1li et nova inventio Orginis Mili Aeſcribitur Adrapiylacia Athioiæ Aeun c zuæ cum 4%io in N Alonabus Lunc com- Tomus J. 72. 90 mumcans per, fabter. Ixe. dneos medtus S Is. ＋ — O U 5 85 5 2 0 J. 0 0 U 0 2 MHe Sae, u. 85 — — — IOROGRE VTONTIVNI IPSIVS Splie Ke I2l. 53 —— 6 ＋ INOocTIXLIG ———— ——.* —— ＋—— e. giegtes 4 e 8 2 N.—. *3 Af-e r IN 8 12 1 Ab— VENMEIT GLNWVINA TONTIVNM NIILI ILOPOGRAP TIIA PrTRO HI8 Soclet IESNU Afinb 161 8: die 21. Arilt is in ꝓteſentia Inperatoris. FoIl 56 2 5* 8 1. 85 90 98— 6. 0. 5 9222 2 3. 2— ——— Aal Hara Eyr ,, N A Cap.. Situs loci in quo Ni- lus oritur. Profundit as Fontis. Loca cir- cumſita Fonti Nili. LIB. II. DE OPIFICIO GLOBITERRENI. 7 veſcente Eccleſia, variis ſuperſtilionibus im- buti& corrupti, d gentibus& paganis vicinis parum diſferant. Fons autem Nili in parte Oc- cidentali Regni Goyam ſitus in ſummitate u- nius vallis, quæ 4 Hemilatur ingenti(ampo, jugis Montium undique circumdato. Anno 1618. 21 die menſis Aprilis, cùm in hoc Regno und cum Imperatoreè ejuſque ecercitu degerem, hunc lo- cum adſcendli, omnia diligenter luſtravi, inveni- gue primò duos ili Fontes rotundos, utrumgut guatuor quaſi palmis latum in diametro, ſum- mague animi mei voluptate vidi id, quod nullis votis conſegqui potuerunt Cyrus Rex Perſarum Cambyſes, Alexander Magnus, ac ſamo- ſus zlle Julius Cæſar. Aqua Fontis clariſſima eſt Sleviſſima, guſtuique graliſima, ciendum tamen, nullum hoſce duos oculos Fontis in ſupre- ma Montis planitie exitum habere, ſed in radi- ce Montis; profunditatem quoque Fontium entavimus,& in primum quidem lanceam im- 22 ubi facile conſcenditur. Infra Montem circiter und leucd in proſundiſima guadam valle Terræ vaſceribus, alius Fluvius emergit, gui ſe tamen cum Nilo paull poſt conjungit; unde credunt eandem cum Nilo ſcaturiginem obtinere; ſed in- ſfra Terram per occultos canales deductum hoc loco primum erumpere. Rivus verò Fontis, gui inſra Montemerumpit, in Orientem ſpatio ja- craus lombardæ vergit; deinde ſubitò declinan- 40 Boream petit:& paſt quartam circiter leuca bartem novus ſeſe offert rivus ꝭ ſaxis&ſcopu- lis ebulliens, cui paulò poſt ſe jungunt duo alii rivi, ex Orientis plagacrumpentes:& ſic deinu- dle aliis Galiis identidemcolloctis rivis notabi- liter creſcit Nilus. Paſt ſ⸗patium verò diurnum itineris magno lluvio, qui dicitur, Ja mà, con- jungilur, qui dleinde flectit ſe verſus Occiden- tem, Aſſue ad z5ñ circiter leucas d prima ſui ſcatu- Isine poſtea mutato curſus Orientem repelit, in- Ainuando ſè in unum Lacum ingentem(eſt hic Curſus Nili A prima ſui origine. miſimus, quæ intrando ad palmos tangere vi- ſitus in provincia, guæ dicitur Bed Regnogue Eacum Bed debatur quaſdam veluti radices vicinarum ar- partim Goyam ſul jacet, partim Regno Dam- tranit. borum, ſibi invicem implecas. Secundus Fons vergit à primo in Orientem ad jactum lapidis; hujus profunditatem explo- rantes, immiſſi lanced 12 palmorum, fundum nullum invenimus; colligatiſque dualus lanceis 20 palmorum, denuo rem tentavimus, ſed nec ſic fundum tenere potuimus. Dicuntque incolæ, totum Montem plenum aquiss cujus hoc ſignum dabant, guod tota circa Fontem planities tre- biæ), uem ita pertranſit ut aquæ Nili notabi- lem diſferentiam ab aquis Laclis oſtendant, ro- taſque Fluvius aguis paluſtribus impermiſtus ſuum curſum fucumque teneat; qui mox ubi eæit, variis gyris declinando in Meridiem, Ter- Lam irrigat nomine Alatà guinque leucis ab epi- ſtomio Laciis Aiſtantem, ubi per rupes 14 bra- ſchiorum altas præcipitatus immenſo ſimul& fragore& ſumo aqpueo, qui eminus nebula mihi mula erat& bulliens; manifeſtumlatentis aquæ videbatur, præcipitatus paulb poſt intra duas inter duas veſtigium; candemgue ob cauſam non redundat Rupes ingentes ita abſorbetur, ut vix oculis at- ribes Cata- agua ad Fontem, ſed ad radices impetu ma- ximo ſeſe egerit; aſirmabantgue Incolꝶ, ut S ipſe Imperator, qui præſens erat und cum Exercitu ſuo, eo anno Terram parùm tremuiſſe ob magnam anni ſiccitatem, aliis verò annis ita zremere,& bullire, ut vix ſiue periculo adire liceat. Circuitus loci inſtar lacus cujuſdam ro- tundi, cujus latitudo ſundæ jactum conſtituere poſſit. Inſra apicem hujus Montis populus de- git ad Montem, leucd circiter und d Fonte diſitum verſus Occidentem, vocaturquè Guix, Svidetur hinc Fons bombarda atlingi poſſo. Eſt hoc loco vicus gentilium, qui ſacri fcant mul. as vaccas,& veuiunt ad Fontem certo dlie anni und cum Sacriſſculo, guem pro Sacerdote tenent, gui ibi ſacriſſcat unam vaccam juxta Fontem, Vaccæ abſciſſum proſicit in Fontis 40%% ſum, e lago hia prima a qual buo, onde facean ſolenne ſacrificio matando muitas vaccas, que os gentios, d'he tracean,& do- pois ſe cubria todo com o ſevo dellas,& aſentava en un Cadeira deferro, que tinha poſta nomo de muita lenha ſeca, emandava ſem ſe quermar nem ainda derreterſe ò ſevo, e algunas veces etravan depois da fogo aceſſo, e ſe aſentava à queſta gente de ma- neira, che con eſtas feteizerias engennava tingi potuerit. dunt cacumina dlictarum Ru- pium icuicina, ut Imperatoraliguoties, ſtra- 0 per illa ponte, cum toto ſuo exercitu tranſie- rit; guibus omnibus& ego præſens ſui. Poſt- guamigitur d parte Orientali Regnum Begami- dri, Goyam, cæterague intermedia Regna Am- harà, Olaca, Xaoà, Damot Jon gè latẽgueè ir- rigavit, mox fluxu ſuo Regnum Goyam repetit, irrigatiſque Territoriis Bizan& Gumancan- ca, 174 ſenfim Regno Goyam appropinquat, ut non niſi unius diet itinere à Fonte ſuo diſtare comperiatur. Hlinc flurum retorquendo verſus 5 Fazolò& Ombareà, Rcgnum Oentilium, guod Auno 11 z. ingenti exercitu ſulegerat Eraꝝ Se- lachriſtos, frater Imperatoris, Regnumque, urpo- te incognitum,& ob vaſtitatem, vocavit Ayzo- lam, id eſt, novum Mundum. Hinc exOriente in Bofeam declinans per innumeras alias regiones vaſtiſimaque præcipitia dilapſus in Ægyptum, & hinc in Mare Mediterraneum ſe exonerat. Atque hæc eſt deſcriptio Fontis Vili, ejus- que flucus, quem citatus P. Petrus Pais pro- priis oculis unà cum Imperatore Ahyſſino- rum Anno 1618. 21 Aprilis uti curiosè ob- ſervavit, ita ſumma diligentià adnotavit; ut hoc ſuo tam inſigni& oculato examine Rempubl. literariam multis tricis& dubiis àquella gente da maneira, que ð tinham por liberarit. Cui quidem unicè impoſterum grande Santo, che davan queſto ſato queria. ſtandum exiſtimem, cùm Imperatorio ap- Porrò(ampus Fontis Nili ab ommi parte diſ. probato teſtimonio ſuam jam Fons Vili cer- cilis adſcenſu eſt, præterquam ex Harte Boreali, TOM. I. titudinem infallibilem ſit adeptus. Verùm K. ne upa. —* 1 ＋ **————— ———————— 74 cap. X. ne quicquam huic operi deeſſe videatur, Chorographiam hic adjungendam duxi, quam vide in rom. 1. Oedipi, Cap. de Origine Nili. Cùm hiſtoria hæc dicat, duos fontes com- parere intra Terrenum undequaque tremu- lum, veriſimile eſt, olim magnam partem hujus(ampi, quem deſcripſimus, aperto ſante veluti in Cratere Montis contentam fuiſſe,& ſucceſſu temporum. ſuccreſcentibus herbis & virgultis luto miſtis, cutem veluti quan- dam contraxiſſe, cujuſmodi variis quoque Europæ locis me vidiſſe memini, qua di- motà non dubitarem totam planitiem tre- mulam primævi fontis faciem mox manife- ſtaturam. Sed hæc de origine Vili ſufficiant. §. IV. MUNDISUBTERRANEI immenſa agquarum mole, rivorumque conflu- xu locupletatus, intra Oceanum tandem, Paraquariam juxta& Braſiliam, deponitur; verſus Boream veròd Novum Regnum fœ- cundat ingentibus amnibus, quorum unum denominant. Tacus quoque totius Orbis va- ſtiſſimus, quem alii Paraima, alii Tĩticacca vocant, ſuppeditat, guodecim Fluminum ac- ceſſu ditatum. Non memorabo hic fluvios ſine numero, omnes navigiis ferendis ido- neos, quos verſus Occidentem tum Lima- ni, tum Chilenſis Regni plagam in Mare Auſtrale vulgò del Zur, evolvit; de quo- rum omnium natura& abditis proprieta- tibus ſuo loco uberior dabitur dicendi ma- àS. Aaria Magdalena, alterum à S. Martha S. Mar· æ. De Montium Americæ Hydrophylaciis. teria. 1 557„ 3 1. P. Alphon- p. Alphonſus d oualle Chilenſis in Ki d u Un America magna ex parte Zonæ Tor- ridæ ſubjecta eſt, ita provida Natura præ cæteris eam ditiſſimis Montium, omnium, qui in Orbe Terrarum viſuntur, altiſſimo- rum HyArophylaciis ditare voluit; cuj uſmo- Andes di ſunt Aontes, quos Andes vocant, qui va- Montes. 1iis aliorum montium ramis in unum con- fluentibus conſtituunt opulentiſſimum 11* lud aguarum penarium, quod Naragua vocant, inter Cuſcum, Quitum& Limam, in media Regione, innumeris montibus conſtipatum. Auſtrum concatenati Montes im- menſo Terrarum tractu, quam ideo Hiſpa- ſtoria vix credibilia de mira horum Mon- le. tium conſtitutione narrat. Nam ex Borea in Auſtrum ad 1500 leucas Hiſpanicas ex- tenduntur: altitudine& longitudine omnes in toto Terrarum Orbe Montium catenas longe ſuperant. Atque in hiſce nos ponimus ingens illud Hydrophylacium; quod uti per- petuo immenſis Oceanis Orientali& Oc- cidentali, quibus ſtipatur, altern is Æſtuum motibus impletur: ita quoque concredi- tam ſibi Aguarum molem per maximos totius Orbis Fluvios Laczſque diffundit. Et in Regno quidem Chilenſi ſolo ad 240 Fluvids, ni cordiliera vocant, in Magellanicum Fre- tum, ultimum habitabilis Terræ terminum, protenduntur. Verſus Boream verd Iſthmo Panamæ junguntur Novæ Hiſpaniæ Monti N Jus, in incognitas Terrarum oras conti- 00 nuatis. Hoc itaque Audium penarium, tan- tam, tum lacuum, tum amnium multitudi- 1900 nem fundit, ut ſive multitudinem, ſive 9 magnitudinem ſpectes, nulla iis in toto Orbe, aut lacus, aut fumina comparari va- Rio delas leant: quorum prior Amaxonius, vulgd Rio Amazonas. de las Amaronas, non procul à Quito origi- nem ſuam trahens, univerſam Americæ lati- 14 tudinem rectà tranſit, uſquedum innume- rabili aliorum fluminum aſſociatione auctus in Mare Boreale, Oſtio 20 leucarum, ut ſcri- I Maragnon bitur, latitudine, ſe exoneret. Alter Alara- 0 gnon priori non cedens, qui ex eodem dicto jam Andium penario eductus inexploratæ Medliterrane Americæ, innumeras regiones petu, ut ad decem leucas intra Oceanum Nautis dulcis aquæ copiam præbeat, Nili incremento decrementoque prorſus æmu- l yuuus· Ius. Huic ſuccedit /anuarius, vulgò læĩo de la 8 de la plata, qui ab intimo Anudium utero evolutus 4. Ceocoſini bonum conſtituta, jam Fy rophylacià, id eſt, Ignis Penaria pari paſſu proſequamur. 10 cab. XI. VCa Naturæ Hydrophylacia in alluens, Mari Braſilico redditur tanto im- pleroſque onerariis ferendis aptos, partim calidos Thermarum ad inſtar, partim frigi- dos, variiſque mineralium ſuccis deprava- tos, in vicinum Mare Pacificum ſpatio tri- ginta aut quadraginta leucarum, quo Audes ANari diſtant, exonerat. Quin& inter re- liqua Naturæ prodigia, omnem admiratio- nem ſuperat, quod in iiſdem Montibus tanta aguarum mole fœtis, Natura inſuper 14 Lul- canios Montes(qui omnes flammarum eru- ccatione, igneorumque torrentium proflu- vio non ſemel Regnum(hile in ultimam vaſtitatem redegerunt) exotico quodam& quaſi inſociabili conjugio junxerit. Sed de hiſce alibi fuſius. In Septentrionali verd America pari luſit Natura providentia, dum alia aguarum ſemi- yaria in vaſtiſſimis Montibus concluſit, qui- bus univerſus ille Vovi Mundi tractus uber · rimis Fluminibus irrigetur. Ex quibus omnibus allatis luculenter patet, Aontes, principali fine, à Natura ad Terram Fluminilus Rivorumque propagine fœcundandam, conſtitutos eſſe: Quomodo verd perenni fluxu dicta Naturæ Hydrophy- lacia nunquam deficiant, ſuo loco dicetur. 1 De Ignivomis ſeu Vulcaniis Montibus. Certum eſt, ſi ſolum Humidum Elemen- tum Terræ dominaretur, Ierrenum Corpus pertrurum humoris copià oppreſſum. Cer- tum — — 2. 2 Tomnds Ty. — —— famaica Caribana 4⁴ 5 — XXI e qua tor * * 1* E⸗ Sul Audibus — Ay droyſylacuum Arie ricæ zrgcpuum 5 Trqpicus Car Dorm —— — SVSan. 9 5390 — Bar barauna NarAιον νι— ντνιι πτ 8 205 S NFTASJS *— 109 1 3 1 cruM 1 „ Andium cchibetur, 2 zuniverſi AnericuAu-——* ＋ e 7 5 74 7 1, lacubbꝗ 2 10 8 — irrſqalur. 4 8 ＋. 4 A 7 5 16 5—1 11 0 1 0 V 17 — — LIB.II. DE OPIFICIO GLOBI TERRENI. 75 cab. XI. tum quoque eſt, ſi ſolum Igneum Elementum montorium Spiritus Sancti nonnuli repe- Terræ concluſum ſuam exerceret poteſta- tem omnia in vaſtitatem redactum iri. Quæ cum Natura rerum cognoſceret, Aqueum Nreſſtas Igneo Elemento ipſa aptè connexuit, ut ami- cis conjugii legibus devincta unum ſine al- tero operationes ſuas inſtituere non poſſit. riuntur, uti& in Inſula Marindica. Porrò e in Japonia non exiguus horum Aùntium nu- merus eſt prope Firandum& Tanexumam, aliiſque paſſim circumſitis Inſulis hujuſmo- di Vulcaniæ oliicinèæ ſumma admiratione via- torum ſpectantur; quæ occulta per ſubterra- Eluceſcit hoc Naturæ prodigium vel maxi- neos cuniculos mercimonia agentes in Archi- mè in noſtro Geocoſmo. Conſtituerat Na- pelagi S. Lazari Inſulis ad Novam Gui- tura varia Aquarum promptuaria altiſſimis neam,& quas Salomonis vocant Inſulis, Montibus concluſa, uti in ↄræcedenti capite patuit; quoniam yerò occultam ſuam fœ- turam ſine Igni caloriſque obſtetricante manu producere non poterat, hinc per uni- verſam Orbis Terrarum ſuperficiem, intra altiſſimorum Montium viſcera, varia Ignis per novos Aontium hiatus exponunt, expo- ſita deinde aliis Maris Pacifici Inſulis dis- tribuunt. Nulla tamen Mundi pars celebriores l- ,Vta. cani oicina exhibet, quàm America. In ſolo Chilenſi Regno, ordine guatuordecim nume- bus. diſtribuit receptacula ut hoc innato ſibi& rantur; in Peruano non pauciores, quos primigenio calore Terreum Aqueumque Elementum animatum, rerum generatio- nes facilius perficeret; ne en im intra abdita Adla ſul, atque inacceſſa Montium Aqua rigeſceret, amico calore reſolvente opus erat, tum ad Igne. vaporum exhalationumque neceſſariarum elevationem, tum ad fœturam conceptam omnes Andium continuati jugorum vertices exhibent. In Nova Hiſpania tres numeran- tur Ignium eructatione formidabiles. Ne- que ultimus Septentrionis Tractus ſuis Ignium penariis deſtituitur, quorum guatuor Auctores in Tynſeorum Regione Tartariæ numerant; ut interim taceam Grunlandiæ excludendam. Ignis verò, cùm ſine nutri- yulcanos, alioſque in vicinis ſive Inſulis, mento conſiſterè non poſſit, non alio certè ſive Continentibus Polo circumſitis, quos quàm humido pabulo vivit; hoc pacto intra& in Terræ Igneæ, vulgò del fuego, incogni- Ierræ viſcera reciproci commercii fœdera tos Sinus continuant, ita ut multi Antar- Ignis& Agqua. Quoniam verò Ignig cticæ plagæ Polum ob Ignivomorum Mon- ibertatis mirum in modum appetens, ſine tium multitudinem inacceſſum putent. Sed libero Aèris fomento durare non poteſt; de hiſce in ſeguentibus amplius dicturi ſu- een, hinc Natura provida altiſſimos Montes vel- mus. So. uti term inos quoſdam conſtituit, ut per eos Cur verò Natura rerum hos Ignes altiſ- Cur Naru. mi Spiracu ra conſtitueꝭ la ſant py. veluti per ſpiracula quædam Aèr attractus, atn Hue. IZnis penaria perpetud, tam amico hoſpite, raneorum. foveret, atque adeò Ignis ſeſe per haſce Montium voragines veluti per cloacam quan- dam à ſuperflua fumi fæciumque mole exo- neraret. Hujuſmodi verò(amini præter complures alios gaingue potiſſimum conſtituuntur in 8 Europa; AÆrtna in Sicilia omnium Scripto- rum monimentis celeberrimus; Veſuvius in Campania, Strongylus, cxterique nonnulli ex Liparitanis Inſulis, potiſſimum ille Vul- cani nomine indigitatus, quos omnes, ut ſuo loco dicetur, ego propriis oculis perlu- ſtravi& examinavi Anno 1638. In ultimo Septentrione Mons Hecla Iſlandiæ: In Græcia(himæra. In Aſia Perſis nonnullos ſe, erſadu. Montes Vulcanios habet,& in Inſula Armu- Zzia; In Mogorum Imperio, in Zeilano In- vul ani en ſula nomine Adami inſignitus Aons; ſed po- ſa. tiſſimùm in Inſulis Moluccis ac Philippi- nis, Bandanis, utràque Java, intra altifſi- morum AMontium viſcera, hujuſmodi Ignis ſtuaria Natura conſtituit; inter quos in Bandanis potiſſimùm eminet Mons Gou- rapi, Mons Balalvanus in Sumatra; AMons præarduus in Inſula Ternatenſi, in cujus ſimorum Montium viſceribus incluſerit, pri- 5ir Flam- ma cauſa eſt, ut ex editiſſimis locis veluti pet mivomos præcelſos quoſdam caminos abditum Natu- ontes, ræ Elementum, ſpiracula inveniret, quibus ſe à ſuperfluis urgentis Naturæ gravamini- bus exoneraret. Secunda, ne ſi in Regionum planioribus locis violento hujuſmodi Natu- ræ patientis munere fungeretur, omnes cir- cumſitas Regionum plagas, cineribus, fumo, excrementitiis tophis, pern icioſiſque& le- thiferis exhalationibus ultimum Campis Animalibuſque exitium adducerent, quod in inacceſſis ſublimium Montium jugis non fit, rejectamentis, cineribuſque, aut in ab- rupta Aontium depoſitis, aut fumo vapore- que exitiali in At᷑rem ſublimiorem reſolu- to, Ventiſque alio diſpulſo; ut proinde non alio fine hujuſmodi Aontes vel ad Mare, vel in Inſulas à Continente ſeparatas relegarit, quaàm ne in Continentis meditullio omni- bus circumſitis gentibus inevitabilem ſtra- gem adferrent. Sed quæres forſan, Cur Montes hujuſmodi Aquarum conſervationi adeò neceſſarios non ubique Hydrophylaciis adjunxerit? Reſpondeo, Cùm hujuſmodi AAontes nihil aliud ſint, quàm Spiracula per quæ Igneum —— ——— ——— 8 vertice Crater eſt hiatu vaſto, qui in plures Elementum ſe purgat, cùm Aërem ad ſui con- circulos majores& minores diviſus, Am- ſervationem neceſſarium per ea attrahat phitheatri formam exprimit. In Mauricis non ſequitur, Montibus, Aquis turgentibus, Inſulis auns Tola; In Tandaia juxta Pro- ea non conjungi; cùm(uniculi horum Mon- K tium Cuniculi 115 5 cultas Naturæ leges, ne Terra ullibi tam ne- Telluris Corpus quod& innumeræ calidarum aquarum ebul- dere ſe mutud fovere,& hoc pacto Naturam duli. litiones in nulla non Regione conſpicuæ ſat effectibus ſuis intentis potiri. Verùm cùm ſuperque demonſtrant: quæ quidem eſfe· de hiſce fuſiſſimè, Dxo dante, in ſeguentibus 76 MUNDISCUBTERRANE!I cap. XI. iĩum per univerſæ Terræ viſcera propagati, non poſſe. Reſpondeo, non hærere eodem cum omnibus ferè cæteris Montibus, per oc- in Subjecto, ſed Ignea reconditoria ab Aqueis ſeparata per occultos Terræ Montiumque fipho- relel ceſſario calore deſtituatur, correſpondeant; nes in ſe mutuo agere, occulto amicitiæ fœ- ctum ſuum nunquam continuarent, niſi oc- ſimus diſceptaturi, hic longior eſſè nolui. culta Ignei Elementi vis in Terræ viſceribus re- Atque ex his patet, ex hujuſmodi Aquæ condita calorem hunc perenni fluxu urgeret.& Ignis Elementis intra viſcera Terræ conſti- objchio. Sed objicies: Duo contraria, cujufſmodiſtutis, omnium Rerum Mixtorumque gene- Ignis& Aqua ſunt, in eodem loco ſubſiſtere rationem conſtitui, uti ordine declarabitur- en I. Uirum Montes cum tempore decreſcant, aut denuo accreſcant,& de mira Terreſtrium partium transformatione. Cab. XII. Xperientia omnium ſeculorum do- la, quam Cranæius Friſiam Aquilonarem vo- cet, Tellurem ſuos pati morbos& al- cat, cum Thietmarſia Continenti adnecte- terationes ex variis interioris œco- batur, modò à Continente avulſa, atque in Ariſoteles nom iæ diſſidiis exortas. Nam cùm, ut rectè Inſularum album adſcripta, Amphitrio- 1. Meteor. Ariſtoteles, Interiores Telluris partes, perin- neas leges ſectatur. Idem de Freto Herculeo de ut animantium plantarumquè corpora, juven-& Siculo teſtatur Val. Flaccus. weure tutem& ſenectutem ſuam habeant; rectè con- morbos ſsos cludere poſſumus, Orbem Terrarum, nec inde. quoad interiores, nec quoad exteriores negue enim Rex Aolus llic Reckor erat, Iybiam cum rumperet ad vena lal- pen partes, eo ſtatu perſeverare, quo fuit à re- Ocganus, cum fens Siculos Oenotria fines Lactantius. Tum primordiis. Lackautius, fluctuantis Na- bilitatem, qua omnia infinitis caſibus invol- vens, nil ſub Sole perpetuum, nil diuturnum Perderet,& mediis intrarent montibus undæ. turæ conditionem,& Mundanæ rotæ inſta- Flumina mutant alveos& ſolitos curſus; Flamina florentia pereunt Imperia: quæ omnes hor- rendæ ſtrages, uti Divinam arguunt poten- eſſe permittit, altius expendens, ita excla- tiam, ita humanæ ſortis incertitudinem pa- mat: Enumerare poſſem, quoties repentinis, tefaciunt,& mortales Geocoſmi incolas mo- guaſſatæ motibus vel hiaverint Terræ, vel de- Henderint in abrupium; quoties demerſæ flu. nent, ut cum nihilſtabile, nil perpetuum, ſed omnia caduca, variis fortunæ caſibus, va- daibus& Urbes& Inſul abierint in profun- riis& improviſis rerum ſtrategematis obno- dum, frucliferos campos paludes inundaueriut, xia, cognoſcant, omnem mentis conatum, Numina& ſtagna ſiccaverint, montes etiam vel omne ſtudium, omnes animi, quĩ ulla re deciderint abrupti, vel planis fuerint adæguati; creata ſatiari non poteſt, vires ad ſublimes Plurimas etiam regiones& plurima fundamen-& ſempiternas ſupracœleſtium bonorum ta montium latens& innatus Ignis conſumit; poſſeſſiones elevent, DEo ſoli veluti Cen- guam quidem inſtabilis naturæ viciſſitudinem, Jummi nullo non tempore Philoſophi acn. admirationeè obſervdrunt. Seneca. tur, omnia carpit, Omnia ſede movet, non ſinit eſſe diu. tro inſiſtant, in cujus manu ſunt omnia jura Regnorum& omnes fines Terræ. Variis itaque modis Terrenum Corpus di- Cauſa nn. mnia, inquit Sdeneca, tempus edam depaſci. ctas metamorphoſes incurrere eee enim, primò, Montes hiatu Terræ abſorben- tur, vel etiam derepente naſcuntur, ubi prius Flumina deſſciunt, profugum mare litora ſtecat, non erant. Secundò, Montes, ſucceſſu tem- Subffdunt montes,&juga celſa ruunt. porum, tempeſtatum injuriis conſumpti Orid. Me- Ovidius Metam. 1. defſciunt, vallibus conſequenter exaltatis. tmorph. iidi ego, guod ſuerat quondam ſolidiſſima Tertib, Terræ, quas Peninſulas vocant Oeo- tellus, graphi, Græci Cherſoneſos, tenuiori illo Eſſe fretum, vidi ſaclas e æguore terras; terreſtri tranſitu, quem Iſthmum vocant, Et proculd pelago conchæ jacuere marinæ; aquarum violentia rupto, Inſulas faciunt, Et vetus in venta eſt in montibus anchora ſum. quæ mis Inſulæ rius Continentis pars erant; vel contrd conjunguntur terræ continenti per Quodgue ſuit campus, vallem decurſus gua- Iſthmos, immenſis arenarum acervis, quos rum Fecit,& illuvie mons eſt deductus in æguor, Maris violentia fluctibus adducit, conſtitu- tos. Quarto, Mare, quod ex una parte re- Atque paludoſa ficcis humus aret arenis, curſu fuo terreſtre relinquit ſpatium, ex al- Quæſue ſitim tulerant ſtagnata paludlibus hu. tera, neſcio quo naturæ ſcelere, violenta mᷣeut. Sauimeene Anglia Galliæ quondam amico nexus con- Continen- quadam invaſione recuperat; tantum terra- rum fluctibus invadens, quantum relique- tescranr. jugio adhæſit; Nordſtrandia, Borealis Inſu- rat ex priori ſtatione recedens. OQuinrò, na- ſcuntur Tellure. Cap. XII huris tranſ: Tant, abſorptis. Contra in Terrarum medi- LIB. II. DE OPIFICIO GLOBITERRENI. 77 ſcuntur ſubinde aovνα nonnullæ Inſulæ, allis Inter Lemnum& Helleſpontum, Nea: iuter Le- quæ ab immemorabili tempore conſtite- ladum& Teon, Ajone: inter Ocladas, piade 135, Hiera, eademque Automate;& a muratienen tulliis nonnullæ regiones, interioris Vulca- ea duolbus ſtadiis, puſt annos 110 in noſtro ævo, Plin. I. 2. c. 91. Montes ab- ſorpti. Hiſboria. Montes Chiles con- ciderunt. Plinius. Benaſcentia ni tyrannide deglutitæ, lacus poſt ſe relin- M. Junio SYllano, L. Balbo(oſſ. ad 8 Idus Ju- quunt, in quibuſdam lacubus abſorptis terre- llas, Thia. Anno 1638. ad Inſulam 8. NMi- ſtrium partium tumuli relinquuntur. Sextò, chaëlis in Mari Atlantico ſtimulantibus in partibus quibuſdam flumina& lacus defi. Ignibus ſubterraneis tantum lapidum in me⸗ cientes terram habitabilem reddunt; In aliis dio Maris egeſtum fuit, ut inde Inſula lapi- rerra culturꝭ pinguis, repentina mutatione dibus in Montes coacervatis nata ſeſe ad in lacum evadit. Sungue milliarium latitudinem extende- Sed ut hæc omnia auctoritate Hiſtorica ſta- rit. Prope Puteolos in Sinu Bajano ante an- biliantur, de ſingulis per rotidem Paragra- nos circiter x 20, novus Mons ex Mari, unius phos agere viſum eſt. noctis ſævientis Naturæ ſubterraneæ violen- tia protuberans omnes in admirationem 8 ſimul ac terrorem rapuit, qui& in hunc uſ- De Montibus& Vallibus alſorptis& renatis. que diem perſeverat, nomine Montis San- Rlert Plinius, ſuo tempore Olotum al- cti triumphans. Vulcanus Liparitanus tan- tiſſimum Montem unà cum Gppido Eu- tum cinerum ſaxorumque, ante annos circi- rite ita Terrà devoratum, ut nulla ejus am- ter ſexaginta, ejeciſſe fertur, ut juxta ſeſe plius veſtigia dignoſcerentur. Ejuſdem for- in medio Mari, quem& ideo Vulcanellum, tunæ ſortem obtigiſſe ſcribit S¼e in Ma- veluti filium à Patre genitum, vocant, pro- gneſia Monti, quam præceſſerat formidabi- duxerit; quod& ego, dum oras iſtas pera- Iis Tantalis Urbis Terræ hiatu alſorptæ in- grarem, verum eſſe comperi, uti ex iis quæ teritus. Non abſimilem ſortem expertæ ſunt in præfatione ad Lectorem monui, patet. OCalanis& Ganates in Phœnicia quondam ce- Innumeri hujuſmodi eventus ſanè memo- leberrimæ Urbes; Phlegium Æthiopiæ jugum rabiles in Hiſtoricorum monimentis occur- excelſiſſimum, unius noctis concuſſione runt, quos omnes enarrare, cùm ſuperva- violenta, non amplius comparuit. Poſſu- caneum eſſe ratus ſim, notiora tantùm no- mus& nos adjungere eos Montes, quos no- bis hic adducere viſum fuit, tum ad Mon- ſtris temporibus Terrà hauſtos vidimus. Pi- tium quorundam interitum, tum ad novorum cus Mons eſt unus ex Inſulis Moluccis, tan- renaſcentiam comprobandam: Quæ Pli- tæ altitudinis, ut inſtar Columnæ, Nautis nius his verbis aſſeverat, I. 2. c.88. Aute nos multorum dierum itinere, in remotiſſimis& juxta Italiam inter olias, iterum juxta Maris tractibus appareret; hic Terræmotus Cretam Inſula emerſit& mari 1 5oo paſſuum, violentia proſtratus, nullo amplius veſtigio, and cum calidis Fontibus; altera, Olymp. 143. ſed lacus in ejus loco exortus, baſi periphe- anno tertio, in Thoſco ſinu flagrans; hæc violen- riæ Montis æqualis, ſpectatur. Idem contigit 0 cum motu; proditumque memoriæ magnam gra Montoſa Sinarum Regio cum univerſis po- pertam hominæſque confeſtim empiraſſe, guibus pulis& urbibus abſorpta ſuo loco lacum ingen- ex his cilus fuiſſet. ſic& Pythecuſas in cam- tem reliquit, nullo præter puerum, ligno in- pano ſinu ſerunt ortas; mox in his Epopon, cùm natantem, erepto. Vidimus& noſtro ævo, repente flamma ex eo emicuiſſet, campeſtri formidabilem Plurſiæ in finibus Helvetio- æquatum plauitie, in eadem& oppidum hau- rum ſitæ Civitatis, ex Montis incumbentis ſtum profundo, alioque motu ſtagnum emer- caſu. interitum. Montes Veſuvius& Strongy- lus Vulcanio bello media ex parte decurtati cernuntur, qui priùs cacumine Cœlum fe- rire videbantur. Non dicam hic de Monti- bus(hiles, quos Andes vocant, quorum non- nullos deeſſe compertum eſt, poſt maximum illum& omnibus ſeculis memorandum Ter- ræ motum, quo totum ferè Regnum in va- ſlitatem abiit, Anno 1646. quemadmodum relationes à Patribus noſtris factæ narrant. Vidimus Montium abſorptionem, jam eorun- dem renaſcentiam exponamus. Plinius J. 2. c. 87.& c. 88. ſeriem eorum his verbis exponit: Vaſcuntur& alio modlo Jſſe,& alio provolutis montibus Inſulam ex- titiſſe Prochytam. 1I. Montes ſucceſſu temporis deficiunt;& plana valleſque attolluntur. OAaumine Montium pluviis, nive, grandi- ne, gelu longævo, cæteriſque aèris in- juriis tandem eæxedi conſumique Experientia docet;& jam in præcedenii Paragrapho ex Ignivomorum Montium defeclu ſatis patuit. Sunt enim nonnulli Montes, ut in Lipara, Melita,& Ilva, quos vitroſi ſpiritus ex ea parte, qua Venti e ue ſpirant, ita Auuntium. lerræ, ac repentè in aliquo mari emergunt, vel. exedunt, ut impendentes Rupes proxime 7 2 Pes p 8 uti paria ſecum facientè natura, guæque hauſe- it Hatus, alio loco rediente.(laræ jam pridem Inſulæ Helos& Rhodus, memoriæ produntur enatæ; poſtea minores, ultra Melon, Anephe: ruinam minentur;& Rupium in Vallibus adhuc ſuperſtitum ruinæ, olim ſe erectas ſeenen concidiſſe, abunde teſtantur. Sub- terrantarum quoque aquarum catadupæ, Flu- 3 minum- Paragr. InAgro Pu: teolano no- vus Mons xortus, Plinius Cur Montas deſiciant. Catadupa- rum lapſus fundamen- ta Montiun exedit. ——— ˙ A——— zerraneus Montes calcem re- ſolvit. Job. 14. rium baſes. Pantheon. Metamor- phoſis In- 161 ſularum 10 vrun. Plinius. Teninſula- 78 MUNDI SUBTERRANEI F interiorem Montium fabricam atterunt, ut la- crin, Besbycum Bithyniæ, Aphricam Hi- befactatis fundamentis vel ad primum Ter- ſpaniæ, Calpes& Atlantis deſtructo con- ræ motum labantur; quam& unam cauſam jugio; Pari pacto Leucoſiam Sirenum pro- lenis ab. putem deſfectus nonnullorum Montium. Ignes montorio, Sumatram Camboiæ, Indiæ Cei- —— quoque ſubterranei mirum in modum ad lanum, Gronlandiam Americæ, Fretum Da- nuavimus. Ex attritu itaque Montium, Val. les& planities ut creſcant, neceſſe eſt, atque adeò decrementum illorum in incremen- tum cedat circumpoſitarum planitierum valliumque; ut proinde illud Jobi in hiſce ſabinde in Montium deſectum conferunt, uti ſaprd inſi- vis; Nordſtrandiam Maris Balthici Inſu- lam Thithmarſiæ, teſte Canzio; Americæ Auſtrali Terram Ignium, Iſthmo perrupto, & per Fretum Magellanicum, ingentium Oceanorum Orientalis& Occidui perpe- 5 2 tuæ alliſionis aſſultu, portas ſibi ad conju- verificatum videatur, Alluvione paulatim gium aperiente. Sunt enim plerique Iehmi Ilthmi fint dunt Aien- minum, torrentium, niviumque liquata- rum, Montium latera ita corrodunt, ut ædium fundamenta in Montibus ſitarum plerum- que denudata ſpectentur; quod in Germa- niæ, quæ vetuſtis rupibus imponuntur, ar- cibus mihi non ſemel obſervare licuit; nul- libi tamen magis hujuſmodi naturæ cata- ſtrophe ſe ſpectandam præbet, quàm Ro- mæ, cæteriſque in Latii partibus. Intueor ego penè quotidie, Montium Palatini& ca- Pltolini olim editas arduaſque rupes, ita ta- men temporum injurià decreviſſe, ut plani- liem ferè æquare videantur; imò veteris lapitolii fundamenta eam jam actu adæquare, ipſa fundamentorum denudatio luculenter doceat; adeò quidem, ut quos editos Mon- tes olim fuiſſe ſcribunt Auctores, modò niſi montium veſtigia quædam tibi perſuaderent, Montes ibi fuiſſe vix crederes, planitie in tantum exurgente, quantum Mon- tes decreverunt. Docet id cumprimis Pan- theon, ad quod olim per gradus adſcendeba- tur, cum modò per gradus in illud deſcenſu, flat. Docent innumera antiquitatum, uti Amphitheatrorum, Circorum, Arcuum, Colu- mnarumque ſemiſepulta cadavera: De qui- bus omnibus fuſiùs, ſi DEUs vitam dederit, in noſtro de Mirabilibus Iatii Opere. Unde multi exiſtimàrunt futurum, ut poſt multas myriades annorum, montibus æquatæ univerſali cataclyſmo, ſucceſſu tem- poris, aditum aperiant: Quod tamen neuti- uam admittendum cenſeam, in magnis illis ſuprà memoratis Montium cateni, ſed in iis tantùm, qui vel quotidiano uſu ædificio- rumque ſervitute premuntur, vel ex terre- ſtri, argillacea, ſimilique friabili& topha- cea materia conſtituuntur. §. III Cherſoneſi ſive Peninſulæ in Inſulas,& Inſu- læ in Cherſoneſos mutantur. V Eriſimile prorſus eſt, Freta quibus unum nunc Mare inter anguſtias montium ſe inſinuat in alterum Mare, olim Iſhmo con- juncta fuiſſe, Fretaque extitiſſe, Mari, im- petuoſa tyrannide fluxus, Ibmum paulatim erodente. Hoc pacto, Plinio teſte, Mare Si- ciliam avalſit Italiæ, Cyprum Syriæ; Aſiam Europæ Propontide& Boſphoro Thracio, tos quoſdam cuniculos& cæcas cavernarum bunt, mutua aquarum commercia ultro ci- troque ut plurimum exercent; quorum exe- is ſucceſſu temporum pilis, ſuccuſſiſque per Terræ motum, pontium fundamentis, Iſthmum concidere neceſſe eſt; Sed veniamus ad alleram hujus diſce- ptationis partem. Maria interrumpunt Iſthmos,& iidem ſubinde ab alluvione aqua- rum& multa arenarum coacervatione con- ſtituuntur; uti Pharus Ægypti, quæ olim in medio Maris lumen perielitantibus præbe- bat, modò Jerræ Iſthmo conjunctam vide- mus, ex Nilo magna limi copia fretum im- plente conſtitutam. Mons Circejus olim à Continente ſeparatus, modò eidem adhæ- ret, freto arenarum congerie repleto:& ple- rumque contingit ad Marium anguſta& de- preſſiora loca, Inſulas inter& Continentem ſita, ubi vel Maris æſtus vehemens, vel Flu- minum allapſu magna arenarum copia ſug- geritur, uti in Batavia, Zelandia, Friſia, in omnibus Archipelagorum tractibus, cæ- teriſque arenoſis argillaceiſque litoribus, paulatim explanitie in altiſſimos Montes ter- minantibus. Sic Antiſſam olim Lesbo, Ze- phyriam Halicarnaſſo, Ethuſam Mindo, Dromiſcon& Parren Mileto, Pythecuſam Parthenio Promontorio junctas Plinius lib. a. cap. 8g. docet; Imo Hybandam, quandam Inſulam Ioniæ, poſtea ducentis ſtadiis à Ma- ri intra Continentem diſtitiſſe,& Syritem in Epheſi, Deraſiden& Syphoniam in Ma- gneſiæ mediterraneis eſſe, quæ olim Inſula- rum albo connumerabantur; Denique Epi- daurum& Oricum Inſulas eſſe deſtiſſè: juxta illud Ovidii 15. Met. Tempus erit, rapidis olim cùm Pyramus undis In ſacram veniet, congeſto litore, Oprum. 8. 1 Cuidquid Mare in una parte Terrarum perdit, in altera recuperat, ande Inſularum nova- rumque Terrarum exordia. Exxperientia quotidiana in Fluminum de- curſu id abunde docet; Sit Flumen M. N. irruat ex C in B,& ex B in D totus Flumi- nis impetus: certum eſt litus argillaceum B uti& D, cum tempore, alluvionis vehe- mentia Bluvia, Ni. Terra conſumitur. Aquæ enim pluviarum, flu- veluti pontes quidam, ſubter quos per occul- vclaci pon- Do, corro- tes, ſubter 2 quos Mare latebras Maria, quæ utrinque Iſthmos allam--lalitur. Pharus Æ- gypti olim Inſula. Circejus Mons olim Inſula. Plinius. Ovidius. II n LIB. II. DE OFPIFICIO GLOBITERRENI. 79 cap.xIIL. mentid excapα iri, Flumenque paulatim ſint, iis non immorabimur. Idem in Mar⸗ interiora F& Gagrorum irrepere; unde ne- fieri putandum eſt, cujus uti Fluxus refluxuſ- que, atque quos(urrentes vocant, vehemen- tiores ſunt, ita majores quoque in Terreno Olobo metamorphoſes efficiunt. Hoc tamen obſervandum, Flumina nonnulla, potiſſimum ea, quæ ex altiſſimis Montibus ſuam origi- nem habent, tantis à montibus vallibus- que abraſis terrenæ miſtionis fæcibus de- Preſſiora loca illimare, ut ea ex tanta arena- rum limique copia paulatim in amplos Ex!limo 4g ceſſariò aquæ litoris B, deſertà ſtatione, terram, reciprocâ riparum utriuſque Iitoris juſtitia 40 commutativa jura inter ſe partientis, denudabunt. Obſervata eſt hæc Naturæ metamorphoſis tum in multis Flumi- nibus, Rheno, Mæno, Moſella, Rhodano, tum Ybers potiſſimùm in Zyberi, quem à viginti annis Fum. tantum ad planitiem Montis Marii, in agros prataque irrepſiſſe notavi, ut Montis penè radices hoc tempore in nonnullis lo- cis allambat, ex altera parte arenarum cu- mulis relictis. Verùm cùm hæc vulgo nota congeſta tumulos, atque aquis intra alveos 2% nor, campi na- proſcriptis, novam tum habitationi homi- fantur. num, tum culturæ aptam regionem conſti- tuant; cujus quidem rei veritas luculenter patet ex amnibus majoribus, heno, Danu- Jio, Rhodano, Pado, Euphrate, Indo, Cange, cæteriſque in America magni nominis Flu- minibus, quæ omnia magnis arenarum co- piis conſtipatis cum tempore in depreſſiori- bus locis, ubi olim aquæ ſtabulabantur, novas Terreſtrium partium colonias perpetuæ ac- cumulationis incremento fundàrunt; Flu- 2. *2 Ale 7 minibus utpote ex Montibus D C cadenti- bus in planitiem A B ſtagnantem, intraque alveos coarctatis, ac tandem per multipli- cem Oſtiorum diſtributionem in Mare feſe exonerantibus. Unde certò concludimus, depreſſiores illos, prope fluminum oſtia, tra- ctus EFGZl, inſulaſque, quæ fuminum Vrachia conficiunt, non niſi arenarum, limi- que à dictis fſuminibus invecti, advectique, uti Figura docet, fœturam eſſe. Hoc autem labe ita eſſe, Heſtoriæ ſat ſuperque docent: Ægy- Inferioris partem, quam Delta nuncu- pant, Nilo invectam, unde& Soy Nel, Herodotus. ſonum Mili ab Herodoto dicitur„communis ſententia Ceographorum eſt,& nos in prima Bulandia Parte Oedipi Agyptiaci fuſe id demonſtravi- llote huno Inus. Pari pacto pleroſque Hollandiæ Di- conſlituta. ſtrictus Rheno, Moſa, aliiſque amnibus ag- 080 geſtos Coropius docet. Ita magna Ferra- rienſis Agri portio ex Padi eluviis excrevit. ee f Arelatenſis Ager maritimus una cum Co- margo Inſula, Rhodani partus eſt. Pari ra- tione Ammonia& Mœotis Paludes olim.ls llre- multò profundiores erant& majorum na- 4% Tanais yium patientes, quàm poſtea ingeſto luto, ts teſte Ariſtotele. Tota Teuthrania& quæ 4 circa Ilium ſunt, plana, ubi olim Mare, mo- dꝭ Campi ſunt, Mæandri Fluminis beneficio. Verùm hæc ita eſſe, Urbes, quæ olim Mari ſtoteles) olim Mari abunde comprobant. Aavenna olim Adriati- co Mari impoſita, modo ab eo ſex millia ene. paſſuum diſſidet. Oſtia Tyberina olim Maris appoſita litori, moddò ab eo zooo paſſuum in- gentibus arenarum tumulis interjectis diſſi- dent. Quod& in pluribus paſſim locis Infe- Lioris Cermaniæ verificatum eſt. Mare jam Plinii tempore à portu Ambracio ab Athenis Plinluz quinque millibus paſſuum receſſerat, quod primò dictum locum alluebat. Tempus per- dam, Urbes quus alluebantur, modò longè ab eodem diſtant, aluebantur ——————— N 22 7 15 ——— —— ——ů—-l!L——ͤ Wt 166 Cap. XII Urbes ſub· merſa. vrlas ſub. tur. Ad Litus Thuſcum non procul Liburno gionis conſtitntio, comparatione facta, marina. Archipelagi primo Ter- ræ Conti- nenti jun- Cti, tandem violentia Maris in In- ſulas diſcre- ti ſunt. Plato in Critia de Inſula A- tlantide. 8o MUNDI SU dam, ſi omnes hujuſmodi Naturæ cataſtro- phas adducam, cum vix Regio maritima ſit, ubi eæ, maximè apud ingentium Hluminum Oſtia, non ſpectentur. Diximus itaque, Mare in nonnullis lo- cis, invectis ab amnibus glebis, receſſu ſuo Terram habitabilem, ſummo Naturæ benefi- cio, reliquiſſe; modò novam Maris cataſtro- phen oſtendamus, dum priſtinæ benignita- tis oblitum, neſcio quo naturæ ſcelere, va- ſtiſſimas Terrarum regiones, tam duro ty- rannidis jugo premit, aliis funditus ſubmer- ſis, aliis verò utpote contumacioribus Inſu- lis ita ſuppreſſis, ut non niſi Montium api- cibus eminere videantur. Prope Dordra- cum in Hollandia,& Dullartum in Friſia, Caſtella non ignobilia, funeſtà alluvione ita ſubmerſa ſunt, ut vel ipſi eminentes in hunc diem Turrium apices, præteriti eventus ca- lamitatem poſteris enarrare velle videan- integra urbs undis ceſſit, hominum habitacu- lis in piſcium latibula converſis, quod non ſine horrore Anno 1634 propriis oculis ob- ſervavi. Inter Centum- Cellas, vulgò Ciꝰ¹ yechia,& Sem. Severam, frequentia ſanò ru- dera in Mari ſpectantur, quorum nonnulla ſeneſtris, alia portis& arcubus adhuc inſtru- cta ſunt, præteritæ infelicitatis indices. Ere- gione Puteolorum in ipſo Sinu Bajanæ Ur- bis, domus unà cum platearum diſcrimine, uod mirum dictu eſt, luctuoſiſſimo ſane monſtrant in fundo Maris cele- berrimæ quondam Crbis, interitüs veſtigia. Atque hæc quidem à me experientia com- probata ſunt, ut innumeros alios eventus, quibus Hiſtoricorum monumenta referta locis ſublimioribus defluens, tumulum(ut aliis ſunt, ſileam. in locisſolet) ingeſſit, ſed circulatim ſemper de- Ex quibus quidem omnibus concludimus, omnes illas Inſularum coacervatarum conge- ries, quas Archipelagos vocant, olim Conti- nenti conjunctas fuiſſe, Oceani ultro citro- que molientis violentid, mollioribus Conti- nentis partibus paulatim exeſis, perfoſſis- que, ſaxoſioribus veròè Montium ſcopulis in eam Inſularum multitudinem, quam Map- nobis demonſtrant, ſecretis, vel ſubinde etiam Ignium ſubterrancorum ſævitia per Terræmotus diremptis. Certè Oceanum A- tlanticum, ubi nunc(anariæ,& quas Tercęras vocant, ingenti hominum multitudine habitatum fuiſſe, Plato docet in eo Dialogo, quem critia nomine intitulat. Sed appona- mus brevem hujus hiſtoriæ epitomen ma- gnis ſanè ratiociniis aptiſſimam: altius ita- Vaperioribus locis in terram recondens atgue que exordior. Plato itaque in ſuo Dialogo, qui Cvitias intitulatur, ſortitione Deorum, Neptuno ob- tigiſſe refert Inſulam quandam ultra Hercu- leas Columnas in Oceano Atlantico ſitam, A- fricà& Aſià multò majorem: atque Solonem, ab Ægyptiorum Sacerdotibus(qui iſtius Regionis ſirum, hominumque in ea viven- tium nomina, rerumque geſtarum ſeriem BTERRANEI monimentis ſuis deſcripſerant) edoctum, 010 Græcis hoc tradidiſſè: Interceſſerant autem ad Platonis ætatem ab Atlanticæ Terræ ſu- perſtitis adhuc ætate novem millia anno- rum. Primoſque Athenienſium Heroës cum dlicta Inſula fortiſſima bella geſſiſſe, quæ ta- men immenſæ vetuſtatis injurià obſoleta, nil præter nomina famamque reliquerit, 2. lateritus ziverſd Inſuli unà cum Incolis, ſive Diluvio,- ſive terræmotibus, abſorptd. 19 Hæc autem ut veram, minimè mythicam, id eſt, fabulis ſubjectam, hiſtoriam demon- ſtret, à Græcia Antiquitate id ſibi compro- bandum ducit; cujus primò terminos ad Iſthmum producit,&hinc ad Epirum& Cy- theronam dextorſum, ſiniſtrorſum ad Mare terminat; tantàque ait feracitate, amœni- tate, rerumque omnium humanæ vitæ ſus. tentandæ ubertate inſtructam fuiſſe, ut ad illorum temporum rationem, ſuæ ætatis Re- non niſi cofporis morbo diminuti oſſa dici pos- ſent; quam quidem degenerem ad veterum comparatam conſtitutionem hiſce verbis exponit: Ubi enim ingentem rerum exube- rantiam primis Mundi ſeculis in Græcia vi- gentem eſcripſiſſet, mox rationes tantæ de- generationis ſubnectit his verbis: Omnis, in- Plato ratio- quit, Regio, nimirum ab alia Continente in lon- gum exporrecta, veluti promontorium jacet; tionis re- Das autem Maris proſundum quidem illud, eam 12 8 undligquè circumcingit. Cum itaque multa& ma- gua Diluvia annorum ↄooo intervallo(207 Græcia. enim ex illo tempore extiterunt ad hoc noſtrum uſque lempus) præterierint, ne ulla quidem Tel- luris pars, in noſtra tempora haſque mutationes, ſidens in profundum occultatur; idcirco relicta ſunt, quemadmodum in anguſtis Inſulis, hæc Atticæ loca, guæ modo incoluntur, ſi cum anti- guis conſerantur, veluti Corporis morbo di- minuti oſſa; decerptd videlicet ed terrd, quæ pinguis erat& mollis ita ut tenue tantum& aridum Telluris corpus remaneret. Terra vide- licet cùm integra eſſet, Montes& colles ſubli- mes habebat,& agri qui nunc Phallæi nomi- nantur: ſolo pingui, copioſagquc Hlva in montium Juglis, ut etiamnum maniſeſta ſunt veſtigia, exu- berabant. Præterea hæc Regio guantumvis frugiſeram pluviam e* Jove hauriebat, non, uli hoc noſtro tempore, è declivi& prærupto loco in Mare defluebat, ſed hanc abſorptam co- pioſa guadam& tenaci firmitate ſublidentem& com bibens in viſcera dimittebat; unde paſſim in- gentes fluviorum, fontiumque rivi ſcaturiebaut: guorum etiam nunc in veteribus fontibus ſacra ſuædam monimenta apparent. Hæc Plato. Qui ut interitum Atlanticæ Inſulæ oſtende- rer, ab inſigni terreſtrium partium tranſmu- talione orditur, quæ à ↄooo annorum inter- vallo in Cræcia per triplex Diluvium con- tigiſſe fabulantur Græci. Tyrans- LIB. II. DE OPIFICIO GLOBEI TERRENI. 81 n Cab.XII. Tranſmutationis itaque cauſam primò in ſal deſcriptam habebant tanquam cedro per- ſſdentiam Montium conjicit, quos primò ennius vetuſtatis& Ægyptiæ fortitudinis Alo. omnes terrà pingui& opimà, veluti carne, monimentum. en nec non ſylvis, veluti comà quadam, olim Narrant autem, ut in Oedipo oſtendi- 9 8 55 e u. veſtitos vult, nunc verò calvos, glabros- mus, hoc modo rerum geſtarum ſeriem: nſalan, que, atque omni ſylvarum decore priva- Herculem Agyptium, quem& Oſtrin di- Atlanticam! tos, veluti morbo diminuti corporis oſſa, cunt, cùm curâ Regni Iſidi uxori commis- ſpectandos ſeſe exhibere. Putat autem ſab- sd, Orbem univerſum valido comparato identiam Montium, tum pluviarum Dilu- exercitu, luſtraret, atque ab Ortu omnes 10 viis, tum terra pingui unà cum ſylvis abra- eas Regiones ‚ ultra citraque Herculeum Enon. ſa decerptaque, infimas valles, campos Eretum, ab ejus memoria ſic nuncupatum, Mro. atque aded ipſum Aare paulatim imple- ſitas, ſuo ſubjugaſſet imperio, tandem cer- viſle; unde glebarum congerie terra exal- ta relatione de ingenti Inſula, quæ in im- tata Montium cacumina à primis tempori- menſo Oceano conſtituebatur, certior factus, bus, multò non tantùm reddidit breviora, maritimam expeditionem eo direxiſſe, In- curtioraque, ſed& omni carne exuit, præ- ſulam derepente invaſiſſe, ſubjugaſſe& terque oſſ quædam Aontium nihil aliud re- inita cum incolis pace, coloniam conſti- liquit: Idem putat in Terra Atlantica conti- tuiſſe, uno è nepotibus ſuis, Neptuno nomi- gille. Deinde ait in Græcia multos hodie ne, eidem præfecto. deſiderari Fluvios, Fonteſque, quos magni Atque hæc quidem ſunt, quæ Ægyptii 0 priſcorum ſeculorum monimenta referunt; tem Plato dicit, ad ſuum tempus 9000 an- Cauſam hujus rei aſſignat, qudd Montes vorum effluxiſſe, quo iſta contigiſſe pro- olim præpingui veſtiti terra pluviam à Jove bat, pariter Ægyptiorum commentum eſt, dimiſſam non defluere ſinerent, ſed mox qui ut ſe omnium hominum vetuſtiſſimos, ſpongiæ inſtar imbiberent, imbibitam verò, perſuaderent, dici vix poteſt, quanta an- per occultos Montium mæandros inſinua- norum exorbitantia in antecedentia tem- tam, collectamque in abundantiſſimum pora ortum ſuum finxerint. Sed quia hæc Flumen Fonteſque urgerent, quos tamen omnia fuſiſſimè in primo Tomo Oedipi de- hodie ideo non reperiri ait, quod Mon- monſtravimus, ed Lectorem remittimus. tium mæandri limo glebaque obducti, Quare omiſſis iis, quæ ad noſtram rem omnem aquis pluvialibus aditum interclu- non pertinent, ad Inſulam Atlanticam rever- ſerint, vel etiam per terræmotus concuſſi, tamur. illam quam diximus rranſinutationem in- Allanticam Inſulam ingentem omnium Axerint. ſeculorum memoria extitiſſe ex præceden- 5 Verùm hanc Platonis de Moutium lecre- tibus patuit; quomodo autem& quando mentis, Fluminumque exſfccatione ſententiam deſierit, tam ignotum eſt, quàm ignota alibi copioſius examinabimus: nunc ad 4. tempora, quibus viguit. Porrò ſi vera ſunt, zlanlbicam Inſulam revertamur; quam, uti in quæ Veteres de ea referunt, ejus ſanè ſitum Oedipo noſtro docuimus, minime fabulo- alium non eſſe dixerim, quàm qui Cana- ſam, ſed verè hiſtoricam eſſe, lato mul- riis, Asoribus& Flaudricis, cæteriſque in tis modis conatur oſtendere, dum tam cu- Oceano Atlantico ſuperſtitibus Inſulis com- Deleriptio Liosè deſcribit memoratæ Inſulæ ſitum, qua- prehenditur(uti ex appoſita hic ſequenti llae Latem, hominum mores& ingenium, poli. Mafpa patet), cujus recenſitæ Inſulæ uti in- aater. ficam adminiſtrandi rationem, dum urbes, gentibus& altiſſimis Montibus conſtant, ita caſtra, fortalitia, non tantùm mirandorum Veriſimile quoque eſt, altiores Atlanticꝶꝭ In- recinctuum foſſarumque apparatu exſtru- ſulæ durioreſque partes fuiſſe; reliquis in- ca fuiſſe, ſed& auri, eboris, pretioſorum terjectis minorum montium, vallium, pla- lapidum, quibus Deorum ædes adornari nitierumque profundioribus locis, Motu 10 ſolebant, ſummam ibi copiam fuiſſe recen- erræ abſorptis, atque in eorum locum „ ſet; concidiſſe tandem eam;& uti Aari Oceano ſuccenturiato. 0hhſorpta fuit, ita ab hominum memoria in Sunt nonnulli, qui hanc Terræ Conti- hunc uſque diem obſoleta manſit. Certè nentis partem velint ab Occaſu, Ameri- Craci uti mirum in modum glorià tumidi, c connexam; ſed hoc omni ſide caret; ita hanc in Atlanticam Terram expeditio- hoc enim pacto Continens ad Fretum Her- nem Athenlenſium quos omnium homi- culeum continuata pluſquam ad 90 gra- num vetuſtiſſimos& æαπναον, A Terra pro- duum ferè Terreſtris Circuli longitudinis ſatos, Plato dicit, fortitudini rerumque ſpatium continuaſſet: quod contra Natu- agendarum dexteritati cumprimis adſcri- ræ intentionem fuit: quæ Terreſtris Mun- bunt, ad Ægyptiorum gloriam vetuſtatem- di portiones ita diſtribuit, ut ſemper Ocea- que hac tam memorabili hiſtoria obſcuran- no ambienti ſint perviæ, tum ad fontium, dam; cùm tamen vel ipſe Plato fateatur, fluviorumque productionem, tum ad alia Solonem hanc Hiſtoriam ab Agyptiis didi- Naturæ beneficia præſtanda, quæ ſupra in- ciſſe, qui in Sacris ſuis monimentis eam nuimus. TOM. I. L. Quo- — — —— Cap. XII. Atlantica Iaſula per- ierit, Pici Cana-· riarum Montis alti- tudo, Picus de Fayal in In- ſulis Axori- bus. Relatio de ingenti in- cendio orto zn Inſula S. Michaeélis. 82² MUVUNDI SU Quomodo verdò interierit, reſtat dicen- dum;& quantum quidem experientiâ ma- BTERRANEI quarum prima eſt, quæ deſumitur à Terræ motibus, quorum efficiens cauſa, ſunt Ignium Quomodo giſtrd cognoſci potuit, illa duplici ratione ſubterrancorum ſpiritus, quibus Atlanticum tantùm incurrere potuit ſuæ ruinæ exitium; Mare ſcatet; unde terræmotibus oppidò ex- 777 Aclaunadis. 4 Aeri olim alſortes ee mente A qinhorum et Tlaumic deſeris, poſitum eſſe, horum temporum Hiſtorici Canariarum, tantæ altitudinis eſſe perhi- bent, ut à 60 milliaribus, Nautis in altis- ſimo Oceano conſtitutis inſtar Columnæ appareat; fumum quoque ſubinde ex ver- tice emittere,& incendia quandoque evo- muiſſe teſtantur lapides ſulphurei, qui ma- gna copia hinc in Hiſpaniam deportantur; trium dierum itinere pervenitur ad apicem planitie conſpicuum, ex qua omnes(ana- riarum Inſulæ, quantumvis diſſitæ, obtutui ſeſe offerunt; thermis quoque& bitumino- ſœpius explorata proſunditate, erupit, ut ad ſis fontibus ſcatet, quæ manifeſta ſunt la- guod ſeguttur prodigium:& Pico(vulgo Pico ſeribunt. Montem enim Picum in Teneriſſa delle Camerine) ſex milliaribus diſſitus locus dliclus la Ferreira, guo cymbis piſcatores hu- jus Inſulæ ſeſe ad piſcandum conſerre ſolebant, præſertim tempore æſtivos ibi enim ſpatio diei naturalis tantam concludebant piſcium omnis generis multitudinem, ut nulla cymba eſſet, guæ non L OooO0 piſcibus onuſta reverteretur. In hoc itaque Oceani diſtrictu, die Sabbathi, menſis Julii Anni 1638. Ignis cum tam ineuplicabili violentia, non obſtante dicti loci Oceani 120 pedum Ceometritofum à piſcatoribus ante hac tantum reſtinguendum incendium në Oceanus tentis ſabterranei ignis indicia. In Aroribus quicdlem ſulſtceret. Spatium, guod ignis ekul- Inſulis, Mons ſpectatur, paris cum Pico(ana- riarum altitudinis, ab incolis Pico de Tayal de S. Georgio nuncupatus; habet is Inſalas cir. cumſitas, quarum quæ Terzera dicitur,& S. Michaëlis, olim in pluribus locis& rupibus ignem eructaſſe feruntur, frequentibuſque terræmotibus concutiuntur, qui ante vicen- nium circiter, univerſam Inſulam S. Mich. ita concuſſerunt, ut penè tota in abyſſum ierit. Sed quoniam res digna eſt, cujus hoc loco memoria fiat, eventum rei fideli Pa- trum noſtrorum relatione, adjungere vi- liens occupabat, tantum erab, guantum duobus modlis frumenti proſeminandis ſuſiciebat, cum tanta violentia crumpens, ut non obſtante dicta Oceani proſunditate, nubibus ſeſe æguaret, in ſapremam abris regionem elatus, evectd ſecum ipſd aqud, arend, terrd, ſaxis, aliiſque ingenti- lus molibus, quæ eminus, triſte intuentibus Hpectaculum, comparebant floccorum ad inſtar golloinorum; in Mare verò reverſa materia li- guefacta pultis præ ſe ferebat ſpeciem. Porrò Pi. vinæ providentiæ, benignitatigue aſſcribendum eſt, Jentum tunc temporis fuiſſe Terreſtrem e ſum fuit: 2 6 die junii Auni 163 B. cperunt partilus Inſulæ proruentem contra ſævientis ſpatio 8 dierum adeò ſormidabiles Tertæmo- tus univerſam conquaſſare Inſulam, ut homi- nes civitatibus, oppidis, caſtellis derelictis campos apertos fuerint coacti inhabitare, maxl- mè Incolæ Terræ, diclæ Vargen, ubi Terræ- Ignis rabiem, guod niſi ſacfum eſſet, tota haud dubiè Inſula Hoc formidabili incendio exuſta perliſſet. Subindle adeò immenſæ magnitudinis ſard in trium lanctarum altitudinem projicie- Jat ſævientis Naturæ vis, ut non ſaxa: ſed mon- motus ſæviebant, gudm alils in locis, multo tes integros ejeos diceres. Accedebat ad horro- Meacius. Hoſce terræmotus excipiebat id. rem id, quod recidentes in altum projecti ſaxei zmontes, Vehemontiæ ignis ſub- terranei. l Cap. XII· montes, in alios è vi ceribus Maris in allum evi- nin Pratos illiſi, cum terribili fragore in mille hartes lder diſilirent, quæ poſtea manibas acceptæ 8 Iaſulanova nam nigram conterebantur. Porrò em varia im. . e menſaſue rejeclamentorum multitudine Jaxo- rumgęue innumerorum coacervatione Inſula no- * va in medio, eoque proſundiſimo Oceano * eorta, in principio guidem parva, gquinquè ju- en! gerum, at in dies augmentata in tantum excre- vit, ut abhinc, 14 dielus, ſpatium longitu- lnteriius dinio quingue milliarium occupdrit. Tanta au- tem hoc incendio multitudo Piſcium perlit, guantum vix octo onerariæ Indicæ caſe. 7e poſſent, qui longe lategue per Inſulam diſ pelſi, ne putrefactione contaglionem aliquam cau- ſarent, al indigenis In profundiſſimis ſoveis, 4⁴⁰ 18 milliaria circumcirca collecti, ſepulti ſunt. Odor autem ſulphuris ſpatio 24 milliarium ſentiebatur. Ex hiſce luculenter patet, id quod hiſce 2 temporibus contingit,& olim primævis temporibus contingere potuiſſe; cum na- tura loci eadem ſemper ſit, penariis Ignium quos Natura ſub hoc Tractu conſtituit, ut ſuo loco docebimus, immediatè ſuppoſitis: Unde ſemper rerræ motibus ſubjecta, nullis non ſeculis aliquam Inſularum jacturam pas- 7249 f ADUJ * ſa fuit. gal weAccedit hiſce aliud naturæ malum, quod 5 Atlanticx paulatim ad ultimam ruinam Inſulam A. cauſa. Flanticam diſpoſuit,& eſt vehemens Oceani ex Septentrione motus, quo cum tempore obviarum Inſularum cavernoſæ radices ita exeduntur, ut vel exiguo Terræ moiu exur- gente, tota moles, fatiſcente Montium commiſſurà, labaſcat. Veriſimile itaque, & plurimum probabile eſt, Atlanticam hanc Iuſulam ingentis olim magnitudinis, ſimili- 4 bus Naturæ incommodis en tandem concidiſſe, non niſi memoratis Inſularum ̃(quæ uti Montibus altiſſimis inſtructæ, ita firmiorem conſiſtentiæ rationem adeptæ ſunt) tantæ calamitatis præteritæ, veluti 1 nunclis quibuſdam& ſuperſtitibus relictis erre teſtibus. Idem veriſimile eſt de Archipelago philip- pinarum Inſularum(quas ad Cherſoneſum Auream olim Continenti conjunctas fuiſſe aſſerunt Aunales Sinici) contigiſſe Oceani ty- rannide, eo quod unum prius erat, in innume- 1 rabiles poſteris temporibus, Inſulas diſcre- tum ſit. Sed hæc ſupra fuſiùs indi gitavimus. CFOURU d Ex hoc longiori forſan, quàm par erat, diſcurſu, luce meridiana clarius innoteſcit, Terram multo aliam modernis temporibus 44t en. conſtitutionem habere, quàm olim ante communem Orbis Cataclyſmum, aut etiam poſt Diluvium immemorabilibus ſeculis. Exiſtunt itaque Inſalæ, quæ prius non erant; Terra excrevit, ubi prius indomiti ſtabula- bantur aquarum gurgites. Contra locorum tractus, qui olim terrà opimà& feraci rerum Alia Hhodier- no die Tel- luris facies quam ea LIB. IIL. DE OPIFHICIO GLOBITERREN!I. 3 2 fruebantur, jam dominante Mari in iſcium(orollar. eyaſiſſe latibula novimus; Montium juga ab- ſorpta hic, novis alibi creſcentibus; Lacus in- gentes, jura Neptuni in Rheæ ſeu Veſtæ tranſtulerunt jura;& contrà. Flumina deſertis nativis alveorum incunabulis alios ſibi ex Montium clauſtris exitus pararunt. Atque tales quidem& tam horribiles Terreni Olobi converſones, uti infinitam PEI potentiam, ita humanæ ſortis incertitudinem patefa- ciunt,& mortales hujus Cęocoſini incolas monent, ut cùm nihil perpetuum ac ſtabi- le, ſed omnia caduca, variis fortunæ caſibus & interitui obnoxia cognoſcerent, cogita- tiones ſuas, ſtudia, animum&m entem, quæ nulla xe creata ſatiari poſſunt, ad ſublimia& ſempiterna bona elevent, Dxo ſoli inhient, in cujus manu ſunt omnia jura Regnorum, & fines univerſæ Naturæ conſiſtunt. 8 PeE edN. De Celeberrimis Orbis Terræ, ſive Geo- coſmi Planitiebus. N Ontes, Montiumque ſtructuram& fa- bricam, quantum ad noſtrum propoſi- tum ſufficere videbatur, expoſuimus; modò reſtat, ut paucis quoque de celebribus Orbis Terræ planitiebus diſſeramus. Planities variè dividi poſſunt; ſunt enim complures culturæ aptæ,& ſylvarum ſal- tuumque varietate refertæ; ſunt arenoſæ, ſunt petroſæ& ericoſæ, quæ& Deſerta vo- cantur; quorum nonnulla ad ingentem ſeſe amplitudinem extendunt. Planities licet fe- races, incolarum tamen inertid, vel defectu agricolarum deſtitutas nobis cumprimis ex- hibent Polonia, Moſcovia, Ruſſa, ingentibus ſylvarum receſſibus veſtitas. Arenoſis& ſa- buli congerie opertis, præ omnibus Mundi Regionibus, Africa ſquallet: Petrofis Arabia; Ericoſis tum Cermania, tum reliquæ Orbis partes. Planities frugiſeræ in Agros, Hortos, Sylvas dividuntur. Sylvarum varietas ma- Sylva gna eſt, tum ratione loci, tum ratione cli- matis. Sunt in Germania Sylva Hercynia, Nigra Hlva, Speſſartus, quercetis, fagetis, pi- netis, juniperetis, abietum quoque, lari- cum, æſculorum, ſimiliumque fœtura ſpe- ctabiles. In Gallia& Italia Caſſanearum do- minantur lue. Africa palmetis abundat,& ad Promontorium Viride, integræ pomorum chtreofum ſylvæ; Ceilanus Cinnamomi ſylvas alit; Bandames Moluccaſque Inſulas nuces muſchatæ, cedri Libanum exornant.& ut multa paucis complectar, Hlvarum varietas, Regionis in qua provenit, naturam ſequitur; quæ cùm in omnibus regionibus diverſa ſit, innumerabilem quoque uarum, arborum ſpeciebus differentium, varietatem reperiri neceſſe eſt. Sed de his in ſeguentibis fuſius. Sunt& immenſi terrarum tractus, omni Deſena. hominum cultu& habitatione deſtituti: cu- œ¹q juſmodi ſunt Peſerta Tartariæ, quæ Mongul & Lah dicuntur; quorum hoc putatur efle Deſer: Planitie- rum diviſio. Regiones, 84 MUNDI cap. xII. Deſertum illud arenoſum, quod non procul à muris Sinenſibus, in formam faſciæ inex- ploratæ adhuc longitudinis ex Auſtro in Bo- ream exten ditur, quodque ex Tartaria in Chinam ultro citroque commeantibus mer- catoribus tranſeundum eſt, locus ad terro- Deſertum rem omnium ſqualidus. Sunt& in America e, tum Septentrionali, tum Auſtrali vaſtiſſima enn Deſerta, quorum quod inter Regnum Para- quaviæ& Chiles interjacet, potiorem locum kampzs obtinet, à viatoribus Pampas vocitatum. Quicunque itaque ex Regno Chilenſi in Pa- raquaviam commeant, illis primo incredi- 1. bilis altitudinis Montes, quos Andes ſive Abehe, Cordilleira vocant, ſuperandi ſunt 40 leuca- altitudo. ac· rum itinere; in quorum vertice tanta dici- aentur eſſe abris ſubrilitas, ut ſine periculo in- tercluſionis ſpiritus vix conſiſtere queant. Unde omnes ſpongiis, aquà frigidà, ad aë- rem condenſandum imbibitis inſtructos es- Alen ipffam ſe oportet; eſt& aer ĩta ad inflammationem . diſpoſitus, ut viatores flammas eructare vi- deantur, immenſoque ſudoris effluvio in- flammati, toti ignei cernantur, mirum in- expertis naturæ loci ſpectaculum; quæ o- mniĩa oretenus accepi à Patre de Ovale Chi- lenſi, è Societate noſtra, dicti Regni Procu- ratore, qui iter iſtiuſmodi confecerat. De- ſcendentibus itaque ex Monte triduano iti- nere, occurrit urbs Mendoza dicta,& deinde Deſcriprio immenſum illud Heſertum, quod Pampàs vo- MNn Deſerti. cant, Oceani inſtar, longè lateque exporre- ctum, minimè tamen infrugiferum; ſiqui- dem ſine ullis arenæ veſtigiis totum herbis à natura conſitum eſt,& ab animalibus omnis generis incolitur, nec fluminibus& lacubus deſtituitur; Hoc ingrediuntur, haud ſecus ac in Oceanum, Nautica pyxide inſtructi, quam in terminum Deſerti, qui dicitur Ios Buenos AJyeres, eaque prima Para- quaviæ Urbs, ad Flumen Januarium ſita con- ſtanti lege dirigunt. Eſſeda habent lignea, multorum hominum capacia, quæ dum à bo- e bus trahuntur, ſimul herbarum graminum- e que conculcatione ſemitam deplanant, iter- que aperiunt, in quo conficiendo rarò tri- meſtre, ut plurimum quadrimeſtre tempo- ris ſpatium impenditur. Quantum, hoc 10 Deſertum, in Auſtrum porrigatur, inexplo- Mae ratum eſt; nonnulli putant, uſque ad Fre- tum Magellanicum id extendi: Hoc ex rela- tione ſaltem habeo, bimeſtri ferè ſpatio, nullum prorſus editioris terræ montiumque veſtigium hoc in loco apparere, patulumque P. Alphon- 1 ſus ds Ova- le· MN eatus comi Eocoſmum ex Aquea& Terreſtri ſub- ſtantia in unum conglobatum, for- ſan ille negaverit, qui Hydrographiam ignorat, Mappaſque non viderit Cęographi- coartificio deſcriptas. Ceocoſmis ĩtaque Ter- Cap. XIII. SUBTERRANEI eſſe undique& undique Horizontem, Ocea- Agpend num terrenum diceres. Vide quæ de hiſce fuſiùs narrat P. Alohonſus Ovale in ſua de Chilenſi Regno Hiſtoria;& nè diutiùs hiſce immoremur, Lector Ceographicos TLu- Lros conſulat, ubi omnia ad longum, quæ de variis Terræ Deſerti ſcribuntur, repe- riet; noſtrum eſt, cauſas horum Deſertorum explorare. Quæritur igitur, Cur& quo fine Natura Cauf cu- tot in Orbe terrarum Deſerta, nulli numano 1 generi uſui futura produxerit; loquor autem ,, hic de Deſerris arenoſis& petroſis, non de ſyl- voſis& ericoſis herbidiſque, quæ ſua præ- ſtant commoda. Sabuloſa Deſerta potiſſimum ſeſe ſpectanda exhibent in Africa,& Arabiæ Felicis terminis Borealibus;& quantum quidem varia locorum exploratione& ab indigenis facta informatione, nec non va- riang antiquitatum Arabicarum lectione mihi conſtitit, hunc ſabuloſum Oceanum inter Deſertum Sinum Perſicum& Erythræum interjectum 5 bian ante Diluvium continuatum Mare fuiſſe re- ber perio; Diluvium autem ingentes ſabuli are- narumque cumulos illuc congeſſiſſe, ter- Mare faiſe ramque elevatam, marique intra Sinus ſuos num m coacto, hanc, quam experiuntur, ſabuli con- geriem reliquiſſe; quod haud impoſſibile cuipiam videri poteſt, qui naturam loci hu- milem, depreſſam, ſine ullis Montibus(niſi quos inſtabile ſalulum ventorum agitatio- ne, derepente,& mox deſtruendos, 0 planam intuebitur. Idem de ſabuloſo Deſerto Tartariæ ſentiendum eſt, quod non malè fundatis rationibus olim Oceani Sinus fuit, Mari(aſpio continuatum, uti poſtea videbi- tur. Idem de Lyhiæ arenoſis campis: Cùm enim ſapr dixerimus, Inferioris Ægypti partem olim Mari inundatam fuiſſe, certè de Hybia id negandum non eſt, cùm æqua cum AÆgypto planitie diſtendatur. FTinis autem à Natura intentus forſan hic fuit; ne ſi dicta Dęſerta humido ſolo gau- derent, vapores à Sole extracti,& in pluvias reſoluti, inundationibus ſuis ultimum vici- nis feracium Regionum campis, cujuſmodi ſunt Ægyptus, Arabia Felix& Babylonici prope Balſoram Euphrate irrigui agri, exi- tium pareret; nunc verò pluviis in hiſce aridis locis æternum proſcriptis, non eſt quod ab inundatione ſibi timeant circum- vicini populi. Idem dicendum eſt de aliis ſabulolis Heſertis. Sed hiſce relictis cala- mum alio convertamus. III. De Aquis ſive Oceano Geocoſinum ambiente, Mariumque per occultos municatione. raqueus Globus eſt, magno& altiſſimo Na- turæ conſilio hac diverſa Elementorum mi- ſtura ab exordio rerum conditus; ſiquidem ſine Agua, nec Terra, nec Aqua ſine Terra ullatenus conſiſtere poterat. Examinanda itaque — 2 9 da LIB. II. DE OPIFICIO GLOBITERRENl. 865 Cab. xlIl. ĩtaque nobis incumbit tam neceſſariæ com- Atque hæc ſunt Maria, quibus veluti Oceanus quν⁰ft. Marium connemus. poſitionis ratio quod ut quàm optimè fa- Srachiis quibuſdam univerſa Tellaris moleg ciam, primò à diviſione Agquarum ordiar; de- ſtringitur; quibus quidem præmiſſis„jamad inde cauſas ſingulorum in lucem eruturus. particularem eorundem deſeriptionem per pa- Dzus Sapientiſſimus Gœocoſin Architectus ragraphos nonnullos progrediamur. adſit noſtris. 8. J. Oceanus dicitur tota illa aquarum moles, quæ Terrenum Globum ambit ita ut nullum De Mari Caſpio, Ponto Euxino,& Ameri- ſit Mare, quod non huic, ſive per freta, ſive 4 5850 degue Mari Atlan- 8 ö OrATA per occultos Terræ cuniculos conhæreat; unus al ugns. itaque Oceanus eſt, ratione variarum Regio-(IMnium ferè Phyſffcorum ingenia torſit 1 270 — 2 2 1 85 num, quas allambit, diverſas denominatio- Mare Caſpium, dum non capiunt, quo- Ptio. nes ſortitus. Ita Oceanus Atlanticus, inter modo illud perenni ingentium amnium Americam& Africam, Europamque inter- affluxu, neque augmentetur, neque ullum fuſus. vel ab Atlante Monte, yel ab Atlanti. effluxis ſui veſtigium, aut cum altero Mari de Inſula olim ei innatante, de quo in præ- continuationis veſtigium exhibeat. Mihi cedentilus dictum eſt, ſic dictus; qui& pri- ſanè res non adeò abſtruſa videtur, ut nulla vatas denominationes poſtea ſortitur. Sunt- latentis effectus cauſa adferri poſſit. que Oceanus Hybernicus, Glacialis, Deucali- Dico itaque primò,& ſuppono tan- donius, Germanicus, Æthiopicus, Americus. quam multiplici experientiâ comprobatum, Hic itaque Oceanus à Polaribus incognitis omnia Aaria non tantùm ſuperficie tenus, adhuc plagis, varia Inſularum obviatione ſed utiſaprd inſinuavi, per occultos& ſubter- divaricatus, univerſam ferè à Septentrione raneos Canales reciproca aquarum commer- & Ortu Europam circumdat; ab Occaſu im- cia exercere. A Mari Caſpio incipio: quod menſa dilatatione tumidus, ſibi trium Mun- ante Diluvium, Oceano, qui probabili conje- di partium, Americæ, Africæ& Furopæ jura cturd, omnia diſerta, plana& arenoſa loca vendicat. Hic itaque partim per Maris Ma- Tartariæ inundabat, per Fretum propè Volgæ gellanici gurguſtia aditum ſibi pandens, no- Offium, conjunctum fuiſſe, non pauci me- vo cum Auſtrali ſeu Pacifico Mari, conjugio cum ſentiunt. Diluvii verò inundatione à miſcetur, partim per Fretum Mairanum in Caucaſea ingenti Montium catena abraſis fas. ultimas uſque Terræ Auſtralis Suppolares mollioribus Terræ partibus, Aure ibidem partes, inexploratis adhuc ambagibus vaga- ſſtabulans, forſan non adeò profundum, im- bundus progreditur. Paciſcus verò Oceanus, pletum fuit; unde profundior Maris vulgd Mare del Zur, omnium Oceanorum Sinus, ſuperinducta reliquo diffuſo Mari maximus, ex uno latere univerſæ Americæ terreſtrium partium congerie, inſtar Lacus, Occiduas, Boreaſque partes, ex altero omnino clauſus in hunc uſque diem manſit. omnes Auſtralis Terræ incognitos tractus Quia tamen ab immemorabili tempore in- alluvione diſterminat;& ex Borea quidem gentes Fluminum affluxus recepit, nullum- per Fretum Auian Americam inter& Tarta- que Flumen fundere viſus ſit, nec ullum riam ſitum Oceano Suppolari Boreo tandem, augmenti aut inundationis veſtigium præ- àquo diſceſſerat, reſtituitur, Ablantico; Ab beat, apertiſſimum id ſignum eſt, illum cum Occaſu verò innumerabili Inſularum multi- Oceano aut vicinis Aaribus per occultos cuni- tudine veluti carminatus, noviſque Freto- culos colludere. Quomodo verò,& ubi id rum gurguſtiis exagitatus Oeano Indico, im- contingat, jam tempus eſt, ut aperiamus. Omnia Ma- ria per oc- cultos cuni-· culos inter ſe commu, nicant. Areno ſa Tartaria pa- ludoſaque olim Mare menſis terrarum Chinæ, Indiæ utriuſſue, Duos putamus illum meatus habere Mare Ca- Perſidis, Africæ, tractibus perluſtratis, tan- quorum prior per infernos Ceorgiæ& erene, dem ad Promontorium Bonæ Spei, Oceano greliæ ſubjectos cuniculos& B, ſeſe in Mare Meatus ha- Atlantico reſtituitur. Euxinum exonerat„ita ut univerſa illa s 35 Ex hac deſcriptione ſat ſuperque patet, Pontum inter Euxinum& Caſpium interjecta 5 Oceanum unum eſſe, circa quatuor Mundi Regio jure merito pons quidam ſubterla- gitur. 7— 28 2 Pottores partes ita continuatum, ut nullus hentium agquarum diei poſſit. Neque hujus ſit Orbis Terrarum aut Oceanus aut Mare, rei deſunt indicia. Primò enim narrat Pa- Paradia quod non eidem in aliqua Mundi parte co- Tadia Perſa in Geographico de Alari Caſpio Ferſi. hæreat. Ita Mare Mediterraneum Atlantico libello, de Trapezuntina hiſtoria: in oris Primus per Fretum Herculeum ſeu Gaditanum jungi- maritimis avegzelliam allambentibus Iare Blentus tur; Mari Rubro verò per occulta ſubterranco- Euxinum ſubinde veluti ingentibus ebul- rum Canalium conciliabula committitur. Ma- litionibus fervidum ſe advertiſſe; cauſam ve verò(aſpium pari ratione jungitur Ponto quoque hujus allignat his verbis: Olſer- Euxino, hoc per Boſphorum Archipelago,& vatum eſt diuturna obſervatione ‚ quod, quan- tandem Nafi Aediterraneo commiſcetur. docunque in Mari Caſpio Venti Orientales vio- Non abſimili ratione Aare Balthicum per lentius dominantur, eodem tempore in Mari duos Sinus, Botnicum& Finnicum, in Scandi- Euxino, hujuſmodi Maris ebullitiones ſolito naviæ meditullium diffuſum, Oceano Germa- majores cum ingentitotius Pelagi agitatione nico ſeu Deucalidonio per Fretum Cimbricum pectantur,& contrds quandò Occidlentales penti connectitur. 13 do- Cap. xII Secumdus Meatius. 86 MUNDI SUBTERRANEI I. dominantur Euxino, ix Mari Caſpio hujus- competunt, ſed quæ Caſpii propria ſunt(ut mocli perturbationes notantur. Quod ſanò aper- certum algæ, ſerpentiſque genus,& tabulæ tum ſignum eſt, hac Maria per occultos, va- navium, arborum Maris(aſpii propriarum Aiſimoſque meatus reciprocis. ſeſe motilus im- trunci), comparere: luculentum Marium petere. Hoc ut confirmet, addit, varia ſubin- hujuſmodi per ſubterranea aguà continua- de rejeilamenta, quæ Mari Euxino minimè tionis indicium. D R E GNVY M Carals fAuterraneus WnnuEnn Alterum Maris Caſpii meaium per ſubter- Hac itaque reciproca circulatione, mirabili raneas ſemitas continuari Mari ſeu Sinui ſanè Naturæ luſu, agitata dicta Maria, ſub- Perſico, non obſcura quoque à Peris adfe-· terranea ſua commercia exercent, per mu- runtur indicia: quorum prius eſt, Charybdis tuas aquarum communicationes continua- ſive Vortex Sinus, qui Perſiam alluit, bidua- ta. Sed ut, hæc vera eſſe, intelligat Lector, no à Balſara itinere, in quo Mare notabili alia nonnulla Maria adducam, in quibus decremento abſorbetur,& tandem reſtitu- idem contingere, multiplex obſervatio de tis ſuo alveo aquis, Vorticis nè veſtigium iis facta docuit. quidem comparet; cujus quidem rei ratio§. I1 non eſt alia, niſi correſponſus quidam cum Nlediterranss Niart Mari caſpio, quod vehementia Ventorum He Mari Mediterraneo& Mari Rubro. agitatum, poſtquam magnam partem in Are Mediterraneum cum Mari Rubro Nerus ſab. Mare Euxinum protruſit, ut defectum aqua·- per occultos meatus continuari, hiſtoria 0 rum ſuppleat, eas ex Sinu Perſico per dictos celeberrima, quam Abulbaſſen in ſuo de bri cmble- ſubterraneos meatus, C D, attrahit, unde in Agypti mirabilibus recitat, docet. eee dicto loco, C, Vorticem naſci, neceſſe eſt. Ubi Cum Baſſa Urbis Sues(quæ in ultimo Ma- Abulbaſſen. verd Pontus Euxinus Ventorum Occidenta- ris Rubri angulo ſita, olim Aſongaber dice- Aurs biſo- lium ſævitid agitatus, commiſſum ſibi aqua- batur) quodam tempore celebri venationi. rum pignus Adari(aſpio reſtituit, hoc pleni- piſcium intęreſſet, contigit, ut dum retia tudinem ſuam nactum pariter Sinui Perſico, Iitori admoverent piſcatores, ingentem quod attractum erat, aquarum onus reddit. iis Delphinum incluſum deprehenderent; quem LIB. II. DE OPIFICIO GLOBITERRENI. 87 capxIII. quem& tanquam rarum quid& inſolens, tum ob vaſtitatem, tum ob belluæ miram viſu formam Baſſæ obtulerunt. Is visà cum Baſſa non ita pridem inſcriptam invenerunt; de quo certior factus Baſſa Amed, ſuam larinam illam Arabicis literis à ſupradicto admiratione Bellud, non occidendam, ſed hanc ſcripturam eſſe faſſus eſt. libertati donandam judicavit; quod factum fuit, inſerta prius inter branchias animan- tis ex aurichalco lamina Arabicis literis in- ſcripta hoc verborum tenore: Amed Ab. Aalla Baſſa Sues tibi vitam und cum hoc munere donavit auno Hegiræ 20. Bellua hoc munere cohoneſtata mox Mari immiſſa, ſe novi ſibi circumdati oneris moleſtià gravatam ſen- tiens, terroreque agitata in intima Maris viſcera ſe proripuit. Contigit verò eodem anno ut piſcatores in Mari Mediterranèo pro- pe Damlatam venationi inſiſtentes, præter inſignem piſcium multitudinem reti inclu- ſam,& inſinuatæ magnitudinis Del lanum Quomodo verò Delphinus ex Mari Rubro in Mare Mediterraneum peneträrit, multo- rum ſanè vexavit ingenia; quidam circa univerſam Africam natatione per Gadita- ni Freti fauces in hunc locum conceſſiſſe ajebant; quæ tamen ſententia velut im- probabilis& incredibilis ſtatim reprobata fuit. Nonnulli verò ſenſatiores, dictum Delphinum per ſubterraneos meatus, quibus Maure Mediterrancum Mari Rubro jungitur, eo pertigiſſe aſſeruerunt; quæ non ſine ap- plauſu ab omnibus accepta fuit,& mihi ſummopere arriſit;& ſi vera ſunt, quæ Hi- ſtoria narrat, certè res ſe aliter habere non in terram traherent, quo in partes diſſecto poteſt. —. MepGTeAR A. euM dalk ktr Accedit& hiſce Mare Aſphalticum, quod Mare Mortuum vocant in Palæſtina celebre, quod Jordanem ſinu ſuo excipiens, nullo in exteriori ſuperficie exitu, quo ſe exoneret, inſtructo; cùm itaque Fluminis augmento nunquam excreſcat dictum Mare, apertum ſignum eſt, illud ſeſe pari pacto per ſubter- raneas alveorum latebras in Marè exonera- re: Sed in quodnam Mareꝰ dicam quod ex multorum itinerantium relatione mihi in- notuit. Eſt in ora maritima Maris Rubri, ex ea parte, quæ Arabiam Deſertam alluit, locus valde celebris Eltor dictus, uti in Map- Pa apparet, ubi non procul à litore ex viſce- ribus Maris, nullo non tempore ingens naphthæ& bituminis copia eructatur, miran- tibus cunctis, unde tanta nap hi liæ copia pro- veniat. Ego cum eorum qui Mecham quot- annis peregrinationem ſuam inſtituerant, relatione, de natura loci certior factus, diù mecum hæſiſſem circa hujus Iituminis originem, tandem concluſi, hanc Bitumi- nis ebullitionem non niſi ex AMari bitumino- /% Palæſtinæ, quod ob lentorem Mortuum di- citur, id per ſabterraneum cuniculum exone- rante, provenire. Cum enim Mare Aſphal- ticum, à bitumine ſie dictum, plurimum Eitu- minis generet, litoraque circumſita puteis bituminoſis referta conſpiciantur; Marè verò, quo à ſuperveniente Jordanis Flumine ſe exoneret, exitum non habeat, certè id non niſi per occultum Terræ mæandrum hoc in loco unà cum biruminoſa ſobole, quam ſe- cum ex origine ſua devexit, exonerare, ma- nifeſtè docet Jituminis dicto in loco cballi- 7ĩ0, ſi vera ſunt, quæ ex ore duνανα didici. Illud verò non aliunde quàm ex Afari Aſphaltico ſcaturire, hine liquet, quod to- tum illud litus, ne ullum quidem Bituminoſæ ſæturæ veſtigium demonſtret, quod tamen mon- 13 45 15 14 10 — — —— ——— ————— 3 ——-—¼— 5— PPPP 4 ————— ————ů— 88 MUNDISCGBTERRANE!I Cap.xIII. monſtrare deberet, ſi à natura in vicino li- la recipiant; aliqui recipiant& emittant, Diſtantia dam communicatio. Manet ergo, Mare riò ex occultis Mont ium vicinorum ydro. tore progigneretur; eſt enim plerumque alii nec recipiant nec emittant; de prioris Marium Terrarumque, quas allambunt, generis Lacubus jam dictum eſt. Qui verò quoad vires& proprietates, reciproca quæ- fumina emittunt,& non recipiunt, neceſſa- Natis Mor- Mortuum in Arabicum ſeſe Sinum per Cana- phylaciis perennitatem fluxus trahunt, qui- tui à Ru- bro. Hydrophy- 4 1 5 4 5 n A, his paucis ratio patet, quomodo,& loco& tempore. Qui denique Lacus nec re tium in cauſſ eſ,e la emittant; quidam emittant& nul-· ter conſiderari poſſunt: Primò nonnulli ita lem oa leucarum(tantum enim Mare Aſphal. bus ſemper id, quod hinc deſſuxu deperdi- ticum Mari Rubro diſtat) exonerare: Ergo tur, illinc inſtauratur. Quod verò nonnul- Mare Mortuum Mari Rubro,& per hoc Ocea- li& recipiant& emittant fumina, eandem uo continuatur: Quod erat oſtendendum. cum præcedente rationem obtinent. Ubi& Idem de omnibus aliis Maribus& Lacubus, hoc notandum, Elumina nonnulla aquis pa- qui Elumina ſuſcipiunt,& nulla emittunt, luſtribus impermixtim tranſire, uti NiIus dicendum eſt; habent enim ſubterraneos per Lacum B;ed ſeu Zaire;& Rhenus per La- Maria exonerent: uti enim Lacus Zaire in Cujus quidem rei ratio alia non eſt, niſi le- Æthiopia Flumina ingentia recipit,& alia in vrtas& limpiditas aquarum fluvialium motu Oceanum exonerat, repertis in externa terra perpetuo cataractarumque impetu ab omni ſuperficie alveis; ita caſpium& Mortuum fæculentia expurgatarum; unde& palu- Mare Flumina quædam recipiunt, ſed non ſtrem fæcibus aggravatam aquam,& quiete emittunt, niſi per intima Terræ viſcera,(a- otioque veluti torpidam, graviorem reddi, nalibus in alia Aaria deductis; hac tamen cui proinde levior ſupernatet, neceſſe eſt: differentiâ, quod hæc ſubinde ſalſa ſint, illa quod& in magnorum Fluminum oſtiis patet, inſulſa,& conſequenter ex Fontium pena- è quibus amnes in Mare ſeſe deponentes tiis in deſtinatas ſibi à Natura cavitates de- multorum milliarium intervallo fluxum Tivatis. unà cum ſapore dulci continuant: non alia 8 de cauſa, niſi quod aqua fluvialis aquà mari- O NSEHCTARTIUNM I. nallevior ſit, inſulſa ſalsà. Sed de hiſce ſuo cur nonnulli Lacus flamina recipiant,& nul-· cipiunt Flumina nec emittunt, illi duplici- ———————— 4 —5 Aons apertus el. ſeclus ahdd plylauen, Aver kem fere TLacus in ꝑnlanitie conſtituti ſunt, ut jam ſummopere augean- eſt, quia cum Hydrophylaciis Montium per tur, modd repentè decreſcant, ſubinde vero occultos meatus aquarum ſuperficie perfectè prorſus exſiccentur;& hujuſmodi non æquilibrata continuantur, nulla interce- aliunde, quàm ab imbrium niviumque li- dente differentia, niſi quod occulta ſhydrophy- quefactarum incremento decrementoque lacia Montium jugis veluti fornicibus qui- originem habere cenſendi ſunt,& non tam buſdam operiantur, hæc verò operculis de- lacus, quàm ffagna& paludes dicuntur. Se- ſtituta, patulo Cœlo exponantur: uti in cundb reperiuntur alii Lacus, qui nunquam Figura apparet. Ubi imagineris Hydropſhyla. nec creſcunt, neque decreſcunt, in perpe- cium DE Monte AB C coopertum; quo tuo quodam æquilibrio conſiſtentes:& ratio aquis ſuis extra Montium parietes derivatis faciat cur Lacus quidam lumina emittant, nec reci- piant: qui- dam nec re- cipiamt, nec emittaut, Oc. 7 Variæ porrò Lacuum differen tiæ. LIB. II. DE OPIFICIO GLOBITERRENl. 89 Cab.xIII. faciat in externa camporum ſuperficie duos vis Montium repagulis longè lateque collu- Conſect. Lacus F F, eruntque hi Lacus in eadem ſu- ctatus ſubterraueis tandem ſe ſubdole con- differunt externa ab interno, niſi quod illud ſuum intercapedine erumpens, fluxum con- coopertum Monte ſuperimpoſito, hæc dete- tinuat,& juxta Babylonem Euphrati mi- cta appareant. Sed de hiſce omnibus& ſin- ſcetur. Ariſtoteles plurimos hujuſmodi ri- Ariſtoteles. gulis in argumento de Origine Fontium peni- vos fuiſſe ſcribit J. 1. Meteor. c. 11. Sic pu- nden tiùs tractabitur. tant Græci Scriptores nonnulli. Alopheum Alpbeus Ue Achajæ Flumen vel infra Maris fundum cur- Crccis fli. 1 ＋ 5 1 Diaes com- CONSGEOTARTIOM II. ſum ſuum peragere in Siciliam uſque, ubi muutcat —— A 75 1 os fere Lacus ali- propè Syracuſas in Fontem ingentem emer- cum Are- 155 2 8 thuſa Sici- er Hinc patet quoque, Null eris, qui nec flu- git, qui Arethuſa dicitur. Signum hoc eſſe% ul cujus nominis eſſe, ejus gen mina accipiant, nec emittant,& nihilominus ajunt, quod olim puinta quaque æſtate, id eſt, augmenti, decrementique capaces ſint; qui ſingulis luſtris, pecudum ſtercora egereret, eo Lacuum fi. etiamſi umina non recipiant, ri vulorum ta- videlicet tempore, quo in Achaja OHmpia vuli men copia ſcaturiginumque affluxibus ſem- celebrabantur certamina,& nactatarum pe- * per ferè augentur, alias enim ſumma æſta- cudlum tercora in Alpheum conjiciebantur, * te nullum eorum veſtigium remaneret; uti quæ ſecundo fuminè ſulmarino tandem in fit in paluſtribus& ſtagnantibus aguis, quæ ut Arethuſa& medio Poriùs ſinu, qui& inde 40 plurimum æſtivo Sole conſumuntur. pheus in hunc diem dicitur, vulgò YOcchio, r⸗ tum repleantur tum depleantur, patet ex Anuas dicebatur, Fluvius inter Luſitaniam 85 0 8 5 7 2 8—„— 1 4 Aniẽ Hu- ces multis flaminibus, quæ in medio itineris cur- Bæticam ad Oppidum Medilinam, cunicu-vius. Diuνν, ullis in locis prorſus aſhſorbentur,& lis ſubterraneis immerſus poſt 3a milliarium ex alia parte denuo renati crampunt, ut novi intervallum, denuo regurgitatur; ut proin- 77 8 2 55 1 72 1 1 8 prorſus flavii eſſe videantur. Ita Viger Flu- de Hiſpani glorientur, habere Regnum ſuum 10 Nilus c' Vius Æthiopiæ ex Lacu Vili profſuens cum in pontem ſylvis pratiſque inſtructum in quo e Naubia ingentibus Montium catenis inclaſus multæ animalium myriades paſcuis pin- rum alibi conſtrictuſque elabendi locum non repe- guiſſimis nutriantur. Vidi& ego compluri- per ſubterraueos mæandros præcipitatus ex Meſiphalia non procul à Lichtenaw Fluvius 8 altera Montium Occidentali plaga exitum ahſofptus, ſub ipſo Cathedralis Eccleſiæ Pa- ſibi parang, ac compluribus aliis ſociatus derbornenſis fundo erampens, inde per tri- fluviis veluti fœnore quodam auctus in rivum in Lippiam deponitur. Simi- Oceanum Atlanticum devolvitur. Pari pa- Iem me vidiſſe memini in Eichsfeldia, cujus Tigis. cto 7Tigris in Meſopotamia tranſvectus Are- modo nomen non occurrit. In America paſ- thuſam Lacum reſiſtenti Caucaſo obvius, ſim hujuſmodi jocabuuda Hluminum luſio ſpe- ſe ſubducens in ſpecu quodam ampliſſimo ctatur, ut proinde ſupervacaneum putem, mergitur,& tandem ingenti terrarum ſpa- illa fuſius deſcribere, cum ubique paſſim in 7 tio denuo erumpens, Lacum Thoſpitem in- omnibus Mundi Tractibus hujuſmodi ſpe- offenſo fluxu vix tranſit, cum ecce cum no- ctacula ſint obvia. eierIV. IE„„„ 8 De altitudine Nlontium„& profunditate Ocecani, Mariumque, ubi& Cau- caſi Montis altitudo ab Ariſtotele 2/ſerta diſcutitur. N Cap. xxv. Uit ſententia quorundam& etiam- geant, hanc jam àA multis aliis pertractatam N num plerorumque eſt, tantam eſſe(aucaſi altitudinem ad incudem revocabimus, Montium allitudinem maximam, quan- ut veritas rei eluceſcat. Sic autem loquitur. ta eſt vicinorum Marium proſunditas mami- b%O gpterV eyS Uegs Tled des al ma,; quod num verum ſit, in hoc caite diſcu- veνDᷣhe N h Ud, oA N 200 Js, — 8 85— 33* 8——— e/ 3* 9 1 5 7 er z 411¹¹⁰ adline ratiocinii no- dn e e 0 Dord 70 lle Gaαοαν], eis 1 Primordia auſpicaturi. l Nαννν eie NU⁰ãu, C1 JN HNTe& Auligua Geographia Montes altius 15 ſta- aοτ ad dER fHTeHr gldpss L, 20) n- 11 1 evagri 57 5＋7 7 1 N diis non Hiptee ſibi perſuaſit, A0 Send& blegs. Caucaſus autem Mons eſt Nee Jundi Aontes exhi- eorum, gu¹ 40 æſtivum Solis eortum Derguunt, *(aucaſum, 5 eu Parapantſon„Alpes, multitudline pariter atquè altitudine maximus; 0 777 In—1 1— 0 2 7 101 f 50 1a 1 Ohympum; Pe-& ejus guidem altitudinis ſignum hinc c Caucafi al- ＋ J2 7 24 955 5 Jam— onia; in Mauritania Hoteſt, guod tum ab eo loco, guem Profunda en* 5%%. ö Ponti vocant, tum ab bis gul Mæotici Lacus buar 14 1 præcelſos vertices vel ipſe Ariſtote- Oſtium navigio ſuleunt, cernatur. præterea 11 et. C. 13. 25 7 12 2— 8 a eſt. Verùm cum multa in ipſo ſummæ ejus partes noclu, manè& vperi ad 1 extu J. 1. Mel. c. 1 3. 8 eum deſcribit, oc- rertiam uſqut partemradiis illuſtrantur Sola- 10 currunt ͤ ide indi- v75 quæ examine& Lydio lapide indi- rilbus. Hæc eſt Ariſtotelis de(aucaſi altituſline TONI. I. M ſen- 1 K — — 7 — —— ——̃ —— 2— Expoſitio itotelici. Ubinam Jo- eorum ſit Caucaſus. textus Ari- DUS8 1 90 MUNDISUBTERRANEI ſententia, quam præſenti textu expoſuit, dere; ut proinde totam de Caucaſt Montis de quo adeò acris& vehemens inter Com- 4 e relationem Ariſtotelis fabuloſam mentatores velitatio exorta eſt, ut vix ſit, putent. qui hunc locum ritè expoſuerit;& ut, quod Flis itaque ritè exploratis, jam totum res eſt, fatear ſi in ullo ſuorum ſcriptorum eeeee fal!f 88 um eſſe, demonſtrare loco, hie anè non ex ciguum exiſtimatio- dem oſtendam, Cau- nis ſuæ damnum paſſus eſt Philoſophus; juxta verborum tenorem Caucaſi aeola ta ſit; ut omnia Aſtron omiæp. zucipia 95 re videatur. Sed rem paulò diductius decla- remus Arur 745 Pontum it doſfe. ita Ptolomaus, ipit à locis, ex qui- 1 teſt, quæ ſunt oſind. bont, lem eſt, 1 Euxinus, ob PrO- eorumque iam Gaan em immenſam meritò Mare& Wigrum bi per· um. Alter! e Lacus N. eollcus, ei er & Slaguum v VO in illo Cauc. 1100 mn vi dio 1 ca, ex qui bus pateat m liber ocu- tertiusi lorum i intuitus; jam nih ail a a lind de eliderat ri videtur ö niſi ut iſtantiam 851 Mæotici àf. Caucaſo determ Quod dum ver r ſerue cimus, non ex cultas Or 1558 2 nam propriò 2—3 050 ſit, quique in qua Region eſt, illum & ex Ai vid aut alios interm cretos ab oculi sdine exp prior ex me- r in Ortum, n Scopulo- 24⁰0 780 exam; 3 4 Iidam ſi aſſererevelist iterim ex- —— 85 15 — 2 0 2 — 2 rmedio Caucaſi ſi- zuter Oontum untur, dilr ictu neinum ordi- r C ti Vertice Ce0 Us s radium int⸗ —— rem, nihiln non egi; acceſſi n u ˖ tores 15 ienos,& Congreg zationis de pro pa- extollitur, prope atque ganda fide Miſſi Hionarios, qui multis annis hunc Montem, ſive potius A40 acervum, in(aßa Cimme 8 0 neſi principe 4be in hune uſque diem(axes vocant, voce à commn norati fuerant,& Lacum Mæoticum non Caucaſo non procul a atducde ente.& hunc nos ſemel tranſteran 00 um Theatinis quoque dicimus Caucaſum eſſe de daenee udline no Patribus egi, huibus in Georgia ſive Col- bis cum Ariſtorele controverſia eſt: cum in chide FEuangelicæ ſemen tis campus aſſigna- toto illo Pon Euxini Mitbretn tractu aut Col- tus eſt, ut de Caucaſi allitudine& ſitu mihi chide majot eo non reperiatur. Conſentit aliquid certi ſignificarent: Sed neque ſupra- huic Phaſidis Flun ex eo origo, quam dicti Aæotic! Lacuis exf o„neque innuit. Georgiani ſive Colchici Theatini, uti hi e 1 trum ex Mao- de tanta Montis altitudine, quam deſeribe- A lim Theodoſia, ubi bam, nihil ſe e reperiſſ e, etſi continuo ultro ci- troque ab Euxino ad(aſpium,& hinc ad Euxi- 1nis num pervagati ſint, aſſeruerunt, ita illi de n decem g1 Caucaſo prodigioſa 90170 batlbne celebra- ne ea beo, teſte Pfol⸗ to nihil compererunt. Imo ſanctè atteſtati Ceιεꝙ“, diſtet ſunt, Georgiam tanto à Mæotico Lacu iti- rium lral. Of nerum intervallo diſtare, uti fieri non tum nin poſſit, Alontem ullum quantumvis immen- Pibus Per ſæ altitudinis ex tam remotis oris conſpi- que A ci poſſe. Eſſe quidem Montes quoſda ita impoſ ſimos Tartariæ Precbenfis proprios, quos/ ſum videre, niſi is tantæ altitudinisfore ur Antiqui Hippicos vocabant, uti& begul tra cente im verticem in partes, quæ ſpectentur ex Calfa, ſed hoſce altum erigeret; quam altitudinem nemo Caucaſi Montes eſſe minimè poſſe, utpote hucuſque i in tam 9 requentato Ceorgia Re- universà repugnante Geographid; neque gno obſervavit; nec ab ullo(oſmog ra- Montem ullum AIinoris* hinc quantum-y pho, ob rationes paulo poſt demonſtrandas, vis curioſe explorantium oculis ſeſe pan- conceditur. Addo, Alontem etiam ſublato Ter- quæ reloluta 60 2 E C irun U mſe n LIB. II. DE OPIFICIO GLOBITERRENI. 91 capxTv. Terræ tumore, ſub aſſignata decem gra- Et primò quidem Au, qua(aucaſum qua- Propoſit. ſed& prorſus, uti Orica docet, ab oculiseva· totidem horis illuſtrari dicit, dupliciter ſu- Nulus niturum;& Alpium juga ſat ſuperque de- mi poteſt; vel pro luce directa vel pro luce monſtrant: quarum vertices ſub 40 millia- reſexa ſeu ſecundaria. Si pro luce reſlexa, nacenßie rium Germanicorum diſtantia nunquam, qualis ſub initium crepuſculorum apparet, Potaſ. ad zo verò milliarium vix ac ne vix quidem, id eſt, pro dubia luce accipiant, nihil pro- & non niſi ſubinde aura defæcatiſſima in bant, cùm hujuſmodi l à 45 uſque ad 66 modum nubis tenuis& cœruleæ ſubobſcurè, Latitudinis gradum æſtivis noctibus conti- exaliis Germaniæ altiſſimis montibus con-· nua ſit,& Montes tam parvos quàm altiſſi- ſpici poſſunt. Idem in Montigu Inſularum mos æquo eſlexi luminis radio indifferenter contingit; ubi enim in altiſſimo Apennino perfundat: neque hæc Ariſtotelis opinio jugo ſteteris& in omnem Horizontem Ma- fuiſſe videtur, cum ex 7llſtratione Montis ris ſuperficie finitum oculos conjeceris, ne exceſſivam ejuſdem altitudinem oſtendere ullum quidem altiſſimorum Corſicꝶ& Sar- voluerit. Verba itaque Ariſtotelis de lucè di- diniæ Montium, quæ tamen vix centum mil- recta Montis illuminatrice intelligenda liaribus diſtant, veſtigium reperies; niſi ſub. ſunt; quidquid inutili conatu de luce reflexa inde, quod tamen rariſſimè fit, ſingulari qua- garriant Aſtronomicarum rerum imperiti dam refractionis affectione, limpidiſſima Interpretes. Hoc itaque poſito, Montem aëris conſtitutione,& ad refringendum exceſſiyæ altitudinis fuiſſe, demonſtrare ag- apta, nonnihil ſublati compareant(tantum, gredior; Et primò quidem Sole in(ancro, tum Terræ tumor, tum Aꝭrearum ſuperfi- deinde in Ariete& Libra, tertiò in Capricorno cierum conſtipata denſitas in occultandis conſtituto, quantæ altitudinis in ſingulis Inſularum, Montiumque remotiſſimorum ſtationibus Montem eſſe oportuit, ut ad ter. objectis, poſſunt). Si ĩtaque ad diſtantiam biam noctis horam radiis Solaribus directis il- tam vicinam Objecta diſpareant, quomodo luminari potuerit, oſtendam. (aucaſus à Mæotidis Stagno 6oο ee Suppono itaque, ex Prolomæo, Caucaſi verti- ſpatio diſſitus, oculis patebit? cem ſub Latitudine 45 aut 48 graduum con- Ex his, ni fallor, luce meridiana clarius ſtitutum,& Solem eſſe in primo gradu Caneri. patet, textum Ariſtotelis rebus convenire Suppono ſecundo rertiam noctis Partem, ad minimè poſſe, Caucaſumque ex deſignatis cujus initium atons illuminari incipit. locis fleri non poſſe, ut compareat. Sed ve- nio ad alteram difficultatem, tantò N rem, quantò majoribus tricis involuta eſt. Arcus quatuor horarum ifra Horizontem, Caueaſus Dicit Ariſtoteles, uti ex ſuprd allegato textu& in Verticaliconſtitutus, Sole in Cancro patet, ſammitates Caucaſi MAuſtrari d Sole conſtituto, eſt 16. grad. Io. min. ad Latitud. 8 illultraria ſque ad tertiam partem noctus, ſub, auroram 48. gradl. Sole. manè,& iterum ſub veſperam. Qui locus mi- 7 rum in modum omnium Interpretum inge- Hemonſtratio. nium confudit; difficultate ſiquidem in- It Circalus Caucaſi verticalis AF B, pun- explicabili, in textu eluceſcente; alii 2d. Uctum Verticis F. Horizon A DB C,& ſtrationem hanc ad tertium Montis partem ex- GDLC Eccliptica, Centrum Terræ O, qui tenderuntz alii ad rertiam noctis partem trans- tulerunt;& dum Ariſtotels errorem perti- 8 nacius& quibuſcunque modis tueri conati ſunt, unà& ſe& Ariſtotelem ſumma inſcitiæ nota conſperſerunt. Qui itaque verba ad illuſtrationem tertiæ Montis partis tranſtu- lerunt; quaſi Sol noctu, mane,& veſperi ſem- per tertiam Montis partem illuſtraret, ille error tam in(oſmographia palmaris eſt, ut pueri eum emendare poſſint. Hinc enim apertè ſequeretur, Montem Lunæ confinia, ad tam inſolitum effectum præſtandum, at- tingere oportere; quod quam ridiculum ſit, quis non videt? Unde cùm eos tam turpis erroris puderet, textus verba ad tertiam no. tlis partem tranſtulerunt, ita ut ad tertiam noctis partem, id eſt, ad guatuor horai(qua- ex ſuppoſitione omnes ſunt Circuli maximi, plana in(entro Terræ ſe interſe- cant; ſitque communionis Diameter CO D, rum integra nox duodecim continet) ante ſitque Sl in puncto L, ad initium tertiæ no- Solis rum& poſt occaſum ejus, Mons illu- is partis. Quæritur itaque arcus AL. Data minari incipiat. Verùm nec hoc ulla ratio- itaque octis hora& altitudine Ppoli, datur& ne admitti poſſe aut debere, oculari de: ex doctrina Triangulorum Sphæricorum monſtratione apertum facio. punctum Ecclipticæ, ortivum quidem in D, 2 occi- 92 MUNDISUVBTERRANEI cabxiv. occiduum in C,& utrumque tum ſupra Ho- rizontem meridie, tum infra, media nocte. At dato puncto culminante in medio Cœlo, datur& ad Latitudinem poſitam angulus Ho- rizontiscum Eccliptica ſupra dato Ecclipti- ci puncto, quæ eſt AC L, eritque angulus LAC, utpote verticalis, ad Horizontalem, rectus;& datis punctis LC, dabitur& ar- cus LC. Sed& in triangulo AL C rectan- gulo, juxta Probl. 2. Propoſ 4. Sphæricorum triangul. Clauii, dabitur angulus ACL, unà cum reliquis arcubus,& conſequenter quæ- Atus arcus LA. Dato itaque triangulo ſphæ- Cancro, Ariete& Capricorno conſtitui- Propoſit. tur, eum illuminante. Olt Verticalis Caucaſi R C B. Geocoſmi ſeu Terræ peripheria 7, cujus Cen- trum D. Horizon phyſicus ſeu Montis, m u: rationalis A B. Iinea verticis ſeu axis Hori- Zontis e C,& altitudo Montis e ſ. Linea 1 tangens ſuperficiem lateris in punctog, tunc temporis, quando ante ortum Sol, aut poſt occaſum ad initium vel finem quartæ horæ noctis verticem Montis illuminat. Quoniam igitur linea 2%½ radii Solaris, Terram tangit in puncto g;& horizontalis mn, eandem in puncto e. producantur ex Centro D lineæ Dg,& De, per puncta contactus g& e, li- nearum%,& mn; quæ cùm utrinque angu- — I L. rico A CL rectangulo, habebuntur duo la- tera nota, videlicet ſubtendens rectum LAC, quod eſt arcus inter Horizontem& imum Cœli, 68. grad. 3. min. tantum enim intereſt inter grad. 20. Leonis,& undeci- mum Geminorum exiſtentem in imo me- diæ noctis puncto, Sole tum exiſtente in puncto L, adtertiam noctis partem. Alterum autem latus AL arcus AMeridiani pariter conſtat. Cum itaque Sinus anguli A CL. (qui ex Declinationis Solis in 11. 7. Gemi- norum gradu conſtituti à complemento ele- vationis Poli ſubtractione manet) grad. 21. 19. min. ſit 36371,& datus arcus L C, grad. v0. quæ eſt differentia graduum inter prin- cipium Cancri,& 20 grad. Leonis, qui in Horizonte exiſtit dato tempore; hujus in- quam Sinus grad. 50. ſit 26604. erit ut Si- nus totus t ooo, ad Sinum 36371, ita 76604 ad aliud,& facta operatione prodibit Sinus 27861, Arcus L A, cui in Sinuum tabula reſpondent 16. grad. 10o. min. Arcus itaque LA Sole in principio(ancri graduum eſt 16, ro min. Quod erat oſtendendum. Hoc pacto invenimus Sole in punctis A- rietis& Libræ ſub datam noctis horam con- ſtituto, arcum L A eſſe infra Horizontem 35. grad. 25. min. Et in primo Capricorni gradu arcum LA eſſe infra Horizontem de- preſſum 5o. grad. quibus quidem inventis jam oſtendamus, quanta Aontis(aucaſi alti. rudo eſſe debeat, ut effectum allegatæ illumi- nationis præſtet. F Montis Caucaſi altitudo guanta debeat eſſe Sole ad tertiam noctis partem dum in H los rectos cum lineis h,& mu,& Semidia- metri Terræ De,& Pę, efficiant, erunt con- ſequenter arcus Verticalis LV,& Cx, inter ſe æqualesʒ; ablato communi arcu Ln, erunt reliqui arcus 1%,& CL, inter ſe æquales. Sed arcus h, inter Solem& Horizontem interjectus jam notus eſt ex præcedenti Pro- poſitionè 16 grad. romin. Ergo arcus huic æqualis C L pariter notus eſt in angulo 4D g; notus itaque& angulus Dge, utpote rectus. Subtracto itaque anguloe Dg à recto patebit angulus Deg. Ergo omnes trianguli rectanguli De g anguli e Dato quoque latere Dg, Semidiametri Terræ: ergo reliqua latera per Propoſ. 2. Triang. rectil. Clavii nota ſunt: ergo& e Montis altitudo, eo quo ſequitur modo. Sole in prin- cipio Cancri exiſtente ad initium vel fnem tertiæ partis noctis, arcus inter Solem& Ho- rizontem conſtitutus /x, eſt uti ſupra oſten- dimus 16 grad.& f min. cujus comple- mentum eſtyʒ grad. 40 min. cujus Sinus eſt oso4o talium partium, quales Sinus totus D,. r ooooo habet. Præterea cum Semidia- metros Terræ Dg nota ſit 3o36 milliarium Italicorum: Fiat ut Sinus Dg, 96040, ad 3036, ſemidiametrum Terræ notam, ita Sinus totus roοοοοðↄ ad aliud, prodibunt peracta operatione 3161. videlicet Iinea D faccumulata ex ſemidiametro Terræ& allitudine Montis e f̃: quare ſubducta à 316, ſemidiametro Terræ 3036, remanebit 125 Montis deſiderata altitudo. At poſito Sole in prin- 0 aH LIB. II. DE OPIFICIO GLOBITERRENI. 93 Cab. XIv. principio Arietis& Iibræ, cum arcus u 45 Ceographos, qui negotium penitiùs explora- coſa ad initium& finem ante vel poſt occaſum rent, mittere debebat, nullis parcere ſum- 8 Ceh Solis ſit inventus per J. Propoſ. 3J. grad. a5 ptibus, ne paradoxis abſurdiſque conjectu- min. inyenies juxta præcedentis operationis ris ſemet atque unà poſteritatem implica- proceſſum ef Montis altitudinem s do millia- ret. Sed hæc incidenter de Montis Caucaſi al- rium. Denique Sole in Casricorno,& in prin- titudine dicta ſufficiant. cipio vel ꝶne tertiæ partis noctis in puncto ⸗ Montem Athon, quem ob altitudiuem Im- Atbon a. infra Horizontem conſtituto, quem arcum brium regionem, propter inconfuſum cine- Aions 2 un per I. Propoſ. invenimus 50 grad. 17. min. rum in eo quotannis inventorum ſitum, ex-· Nerxe per- ſi juxta præcedentium operationum regulam cedere putat atela, memorabili ſane omni-Aſali. proceſſeris, invenies e ¶ Montis altitudinem bus ſeculis auſu à xerxe perfoſſum,& freto 1715 milliarium. navigabili pervium, Dinocrates menſus di- citur, inventumque duodecim ſtadiorum; Vide rationem 4imenſionis in Arte magna Epilogiſinus Calculi. ahitudo Si Sol in principio Caneri ante vel poſt or- Altitudo Montis Lucis& Umbræ, ubi omnia fusè de hoc Montè Arhus. Caucaſi de- 5 2 2 8 95 ö ee, ad Mon waackata enn Geometrico teln aucaſum 7 4— à Dicæarcho Regum ſumptibus dimenſos pli- Plinius. ratiocinio. 77. incipi 1 2 8 8 minaiè incipit, exit 125 wilia. vius& Ceminus docent,& illum quidem Geminus. Si in Ee, Arie- chitude 1 75 5 1250 millia paſſuum, hunc verò non pau- 776& Tibi&, exit cioribus altum, deprehenſum fuiſſe.(æſim Si denique in Capri. in Aſia Aontem quatuor millia paſſuum ju- coruo, erit 117159 gum ſuum extollere Plinius ait. Martianus Martiin. , * tiocinio conſtent; videat jam Lector, utrum altum ſcribit. Siſimythræ Petram 15 ſtadio- in rerum natura tantæ allitudinis Mons re- rum, Segdiani verò ſaxeum Montem 3o ſta- periri poſſit, qui exhibitam ab Ariſtotele il. diorum altum Strabo refert. Sed ne in jam Striba tici ad crepuſculorum lucem confugiant; nihil perdam, hic Tabulam præcipuorum Montium enim agent: nam cum crepuſcula, Sole in altitudinis ponam, ut ex eorum cognita alti. Cancro conſtituto, totà nocte durent,& tudine, quid de Alaris proſunditatè ſentien- unum idemque crepuſculum tam planis lo- dum ſit, colligat Lector. Montis lia- cis, quàm parvis, magnis, maximis Monti- e an, Gc n⸗ bus commune ſit, nulla ratione hinc altitu- onben r do Montis, quam tamen ex illuſtratione Solis—— i Ariſtoteles innuebat, colligi poterit; de vera Pelion 10 12 1250 itaque& directa Solis illuſtratione locutus eſt, Sgalpfuc 1 785 uti verba ejus luculenter docent. Neque— verba, cum planiſſima ſint, in alios ſenſus Cyllene 187 0 detorquenda ſunt, ſed ſtandum verbis Au- petra 0 35 3570 cloris; neque enim quid intellectu concepe-— 1 rit, cùm de iis nihil nobis conſtare poſſit, Hems 89 — ſed quid ſcriptis ſuis, iiſque planis& aper- Olympus 10% 15 ferè 1269 tis ſenſer it, nobis explicandum incumbit.— Si itaque verum eſt, uti ex ſcriptis ejus ve- LetSlmHe 275 riſſimum comperitur, Caucaſum directis Solis pieus Camriarum 80 10 radiis ad tertiam noctis partem illuſtrari, dixiſ-————ö— ſe, neceſſario quoque inde ea conſequenturbaE 4 abſurda, quæ jam demonſtravimus, videli- Ætna 40 5 50o⁰ cet Montem altum eſſe debere Sole in Cancro— conſtituto 125, in Ariete aut Libra 689, in 05 e Capricorno denique 1715 milliar. Ital. Quæ Caucaſus 408 51 61⁰⁰ο⁰ cùm abſurdiſſima ſint, tantoque ingenio Caſſius 224 28 28000 prorſus indigna, utpote omnibus Ceogra- phiæ principiis repugnantia, ad Ariſtotelem Atho 16⁰ 20 20000 defendendum nihil aliud ſupereſt, niſi ut r. 210 0 dicamus, eum relatione aliorum hæc aſſe 2 Cautela in ruiſſe. Verùm vir tantæ auctoritatis& fa- Riphæorum altis. 2 0 25 2500⁰ mæ non debebat aſſentiri quibuſcunque ani- ee ee ee lium relationum fabulis, ſed ſumma dili- Norvegiæ Montes 48 6 G0οο gentia& cautela circumſpicere, utrum quæ 15 dicerentur, veritati conſentanea forent,&%%F num cum principiis Aſtronomicis tene rent; imò, cum divitiis& potentia polleret, His ſubjungimus 7. 2bellam qua datà di- ſtantia altitudinem Montis,& hac data, di- neque à Maotico Stagno tam diſſitus eſſet, Ntantiam qua videri poſſit cognoſcimus. M z TA- 94 MUNDISUVUBTERRANEI Ex qua data diſtantia altitudinem Montis, aut hac data, diſtantiam, qua conſpici poſit, reperire eſt. „„„ TABULA II. Aliitudo Montis in Pas. elinuta Graduum. Altitudo Montis in Mil. Gradus. Nlinut. ſibus. liaribus& Paſſibus. Milliar. Paſſus. Grad. Min. Milliar. Paſſus. Grad. Min. 2J 9 1—— 761 1—— 8—— ＋ 09—— 2 3—— 45 2—— 0 0—— 2—— 3 6—— 850 ᷣ 3—— 0 0—— 5—— 4 12—— 209 ᷓ òl—— —— 5—— 5 10—— 100 7—— »———— ½—— 5—— J/ Äô!· ²³˙ A A ¼— 0—— 13 0—— 8 49—— 150 ò383—— 0—— 177 ò up—a—kAHͥ—— 9 62—— 350 9—— 0 0—— 210—— 10 77—— 150 10—— —— 30 vvb——— 121II—— 70 12—— o—— 41—— 14 320—— 900 20—— —— 544—— 16 773—— 500 30—— 90 0—— 68 o—— 181527—— 50 40—— 0 ——, ̃ ⅛ ‚— ſD—%]———— 0 o—— 1266 W—— 25 570⁰0—— 6—— 0—— 190—— 30 o—— 338 o—— 40 —— 528—— 50 Exempli gratia. Si Mons ſit quiſpiam, Ingentilus illis Montilus, uti Caucaſo, Para- — 2— 4 8 2— 2*— 2* aliis ſaprà noſſe cupias; Vide in Tabula r. in Columna memoratis, atque adeò in iis certà menſu- 2. minuta r0.& è regione in Columna 1. ra determinandis, vix unquam determinata reperies at paſſus;& tanta eſt altitudo Mon- altitudinis ueritus ſed illa tantùm, quæ ex 1700 1i. Iterum recedat àte Aons 5o. minut. re- hypotheſi data emergit, aſſignari poſſit. . perta in Columna ſecunda 50 minuta da- Cùm enim radix Montium, ut plurimum, bunt in prima Columna 528 paſſus, altitu- multorum dierum itinere diſtet, primò illam dinem Montis quæſitam. exquiſita menſura notam habere oportebit. Pari pacto, ſi Alons er àte recedat Secundò certà, directà& infallibili viſualis 4. gradibus: quære in 2 Tabula in Columna lineæ, in verticis iſtius Montis punctum, in- milliaria, 209 paſſus, altitudinem Montis ope certò in tanta diſtantia capi poteſt. Ter- guæſitam. Haud ſecus in aliis procedes. tid, ſumma refractionum habenda ratio eſt, t Si verd detur allitudo Montis, reperies in quæ quantò in tanta ambientis medii diver- 1163 ſecunda Columna Tabularum minuta vel ſitate incertior eſt, tantò majoribus diffi- gradus, diſtantiam à Monte guæſſtam. cultatibus opus involvit. Qartò: In tanta We Nota tamen, hæc omnia intelligenda menſoris à Montis perpendiculo diſtantia, 4 Aari concentrica, non de ſuperficie mon- cognitam habere oportet,& quàm præci- tana. ſiſſimè. Cùm enim perpendiculum Montis ad Atque hi ſunt Montes, quorum altitudines perpendiculum è Centro Terræ per verti- ſagacis ingenii Mathematici non tam certa cem menſoris eductum, minimè unum al- menſura explorare conati, quàm dimenſi teri parallelum ſit, neceſſariò angulum, ſunt; quorum tamen præcelſos vertices ſi quem è Centro Terræ& Montis& menſo- cum Andibus Americg Montibus comparare riæ ſtationis perpendicula efficiunt, præ- Acolta. velis, certè hos, teſte Acoſta, non niſi hu- cognitum habere oportebit; qui quidem ha- miles ad palatia caſas, ad ſublimes, inquam, beri minimè poteſt, niſi diſtantia inter ahi- cypreſſos, viburna reperies. Quorum men- cem Montis& ſtationem menſoris cognita ſuram aggredi, uti& dictorum Montium, fuerit; hic verò præſupponit Semidiametri eſt auſus quidem Aathematico ingenio di- Terreſtris præciſam guantitatem, quæ adhuc gniſſimus; ſed qui difficultatum eee e& in tanta Gœographorum diſcre- tium ſcopulos ſagaciori mentis trutina ritè pantium perplexitate, à nemine adhuc rectè expenderit, is forſan pro nata proportione aſſignata; cùm planum menſorium, cui ipſi eandem difficultatem, quam vel in ipſis ſtel. inſiſtunt, falſo ſibi perſuadent, cum reli- lis dimetiendis reperiet. Loquor ſemper de 5 planitiebus, aut eriam ſub concentricæ con- l LIB.II. DE e bt GLOBI TERRENI. Turrisvicinæ altitudine capiendan auſpicati ſumus: cujus ape uti vicinior no- bis, ita ecaee Puncke im ejus præciſtus at· tigimus, 55 e adeo omnes in gradibus& minutis convenerunt. Aper tiſsimum ſign um convexitatis ſuperficie, Mari continuari. Innumera alia impedimenta viſuſqq ue falla- cias adducer poſſem, ſed ſuſficiant hæc ad difficultatem cονν,iaZs luculer ſtrandam; quæ tamen 11 Cap. xxv. lan, lus, nec tantis itinerun cauſam erroris in inprine obſeryatione àliam ditis: felie lic iorem ſucceſſu de non duuſe. niſin nimiam Monig0 di iſtanti m; enim Pes nec tanta re cujus ultimus apex præcisè attingi non lineæ vi 1 nec tumoris 7 tio ha- poſlet. Habes ex hoc e experimento quam — be et, utpote ſenſibili err ſubje: difficile ſit, in remotiori& exceſsiva diſtan- — ctis, ſi in rellgus de ometræ dl lligentia& in- tia exactam Montis alic aujusremotioris alli. — genium non deſint. tudinem cum infallibili certitudine inda- Oſtendit difficultatem operis Bal- gare. 7 0 di in Agro Veronenſi ſublimi vertice emi- Deſideraret fo 84 oro ut hoc loco — nentis,& à foro! 75 milliaribus methodum quar 2 Montium al- 0 diſtantis à Bla en tlitudiniſ apponerem; verum cum hoc innu- 8 cta dimenſio, 440 inven 785 de alii ine nec res tanti ingenii 4 0 fuit 860. Sed Cabeus ſit, ſupervacaneum eſſe ratus ſum, tempus ejus altitudinen N eque in negotio vulgò noto terere; præſert rtim ſi 0 hic Ricciolb ſatisfe m ritè ad 7755 gonometriæ amuſsim, neglectis omni- 5 diſcuſsis, Montis alsignat du- bus ſapra dictis obſer conditio- 8 plam ei, quam invenerat Blancauus, videli- nibuſque re equiſitis, negotium ſumpl iciori 5 cet 1 654 paſſuum Bonontehf um. Cui ita- geoe& ſia peragatur. Sie quis verò hujufmo- que ex hiſce tr e di iſpicere ne-· di N ardentius appetat, is queo. Erit forſan alius, qui aliis inventis Snellium, Maginum, Niefaes anbecle, 8 difficultatibus nunc majorem, nunc mino- quotquot de praclica Gometria ſeri pſerunt, Metius. rem ſit aſsignaturus, ita Sy/ipbi n vol-· inter cæteros verò Ricriolum col e Para vitur, nunduam ee. finito curriculo. x. Almag. noui. ſect. 4. quam Wliluns Ut proinde tribus paulo ante adductis Baldi didit hoc Naele argumentum; Quas ve- ꝛenſu· Montis menſoribus, nulla fides haberi pos- rd Auctor in novo Reformatæ Ceograpbie ope- 171 ſit; utpote à ſe invicem adeo pudendis dif. re, contra me meamque de Aontium dimen- ex ferentiis diſcrepant ibus. Quam itaque in ſone opinionem, rationes adducit, illæ uti Baldi Montis non omnium eminentiſsimi nullius momenti ſunt, ita quoque non cu- Altitudiue compertam habemus incertitudi- randæ; cum à quovis litis inter nos exortæ nem, eandem multò majoribus difficul Itati- haue ignaro, quique ingenuus tricarum bus implexam in atontiun N 8 torum oſor, nodum, uti dici ſolet, in ſcirpo non Un. 7 wls monſtroſa exploranda com- quærens s, conc iliari quam facillimè poſſint. 15. perturos adeò certum eſt, r e Sed ut tandem ad propoſiti noſtri fillum 1m eſt& anceps in tot difficultatun deamus, bituiliues Montium non alio fine 1 torquendis omnis humani i 11 cadduximus, niſi ut pendentem inter ce- 0 præſertim cùm ſetus hu imos Auctores litem decideremus. præciſus in g gradibus adhuc inex ploratus ſit. Dubium autem eſt, quod ſequitur: Utrum Uium a quo tamen totius negotii expe ditio meri-A ani proſunditas, altitudinibus 155 ideat. tò dependet. Ego ſanè ut al iquo modo hu- Moutium reſpor Plerique in Geneſin[bondean 10 jus orometrias difficultatem e experirer, nego- Commentatores uti& Ceographi affirmati- Aa; 0 2 11 7 1 de tium in Montis Albani 20 mill. paſſ. Roma vam partem ample cti non dubitant, proba- 1t 11¹ diſſiti dimenſione tentandum exiſtimavi. reque velle vider ir ex illo Ceneſis: Congre- Poſitis iraque opportuno loco Aſtro olabiis, gentur aquc in locum unum& appareat arida, 1559 deinde Quadrante, cujus diameter 4 balmo.&e Ut itaque agua Geocoſmum ambiens 0 rum, per totidem exercitatos& 8 57 ilini in unum reciperetur proſfundioribus in ſu- m 21 15 visus quam accura iſſime ul- perficie Terræ alve 2gopus erat. Terram ita- timam apicis dicti Montis extremitat in que præpotentis DE virtute& Divinæ vo- ent gradibus Dne gare juſſ lle futu- cis efficacia, erutam& in ace rνοs f rum ſperans ut omnes in uno& eodem gra- aggeſtam dicunt, ex quibus deinde Mon- 2 minutiſque convenirent. 155 contra irri- lum extitère catenæ; ut proinde vel ex hoc to labore omnia evenerun it examinatis caf pite tanta ſit 5¹ ofunditas Oceani»quanta nim abſciſſorum graduum is, ad altitudo Montium. Hgæc eſt ſententia plero- 8 unum omnes, non in eee, xat ſed rumque Iuterpretum Sacræ Scripturæ. Sed Negativa & in minutis, differentes inveni. Idem acci. dit, repetita ter aut quater obſerva- tione; res denuo tentata per ſingulos ob- ſervatores ejus Quadrantis, quem accura- tiſſimum judicabam, hic inter eos conventum fuit. qui penſiculatiùs dicta ſcrutabitur, videbi it! luculenter, ex hoc parem profunditatis Ocea. u& Montium altitudini; quantitatem colli- gi minimè poſſe; cum en doceat, ſubſidio. Sed neque profunditatem puteorum, foſſarum& funda- Tandem in mentorum al icujus fabricæ ſemper altio- rem 4 —4 96 MUNDI SUBTERRANEI Cabp. xiv.rem eſſe terrà circumcirca in agęeres conge- runt. Atque hoc verum eſſe, omnium ferè ſtà; ut enim terra aggeſta profu nditati ali- Monlium conſtitutio apertè docet; cùm vel cujus putei quadraret„terram in formam altiſſimi Monteg, uti ſunt Alpes Pyrenci, A- cylindri ea prorſus figura, quæ putei erat, croceraunia,(aucaſi Montis& Imai catenæ, in coacervare oporteret,& ſic aggeſta in al- immenſa terrarum ſpatia exporrectæ, non tum, contentæ in puteo terræ, atque adeò ad litora Oceani, ſed in Mediterraneis vel profunditas altitudini neceſſariò reſponde- Continentium vel Inſularum regiontbus, ret: Si verò dictam terram in conum coacer- longo terrarum intervallo ab Oceano ſe· vaveris, nunquam ad altitudinem profun- junctæ, ſedem Divinitus ſibi deſtinatam ditati putei æqualem pervenies;& ratio eſt, obtinuerunt. quia partes terræ cum in vertice coni conſi- Falſiſſimum itaque eſt eorum dogma, qui ſtere non poſſunt, perpetuo deflſuxu in ba- tantam eſſe volunt altitudinem Montium, ſin decurrentes, ipſam augmentabunt in quanta ſit Maris proſunditas. Quemadmo- tantum, quantum à verticè diſceſſerat ſe- dum enim Terrena moles inæqualitate ſua creta terreſtris materiei coacervatio: atque conſtat, montibus vallibuſque exaſperata: adeo hoc pacto nunquam altitudo conorum ita ſfundus Marig. Sunt in Zerreſtri ſuperſicie rondus terreſtrium profunditati foſſarum, ex qui- magni, parvi, mediocres, altiſſimi Mon- bus aggeſti ſunt, reſpondebit. Cum itaque tes; ſunt valles, prata, ſylvæ, paſcua, myri- te 1 Montès non in cylindrorum, ſed conorum ut c: Sunt& hæc omnia in fundo Maris, ſco- plurimum formàm aggeſtos videamus, cer- pulis innumeris ſubaqueis exaſperato, ut perfcie. tum eſt, eos multò alveo Maris demiſſiores proinde Iuſulas nihil aliud eſſe putes, quàm eſſe, poſito ſemper, ex alveorum excava- ſubaqueos& ingentis altitudinis Montes, tione Aontes extitiſſe, uti ſaprd nominati vertice ſolo extra Oceanum Mariaque e- Montes ſub. Auclores arbitrantur. mergentes, quorum tamen radices fimbriaſ. marini. gententis Verùm uti& meam hic ſententiam de que in immenſos ſubaquearum regionum Audiors. Montium conſtitutione apponam; Dicoprimò, tractus longè lateque exporrectos, tunc pri- Divinam Sapientiam, uti nihil temere& mum videres, ſi ea Divinà potenti ſiccatis tumultuariè in rerum Natura diſpoſuit, ita aquis in conſpectum ſe proderent. Montes quoque& Oceanum in fines altiſſi- Sylvas eſſe ſulmarinas, Mare Rubrum ſat sylæ ſub- mos& incomprehenſibiles, utpote in Divi- ſuperque docet, ex cujus fundo ſubinde in- marinæ. na Idea abditos, eA providentià conſtituiſſe, gens à piſcatoribus(orallinarum arborum co- ut ne vel minimus civus foret, qui non ſuos pia, Ceraſo noſtrati vix cedentium, uti ab haberet tum in Ceocoſino conſervando uni- Arabibus Rubri Maris accolis non ſemel au- verſales, tum in aligua Regione particulares divi, eruitur: imò in tantam ſubinde alti- uſus. tudinem creſcunt, ut extra ipſam pelagi ſu- Dico ſecundo, cum Geocoſio nihil adeò perficiem cornua, non ſine navium impe- neceſſarium ſit, quam apta Montium diſtri- dimento& periculo extollere videantur: Jurio, certo eos ordine pro cujuſvis Regio- nec in uno aliquo loco, aut in exiguo ali- nis exigentia conſtitiſſe patet: ex hiſce quo tractu, ſed in pluribus dicti Maris locis, enim univerſa 7elluris Moles veluti ex ma-& in tractibus ad aliquot milliaria exporre- gnæ Matris Uberibus ſufficientiſſimum ali- ctis hujuſmodi ſubmarinæ ſylvæ comperiun- mentum acquirit. Unde infero, altitudinem tur. Reperiuntur autem hujuſmodi Sylα Montium nihil habere cum Maris profundita- Corallinæ non in Mari duntaxat Erythræo, re negotii, neque ex Terreſtribus alveorum ſed in compluribus aliis; uti in Mari Siculo, glebis, in primordiali aquarum ſeparatio- prope Prepanum; in Callico, prope Tolo- ne, temere aggeſtis, Montes conſtitiſſe: Sed nem, cæteriſque Liguſtici Maris oris; in Ocea- ſimul ac Divina Vox inſonuit, Congregentur no verò innumeris in locis, quæ brevitatis aquc in locum unum, ut apparçat arida,&c. causà omitto. mox etiam univerſam Telluris Molem, Prata quoque ſubaguca ſive ſubmarina exi- prata ſub- juxta legem in Archetypo præſcriptam, in ſtere, ſat ſuperque experientia docuit eos, marina. Montes digeſtam, in alveos Oceano, mari- qui ex Hiſpania& Luſitania in Americam bus, lacubus, fluminibuſque aptos depres- ultro citroque commeant; ubi tota Maris Divinæ sa· ſam: verbo, omnia Geocoſmi organa& in- ſuperficies herbd ſulmarind, quam Sargaſſo c efeacis terioris Oeconomiæ officinas, penaria, ſi- vocant, haud ſecus ac in Prato quodam 25 Orbis phones, caminoſque conſtitutos fuiſſe, ea amœniſſimo multorum dierum ſpatio efflo- die falnie Prorſus perfectione, qua in hunc uſque diem reſcit, loco ſtare neſcia, huc illucque per- 5 perſeverare conſpicimus, Neque enim infi- petuo Maris motu agitata; cujus rei cauſam nita DEI Sapientia more humano Geoco· alibi aperiemus. Prata quoque foribus ſub- ſmum condidiſſe putanda eſt, ut primò alveos marinis Iuxuriantia reperiri, Litus Novi effoeret,& deinde effoſſam terram temere Kegni luculenter demonſtrat, qui ab Urina- in Montes coacervaret: minimè gentium: toribus in fundo Adaris decerpti mox ac in Flores ſub- Sed ad Dłl Vocem in momento omnia& auram evadunt, veluti cryſtallini lapidis na-. ſingula neceſſariis adminiculis inſtructa turam induunt, Horum formam perfectè ex- juxta Æternæ Mentis prototypon extite- primentem, quos in adornandis altaribus Col- LIB. II. DE OPIFICIO GLOEITERRENI. 97 N0 Cap.xlv. Collegii Carthaginenſes Societatis noſtræ ad littora verò planiora, ſemper minorem 21, 4 Patres ut plurimum adhibent: Eximium& minorem profunditatem reperiri. Dixi end in Naturæ opus,& Europæ inviſum. Submarina ad littora planlora; quia ubi ingentibus Sco- non quoque algarum diverſi generis per amœna pulis cinguntur littora, ibi majorem quoque n ſel virela nulli Mari deſunt. Et non procul Me- quàm in planioribus littoribus profundita- We e lita tractus Maris, quas Praterias vocant, tem reperiri, non aliud niſi ipſa experien- Pocul acli. piſcatu cumprimis celebris, ubi ad multum tia docet in Littoribus ſcopuloſis Norwegiæ, 12 ſpatium veluti in Montis alicujus planitie Iſlandiæ, Flandricarum Inſularum, cæte- Pratum, virore, amœnitate eximium, non riſque innumeris. ſine oblectatione intuentium, ſeſe pandit Vide in Figura ſequenti Montem terre- infra aquas 20fere palmis abditum; in quo ſtrem, cujus radices Mari BC inſinuatæ innumeri piſcium greges„veluti in pleno producuntur infra aquas in D, ubi novis venuſtatis campo ſtabulantes, deliciantur, Scopulis D E extollitur,& hinc producitur non ſine ingenti piſcatorum lucro. Termi- in F; ſumma Maris profunditas ſive abyſſus . nos hujus Prati ſi quis accuratiùs inſpexerit, hinc iterum ſurſum adſcendens extra ſuper- un videbit, Mare extra viroris limites, atro ficiem Maris emergens G Inſulam conflcit, in quodam colore ſive ob inſignem profundi- quæ deinde iterum aliis& aliis ſabhmarino- tatem, ſive ob altiſſima, quæ Pratum deter- Montium ſcopulis connectitur:& hoc minant, Scopulorum præcipitia, ſuffuſum. pacto totus Oceani fundus mina& incredibili r ſuo loco ex profeſſo acturi ſumus, non pro- marinæ ibi potiſſimum cenſentur exiſtere, ſequor materiam; cùm ſufficiat nobis, Ma- ubi Oceanus, aut Mare, omnibus Inſularum ris fundum non ſecus ac Terram aſperum, in- veſtigiis deſtitutus cernitur, haud ſecus ac æqualem, ſcabroſum, montibus, vallibus in Vallibus planities; uti in Ipatet. — e ſeu abyſſis impenetrabilibus refertum; Fon-· Ex 8his adductis patet, quam hallucinen- * mina 7— 2 ** ſalmarina. tibus quoque& fluminibus abundare, ut in tur, qui putant, Maris profunditatem ubique 15 Prodromo Subterraneo demonſtratum fuit; aut æqualem eſſe, aut determinari poſſe ur proinde quis altitudinem Montium ex pro- certam ejus profunditatem; tam enim id at gußd Junditate Maris fruſtraneo labore explo- difficile eſt, quàm difficile Montium per uni- n ret. verſam Telluris ſuperficiem diffuſorum al- o- Hoc tamen dico, quod ſicuti in meditul- titudines certa ratione inquirere; ut proin- b liis Terreſtrium Continentium omnium al- de illud huc quadrare videatur: altitudinem tiſimi Montes coacervati videntur: ita in(æli, latitudinem Terræ, proſunditatem Ma- medio Oceani majorem ſemper profunditatem, ris quis menſuss eſtꝰ n De Inæqualitate fundi Maris: cui jungitur Hiſtoria memorabilis ſupra- cdlicta confirmans. cap. xv. Ddam hoc loco Haſtoriam, quæ tem- puero Mari aſſuetus,& natandi peritià Hiſor pore Friderici Regis in Sicilia conti- cumprimis excellens, oſtreis& coralliis, git, qua, quæ hucuſque de fundi Ma- milibuſque in fundo Maris colligendis ferè siculo. dicta ſunt, comprobantur. unicè diſtinebatur, quibus poſtea venditis * 7 in Sicilia tunc temporis Crinator qui- vitam tolerabat: Tantò autem Marino com- am, fama celeberrimus, Vicola nomine, mercio afficiebatur, ut guatuor aut guinguẽ quem à natandi peritia vulgd Peſcecola, id dies ferè, primis temporibus, Mari immo- eſt, Nicolaum piſcem nominabant. Hic à raretur, crudis piſcibus vitam ſuſtentans; ToM. I. N ibat 98 MUNDI SU BTERRANEI Cab. xv. ibat& redibat paſſim in Calabriam natan- dit: Scias Rex, guatnor eſſe, qur hunc lo- Mira Uri- do, tabellarii munere functus: dicitur Li- paritanas Inſulas natatu non ſemel pene- traſſe. Inventus fuit nonnunquam à Trire- mibus in medio æſtuantis& procelloſi Ma- ris Sinu è regione Calabriæ, nautis mari- num quoddam monſtrum ad primum adſpe- ctum, eum opinantibus; ſed à nonnullis cognitus in triremem receptus fuit. Inter- rogatus quonam tenderet in Mari tot pro- cellis agitatoꝰ Reſpondit ſe literas ad neſcio uam Urbem coriaceæ burſæ& trochlea af- Kabre munitz, nè ab ambiente humore vi- tiarentur, incluſas portare: tandem poſt longam confabulationem bene paſtus, nau- tiſque valere juſſis Mari ſe denique commi- ſit. Narrant præterea ex continuo aguarum natoris d14ii H⁰ν¹hernio dictum NVicolaum ita naturam, degenera- 10. temperamentumque mutaſſe, ut amphibio, quam homini ſimilior eſſet; excreſcente in- ter digitos in formam pedum anſeris cartila- gine ad natandum neceſſaria, hulmoneque ita diducto, ut ad integrum diem ſufficien- tem ad reſpirandum aërem contineret. Commorante itaque quodam tempo- re Siciliæ Rege Meſſand, cùm incredibilia paſſim de hoc Vrinatore ſibi narrari audiſſet, curioſitate ſimul& deſiderio videndi ho- minis impulſus, eum ſibi ſiſti voluit; quod, poſtquam diu terrà marique quæſitus eſſet, tandem factum fuit. Audierat Rex mira quædam de vicinæ(harybllis natura ſibi nar- rari; obtentà itaque tam opportun occa- charpbdis ſione interiorem Charybdis conſtitutionem ex- euploratio. Apoſtrop he Urinatoris ad Regem de periculoſo plorandam duxit, quod quidem niſi per hunc Nicolaum fieri meliùs poſſe non exiſti- mabat. Juſſus itaque Nicolaus in fundum ſe dimittere;& quoniam aliquantulum Re- gis imperio, prætenſis ſummis ſolique ſibi notis periculis, refragari videbatur Rex ut ad operis executionem animoſiorem redderet NVicolaum, auream pateram eo in loco projici juſſit, ſuam fore pollicitus, ſi projectam referret. Vicolaus auro allectus, acceptataque conditione ſeſe in imos mox gurgites præcipitavit; ubi ferè ad 2re Horœ guadranles permanſit, Rege adſtantibuſque magno cum deſiderio exſpectantibus: Qui tandem magno ex imo Vorticis ſundo regur- cum non dicam, mihi ſimilibus Orinatori. bus, ſed vel ipſis piſcibus impenetrabilem, nimis metuendum reddunt: Primò, Flumi- vis ex imis pelagi Voraginibus ebullientis impetus, cui vix homo quantumvis ſummo robore viribuſque inſtructus ſit, reſiſtat, quem neque ego perrumpere valui, unde per alia diverticula in profundum me de- ſcendere oportuit. Secundò, Scopulorum pas- ſim obviorum multitudo, quorum fundos ſine manifeſto vitæ& excoriationis peri- culo vix ſubii. 7. ertib, Euripi, ſeu ſubterra- nearum aquarum&ſtus, qui ſe ingenti impe- tu ex intimis ſcopulorum viſceribus evol- vunt, quorumque fluxus contrarius vorti- ces agit tam formidabiles, ut vel ſolo metu conſternatum hominem exanimare poſſint. Quarto, Ingentium Polhporum greges, qui ſcopulorum lateribus ad hereſcentes cirris longè lateque exporrectis ſummum mihi horrorem incutiebant; ex quibus unum, ſi corporis pulpam ſpectes, hominis magnitu- dine majorem vidi; ſi cirros, ii decempedæ longitudine non cedebant, quibus ſi me ſtrinxiſſent, inevitabili mortis periculo ad ſe attractum ſolo amplexu exanimaſſent. Stabulantur& in vicinis ſcopulorum lati- bulis piſces atrocitate immanes, quos Canes vocant, vulgò Peſce(ane,& triplici dentium ordine fauces inſtructas habent, Delphinis corporis mole haud impares, à quorum ſæ- vitie nemo tutus eſſe poteſt; quos enim den- tibus apprehenderint, de ipſis actum eſſe certò tibi perſuadeas; ſiquidem nullæ ma- chæræ, acinaces nulli tanta tamque acuta acie inſtructi eſſe poſſunt, quam hæc Maris monſtra dentium acum ine in quibuſcunque rebus diſſecandis non ſuperent. Hiſce ex ordine expoſitis, quæſitus fuit quonam modo znjectam pateram tam cito in- venire potuiſſet?ꝰ Reſpondit, Pateram ex ve- hementi aquarum fluxu& refluxu minimè ad perpendiculum deſcendiſſe, ſed eam mox aquarum impetu excuſſam eo ferè modo, quo ſemet excuſſum dicebat, intra quandam ſcopuli cavitatem reperiſſe; quæ ſi in fundum deſcendiſſet, fieri non potuiſſe, ut in tanta æſtuum ebullitione turbinumque impetu Vortices intus terri- biles. Folypi im- menſi. Cane Ma- rini. gitatus impetu, pateram projectam, manu ſpes ulla eam reperiendi ſuperfuiſſet: Eu.- Eunpi. triumphantis in morem jactitans, intra palatium receptus fuit. Et cum labore ni- mio nonnihil debilitatus, lautoque pran- dio refocillatus ſomno aliquantulum indul- ſiſſet, ad Regis conſpectum venit; qui de omnibus, quæ in fundo compererat, inter- rogatus, ſic Regem allocutus dicitur. Clementiſſime Rex, quæ juſſiſti, execu- tus ſum; juſſis tuis nunquam obtemperas- ſem, ſi 75 comperi, prius noviſſem, etiam fundi Cha- promiſſo mihi Imperii tui dimidio: teme- nbdisſain ritatem magnam commiſi, dum temerita- eas efficit in ſuperficie perturbationes, tem putavi, Regis juſſui non parere. Rege verd cauſam temeritatis poſtulante, reſpon- vlpos enim quibus aqua ſubterranea nunc intra viſcera abſorbetur, nunc eademregur- gitatur, tanta perturbatione agitari, ut nulla vis ſit, quæ eis reſiſtere poſſit. Accedere, Mare in eodem loco adeò profundum eſſe, ut Cimmeriis penè tenebris oculos offun- dat. Quæſitus& de Freti interioris diſpo- ſttione: Reſpondit, totum innumeris ſco- pulis implexum, ex quorum radicibus ſub- terranearum intercurrentium aquarum flu- xus refluxuſque pro temporis diverſitate quales Nautæ magno navium periculo ex- periuntur. Roga- Aſtus a- Juu¹n ſubterra- nearum ve- hementia 600 Cab. xv. Cap. xvI. LIB. II. DE OPIFICIO GLOBI TERRENI. Rogatus porrò fuit, ſi animus ipſi ſuffi- ceret, ad denuo tentandum hujus(haryldis fundum: Reſpondit quod aon. Victus ta- men etiam altera vice marſupio pleno num- mis aureis, cum annexa patera magni pretii in(harybdim projecta; aurique ſacra fame allectus, ſecunddò ſe in gurgitem dedit pre- cipitem. Sed nunquam amplius comparuit: 9 forſan Eur iporum impetu intra Monlium la- Fyrinthos abductus, aut piſcibus, quos ti- muerat, præda factus. Hanc hiſtoriam prout in Actis Regiis de- ſcripta fuit, à Secretario Archivi mihi com- municatam apponere hoc loco viſum fuit, ut Marium vorticoſi tractus luculentius pa- terent. VVVI. Dimenſio Freti Siculi ab Um jam multo tempore (OQaun hujus Mamertini Freti ſtatum tum proprid experientil obſervas- ſem, tum apud Hiſtoricos legiſſem, eodem- que tempore redux in Italiam apud Pharum trium dierum curriculo, temporis opportu- nitatem exſpectarem, ne tam inſignem ex- plorandi Freti occaſionem elabi paterer, conductis peritis naturæ loci nautis, Fretum ingreſſus ſum magno filorum glomere in bolidis uſum inſtructus;& primò quidem Freti, ubi anguſtiſſimum eſt, inter Pelori ripam ad Pharum&(alabriæ Promontorium quod Scyllæum dicitur, latitudinem Ceome- tricd dimenſione reperi 2783 paſſuum Geo- Haqualita metricorum. Hoc peracto, recto tramite fundi Freti Siculi. Sicilia olim Calabriæ cymba in tranſverſum actus à Pharo conti- nud uſque ad dictum Promontorium, continua bolidis projectione Aaris profunditatem ex- ploravi; in aliis jam zo, modò 50, 6o, nunc 1oo, ſubinde 200 pedum fundum reperi, in nonnullis veluti ſcopulos quoſdam præru- ptos. Inter cætera verò, mirum dictu, to- tum hujus latitudinis fundum ſcopuloſum- que tramitem quendam veluti pontem è Ca- labria in Siciliam, utrinque fundo in abys- Auclore facta Anno 1638. rè milliariorum maritimum ſpatium reperi ferventiſſimum, omni bolide quantumvis longa inexplorabile ac Vorticibus formida- bile; ubi undæ undis contrariis obviæ ſvosõ Æfus Freti varius formidabi- movent zurbines, modò in abruptum abeun- te Freto, modò cum impetu& colliſorum fluctuum fragore ſuperna facie reſiliente Mari, vaſtum hiatum& immenſam vora- ginem conficiunt: quibus inundationibus mirum in modum per gyros& contrarios curſus navigia& obvia quævis, interna vi ſpiritus abſorpta, in imos gurgitis ſubterra- neos cuniculos pertrahuntur, quæ in Litore lis. Taurominitano, teſte non ſolùm Salluſtis& Salluſtius, Strabone, ſed& Tuurominiorum obſervatione, Strabo. regurgitantur. Atque hæ quidem ſævæ& immites pro- cellæ non ſemper(quemadmodum men- ſtruo ſpatio data opera Meſſanæ commo- ranti mihi innotuit) ſuas ferociæ ſcenas agunt, ſed tum vel maximè, quando Venti partim ex Jonio, partim Thyrreno Mari contrariis fluctibus anguſti Maris fauces exagitant; cæteris temporibus etſi quoad ſuperficiem tranquillum videatur, nequa- quam tamen à conſuetis ſibi interioris ma- janegn ff ſum ſubſidente comperi, qui Siciliam olim chinationis tumultibus ceſſat; ſed ita ad Ægus Zans Calabriæ hoc ſaxoſo tractu junctam fuiſſe, Iunæ adſcenſum deſcenſumque fluxus ſuos— 0 0 2 2 8 4 85 44 8 non inobſcura præbebat indicia; ab imme- moderatur, ut vel ipſi nautæ à puero huic““ morabili verò tempore ſive terræ motu, ſive Thyrreni Maris violentia hunc diſruptum Iſthmum, in Fretum degeneraſſe, adeoque Trinacriam peninſulam in Inſulam conver- tiſſe. Verùm cùm in Arte Magnetica hanc expeditionem deſcripſerimus, ſolùm hoc loco quæ ibidem omiſimus, notatu digna apponenda duxi. Tria itaque cumprimis ſummo ſtudio in- cumbebant exploranda, quorum effectus exoticos ſummos quoſque Philoſophos exi- miè vexaſſe legimus in genuinaà eorum ra- tione aſſignanda. Primum fuit Æſ Scyllæ; Secundum Charyldis; Tertium inconſtans& varius reciprocuſque Freti motus. Quorum cauſds ſi, uti ſpero, aſsignavero, certè id præ- ſtitero, quod omnibus ſeculis à nullo non Philoſopho unicè fuit deſideratum. Primò itaque ſummo ſtudio exploravi æſtuantis Maris curſus omnino varios, rectos, proclives, contrarios,& veluti perpetua qua- dam lucta ſeſe collidentes. Præterea totum illud intra Scyllam&(harybdim quinque fe- Freto aſſueti,(urrentiumrationem vel ad pri- mum Lunæ aſpectum prædicant; Luna verò nubibus obducta, ex Currentium fluctu ejus in Cœlo ſtationem cognoſcant: quæ omnia ſumma ſimul& curioſitate& admiratione à me comperta ſunt. Unde infame olim nau- fragiis Fretum modò tam facilè tranſitur quàm quodlibet aliud, horum nautarum pe- ritia; qui naves per varias ambages ſine ullo periculo ita deducere ſolent, ut devitatis contrariis Carrentibus vicinum mox recta tendentem auſpicentur, donec tandem ter- minum aſſequantur. Si verò neglecto ho- rum nautarum conductu, inconſultiùs Fre- tum aliqui ingrediuntur, certò certius uti abditas Currentium rationes neſciunt, ita manifeſto quoque ſe naufragii periculo ex- ponunt, niſi mox auxiliari conductorum manu à periculo liberentur. Eſt Religionis noſtræ Meſſanæ Zyrocinii vis Alus Domus in 9405 loco ſita, ex qua totius Freti c in continendis longitudo obtutui patetʒ ex hac non ſine ad. navibus. miratione ſubinde notavi, naves etiam præ- 2 gran- 100 MUNDI SUBTERRANEI Cab. xvl. grandes& onerarias, expanſis etiam velis monſtrant. Nota itaque duplici motu tum omnibus, ad multas horas ita hæſiſſe, ac ſi Thyrrenum, tum Fretum Mamertinum ſeu trabalibus clavis affixæ detinerentur; quæ Scullæum agitari; Vno per Oceani fauces Gadi- mox tamen mutatis(urrentibus& peritia tanas introeuntis aflumum, quo immenſa Ductorum emerſæ curſum occeptum conti- aquarum mole Mare Internum preſſum, im- nuarunt. petum ſuum reliquis omnibus Sinibus& Sed ut ad propoſitam nobis materiam re· Fretis ei obviis communicat; Unde Maris deamus. Primo loco poſt fauces Freti oc- Sinus& potiſſimum Fretum hoc noſtrum currit famoſa illa Scylla, de qua Virgil. ſummum incrementum acquirit: refluente cbanbis. Dextrum Scylla latus, lævum implacata(ha. verò Oceano ea quoque proportione, qua ryhᷣdis prius Internum Nlare in Sinibus ac Fretis Obfidet, atque imo barathri cum gurgite vaſtos ſuis creverat, refluendo decreſcit, qui& Sorbet in abruptum fluctus, rurſumque ſul au- attractus dicitur, atque hic motus uti à Luna, rau quemadmodum ſuo tempore dicetur, de- Erigit alternos,& ſidera verberat unda. pendet, ita ſtabili quoque& perpetuo fluxu De cujus abditæ naturæ voracitate plena refluxuque bis de die noctuque, durat. Se- ſunt omnium Heſtoricorum pobtarumque mo- cundus Interni Maris motus adſeribitur Ven- 11 nimenta innumeris implexa fabulis, quæ ſi 1is,& alliſioni aquarum Ventis agitatarum 0 clurerius. quis videre cupiat, is(luverium conſulat J. r. ad obvios terrarum tractus; qui quidem uti n Sicil. Antig. fol.s4. nobis alienum citare ani- natura ſua inſtabilis,& Ventorum ſubjacet mus non eſt, ſed quæ propria experientia arbitrio, ita quoque non niſi incerto nec Sejlle ſrus comperimus, adducere. Scylla itaque adja- determinato tempore contingit. ecprie cet Promontorio, quod olim cenys diceba- His præſuppoſitis jam Scyllam ordiamur. tur, modd Scyllaum, vulgò Sciglio vocant: Patitur ea perenni experientia ſingulis die- cujus natura illa eſt, ut ingenti ultro citro- bus ſuos aſfluxus refluxuſque, qui hoc pacto que commeantium aquarum perturbatione contingunt: Inſinuante ſe, abdita urgentis agitetur. Quando alfluau agitatur, tanta ejus Lund vi, Oceano intra Mare Mediterra- eſtviolentia, ut navis ei concredita omni neum per Fauces Gaditanas, derepente tota evadendi ſpe ſublata, montium parietibus illa Maris longitudo ex Occaſu in Ortum illiſa inevitabili naufragio committatur; exporrecta, impetu Oceani percita, ad recta peſiißii, quæ tamen mitior aliquantum evadit, cùm ſibi obvium Cujatium Sinum A magna f Aſtus eam refluxu inOrtivam Freti plagam aquarum mole, veluti agmine facto, illidi- 8 urſerit: verùm niſi periculis probè obſtetur, tur. Cùm verò hoc in Sinu, uti experientia terminique fluxus non tempeſtivè obſer- docet, ad scyllam ſubterranei meatus CB ventur, fit ſubinde, ut ex Scyllæ Syrtibus in orificium ſuum B in fundo vel latere Intimi Charybdis æſtuaria devoluti, periculum, Maris à natura ſibi deſtinatum habeat, fit quod fugerunt, tum primùm reperiant, ut Sinus anguſtiæ magna aquarum mole atque adedò aptè in illos quadret: preſſæ, elabendi occaſionem fugamque per Antra(harybadlis adit, qui vult evadere Scyl. dictum Canalem, atque adeò per Scyllam lam. exitum ſibi parent; Unde Scylla inſequen- Et contrà. tium aquarum mole preſſa fluxum ſuum in Incidit in Scyllam qui vult vitare Charybdim. Ortum verſus Charybdin D dirigit; Oceano Dixi, ſubinde ſœvitiem illam Scyllæam non verò refluente, atque adeo Interni Maris Wee ſemper habenas ſuas laxare, ſed ad certos aquarum molem unaà ſecum trahente, tum l yentorum flatus, uti poſtea oſtendetur. Ut Scyllæ flus contrario motu intra ſolitam itaque tam prodigioſi Maris reciprocus aſtus ſub rupe Seyllæa voraginem ſeſe abdens, re- Phyſico ratiocinio tandem decidatur, dico cedentis ex Cujatio Sinu aquæ locum occu- Al primd Scyllam nihil aliud eſſe, quàm ſubter. pat: atque hic eſt perennis ſuxus& reflux us 1 raneam voraginem per occultos mæandros in Scyllæ diurni, motus cauſa. Unde Nautæ Lu- 11 Mare Thyrrenum, vel aliud quodpiam conti- nam obſervantes infallibili indicio tempus ſus& receſſus contingat, exponendum eſt. Scyllæ tantò mitior, quanto receſſus acces- Obſervatum fuit,& à me ſumma dili- ſuſque Maris ab Oceano dependentis con- gentia, uti& à nautis exploratum, in Cu- ſtantior; ubi verò Occidui Venti Mare vehe- jatio Sinuad Vaticanum Promontorium in- tra Sinùs concavum, tum ſingulis diebus, tum maximè Sſolano flante,& potiſſimum, quando scylla aflurum patitur, ferè maimè ebullie ntis Maris indicia conſpici; ad Scllæ verò deflurum, occiduo Euri flatu dominan- te, illud quoque veluti in vortices quoſdam mentius exaſperaverint, tunc quoque mea- rus Scyllæ in Cujatio Sinu undarum procel- lis exagitatus, in Scyllæo exitu eas tempeſta- tes ſuſcitat, quas magno ſui periculo Nautæ experiuntur; tunc enim idem Mare Thyr- renum agitatum, non tantum per occultos aditus, ſed& manifeſto Marte per EF Fau- Cauſa ſu- ac turbines agitari. Quæ uti experientia ces Freti inſinuatum, dum curvato Freti li- 1 quotidiana conſtant„ita quoque Scylli toxi alliditur vehementius,& occurrenti- Schlls. fuls& refluxls cauſam ceu digito quodam bus ex oppoſita parte Subſolani flatibus per re- 7⁵ cap. Xxvl. Charybdis deſcriptio. 101 LIB. II. DE OPIFICIO GLOBITERRENI. in ci 4 i Periculum reflexum curſum inde quoque in circulos rat, quàm diu Ventorum rabies durare com-Poi 8 8 quο hhic agitatum, veluti commiſſo prælio horren- perta eſt. Vento verò Occiduo Ortivoque Navibus dos cum Scyllaæo fluxu turbines motuſque quieſcente, Mare turbinibus& procellis mmina. agit. Quæ quidem Naturæ lucta tam diu du- adhuc fervidum, dum ſe Scyllæ latebris magna aquarum mole aggravatum com- mittit; ecce unà ſecum, quicquid currentis æſtui invectum fuerit, poſt ſe rapit, ac irre- vocabili fuga ſcopulis illiſum funeſto deſti- nat naufragio; ut vel inde pateat, cur conci- zato Freto, tanta pericula Nautis immineant. Hoc certum eſt, prope Scyllæum antrum fun- dum eſſe à me compertum nulla bolide ex- plorabilem; cujus tamen rei cauſam non tam abyſſo, quàm aquæ vehementis unà ſe- cum bolidem intra concava montis rapien- tis fluxui adſcribendum duxi, quod& boli- dis reniſus& pertinax ad Scyllam declinatio ſat ſuperque innuere videbatur. Habes hic, Lector, Scyllæi fuxùs refluæuſque rationem, quam ſi quis improbaverit, meliorem aſſi- gnet, cui haud illibenter nos ſubſcripturos pollicemur, qui ea, quæ experientia irre- fragabili didicimus hic exponimus. Sequitur modò Charybdis natura declaran- da. Chary bdis(quæ quidem nihil aliud, quàm abſorptio Maris eſt, ex ea parte convexi Lito- 7igportus, qua Rhe gium petitur) exiſtit à Por- tus Mamertini, qui Calabriam ſpectat par- te non niſi 20 paſſibus diſſita; quam& bis vectoris induſtria& Opportuni temporis occaſione tranſivi; cujus natura eſt, quod nunc, veluti ſubjecto igni cacabo, . c b. ie , Talula cans. vorticibus agitatur, tranſeas. Obſervatum fuit longa Nautarum experientià, tum maximè(harybdin ebullire, quando Syrophæ- nix V, vulgo Scirocco, Freto dominatur; qui tamen ad communem fluxus, refluxuſque Freti legem, ſua quoque ſingulis diebus nunc regurgitationis, nunc abſorptionis non inobſcura Jadicia præbet; maximè tamen ſævit, uti diximus, Syrophænicè flante,& tanta quidem aquarum rabie, ut in Columnæ formam aquarum diluvia eructare videatur. Quæritur itaque hujus rei caſd. Non ignoro, multos in contrarios Freti Huxus ſibi obvios, quorum occurſu aquæ coa- cervatæ in altum extollantur, uti in nullis non Maribus contingit, effectum tam inſo- lentem contuliſſe. Sed ſi hoc; Cur ſemper uno& eodem loco hujuſmodi Aaris ebullitio? Cur non in alia quavis Freti plagaꝰ Cum Ventis ſibi contrariantibus omni loco Mare talem cauſari poſſit accumulationem; uti & in Maribus ad magna Fluviorum Oſtia conſtitutis contingit, ubi Ventorum flatibus, Fluminis fluxus ſiſtentibus, turbulenta illa & tumultuaria lucta naſcitur, qua aquarum moles diverſis motibus agitatæ in altum columnæ adinſtar, magno navium periculo perpetuò extolluntur. Et notum eſt frequenti expe- bulliat, nunc vortices veluti turbinibus agi- rientia in Gallico Mari, è regione fii tatos agat, qui tantò navigantibus ſunt pe- Fluminis Rhodani, quam G0lfo de Lione vulgò riculoſſores, quantò eb!ullitiones minori pe- riculo eoſdem exponunt; ſiquidem per vocant, tantò ſanè periculoſiori, quantõ Venti Auſtrini impetuoſiores,& Kbodlani ebullientem Syrtim impunè, non item cum fluxus rapidior. Cur, quæſo, ebullitiones de- Acientes —— 0 Fres Sicul, Charyhdis ſet Scyllæ, aliorumquæ Quando Charybdis botiſimum ſæviat. Charybdis Vorago eſt. Cauſa tu- multuantis Charybdis. Lucanus. 102 Cab. xvl. Hcientes eodem in loco mox Vortices& turbi- nes excipiunt? Dices forſan, ſalſidentium MUNDI SCUBTERRANEI tur, mole ſubſidente,& intra Voraginem ſuam ſeſe abdente per eum per quem evo- aquarum coacervatarum mole voragines hu- luta fuerat fluctuum congeries, Canalem juſmodi fieri. Sed neque hoc dici poteſt; MN, Mari ortivo ſuæ jam reſtituto tanquil- cùm vortices(harybdis hujus naturæ ſint, ut Iitati redditur; unde recedentibus aquis per circuitus tandem Centro vicina in imum Unde patet, ¶harybdim Mamertinam D tunc rapiantur;& in longè diſſitis Sinibus per ſub- ebullire, quando Taurominia P vorticibus terraneam regurgitationem tandem evo- agitata Horbet Mare;& contrd Charybdim mantur. Si ta ad hujus- Mamertinam tunc vortices agere, quando modi exoticos e utitur: quæ ut explicentur, notes velim,(ha. rylbdim hanc nihil aliud eſſe; quàm ingentem Voraginem ſeu abyſſum, qua per cœca Terræ dijſcera, tanquam per vaſtos Telluris Sipho- nes, ebulliens illa aquarum moles certo tempore regurgitatur,& ceſſante regurgitationis cauſa, aquam recedentem veluti tractu quo- dam denuo 4bſorberi neceſſe eſt, quam aquarum abſorptionem Vortex neceſſariò ſequitur: fit autem hac ratione: Certum eſt,& experientia ferè quotidia- na tum in Freto, tum in univerſa Inſula com- probatum, Siciliam prorſus cavernoſam eſſe, & per abditos ſubterraneoſque Canales Ma- ria ſibi invicem colludere reciproco aqua- rum commercio. Quemadmodum itaque in Scyllæ æſtu fieri oſtendimus, eadem ra- tione charybdim æſtus ſuos, volvere hoc loco comprobabimus. Charybdis vorago haud du- biè per ſubterraneum aliquem meatum NM, in Orientali pelago alicubi exitum habet, ſiye is ſit prope Taurominium, uti plerique exiſtimant, ex rebus in(harybdim projectis, quæ hic poſtmodum emerſerunt: Nam Ha- rybdis Taurominiæ meminit Lucanus lib. 4. hoc verſu: Taurominitanæ fugiens damnoſa Charybdis. Et I. 14. Taurominitanæ cernunt de ſede charybdim. Quæ non de Charybdi Freti Siculi, ſed de Charybdi loci intelligenda ſunt, ſive in Orientali Siciliæ latere inter Pachynum& Lilybæum Promontoria. Obſervatum ſiqui- dem Subſolano aut Syrophænice flante, tunc primum rabiem ſuam exercere Charybdim. Mari itaque intumeſcente flatibus ex O- rientali Plaga proruentibus, fit ut concita- tum Mare magna aquarum mole preſſum, ſeſe magno impetu intra dickum meatum inſi- nuet,& tum unda trudente undam, tum reverberatione ſaxoſorum litorum molem aquarum aggravante, tandem per Charybdis Voraginem eo æſtu exoneret, quem ſub dicto Vento experiuntur; quæ Vorago cùm(uti ex- perientia doctus retulit ſupra citaths Cola peſce) inter profunda ambientium Scopulo- rum ſita ſit, contingit quoque, ut aquarum egeſtarum moles rectà ſurſum tendat, atque aded in formam clivi in ſuperficie Maris aſ- ſurgat. Ceſſante verd Syrophænice, mox etiam aquarum, quibus(Harybdis oneraba- ectus præſtandos Natura Taurominia ebullitionibus agitatur: adeoque alterna viciſſitudinum lege reciproca oc- ultæ machinationis commercia exercent. Quod verò(harybdis Taurominia minus ſen- ſibilis reddatur, cauſa eſt conſtitutio loci & Voraginis, quæ non normaliter, ſed de- clivi Voraginis ductu aquas evomit; contrà, Mamertina. Accedit, quod Canales occulti ex Atua deducti(Harybdlis Canali conſen- tiant, qui ſpiritibus igneis fœti,& exitum ibi quærentes Mare horrendis agitant pro- cellis. Quod verò guotidiano quoque æſtu nonnihil eullire& ſubidere videatur(ha- rybdis, id fluuui& reſluxui Freti adſcriben- dum duco, eo ferè modo, quo ſuprà de Scylla diximus. Sicuti enim Incrementum Maris Lund preſſi, ebullitionem Charybdis cauſat: ita Decrementum ejus reſorptionem. Reſtat porrò, ut multiplices hujus Freti Currentes exponamus. Nam, uti non ſolum proprio experimento mihi, ſed& ſupra me- morato Piſcecola tentamine conſtat, eſt fun- dus hujus Freti prorſus ſcopuloſus,& ingen- tibus per occultas voragines æſtibus perpe- tuis agitatus; qui quidem æſtus aliunde pro- venire non poſſunt, niſi per ſubterraneos ca- nales, tum ex diverſis Alaribus, quæ Inſulam ambiunt, tum ex Atua deductos. Cum ita- que ambiens pelagus ſine Ventorum exagita- tione nunquam exiſtat, ſemper quoque Fre- tum hoc, nunc in hac nunc in illa parte ſuos pariter reciprocos fluctuum ſtus patitur pro Ventorum alibi ſpirantium ratione, nunc in uno recedentibus undis, nunc in altero ac- cedentibus, nunc omnibus ſimul concur- rentibus, quibus Fretum tunc temporis maxi- TJaurominia Charybdus, oommuni- cat Cha- rybdi Ma- nerlina. AÆtna per ſubiterra- neos canales Charybdi commu- nicat. mè furit. Siciliam verò cavernoſam eſſe,& Sieilia dois cavernoſa innumeris Canalibus pertuſam, hinc vel. maximè patet, quod Aina per univerſam In- ſulam ſuos habeat diffuſos canales,& primò quidem in Liparitanas Inſulas; ita ut patien- te tua ſolitas ſuas eructationes, Strongylus quoque veluti per conſenſum quendam ſuas eodem tempore patiatur: Sulphurei quoque halitus& lymphæ per Inſalam diſperſæ, tunc quoque ſuas operationes exerant efficacius: quod non fieret, niſi ad illas per ſabterranea Vulcani commercia aditus eſſet. Quomodo verd Cuniculi, Ignis veclores, à Cuniculis, aguarum vecloribus, diſtinguantur, paulò poſt fuſids exponetur. Atque hæc ſunt, quæ de Freto Siculo dicenda putavi. CA- LIB. II. DE OPIFICIO GLOBITERRENI. CaßxVII. rr. De Magnetica Telluris conſtitutione ſive de O ſatura Telluris. — 32 Uemadmodum Opus Naturæ, Opus nam ſit illa vis in Cælo correſpondens, ad Durram Intelligentiæ eſt, ita ſieri quoque quam ſe 7erra accommodet? Audax ſanè ganns fes. non poteſt, ut tumultuariè& caſua-· Naturæ facinus proponitur, ad quod expo- tira. li quadam ratione omnia coaluerint; quin- nendum non niſt audax ingenii conatus re- imò omnia ſummo ordine, diſtinctione,& quiritur. Myſterium itaque ſi non audaci, partium diſtributione diſpoſita à principio ſaltem eo quem ingenii noſtri debilitas fuiſſe, is ſolus neſcire poterit, qui miros Di- permittit, conatu enucleemus. vinæ Sapientiæ luſus in Orbe Terrarum non Sciendum itaque, DERUMOꝰP T. MAX. Ccocaſu expendit. Tellurem itaque ſive Geocaſmum ineffabili Providentiæ ſuæ diſpoſitione ita mira conti. Divina Providentia eo ordine& ſitu diſpo- in Mundanæ auræ fluxili expanſo Corpora „. imnit, ut cùm veluti 3as& ultimus nis to- Cæleſtia ad Terram immobilem ordinaſſe; ut tius Naturæ conditæ futurus eſſet, in quem ſicuti illa perpetuò ex Ortu in Occaſum, veluti in totius Naturæ gremium princi- omnia& ſingula, imperturbabili quadam le- piumque paſſivum, omnia reliqua Mundi ge ſuos motus intra Diei naturalis ſpatium ſuperni„ e ſua ſpermata& virium circa Jerram decircinant ita ſinguli quo- energias diffunderent; certè id ex ſe& ſua que Globi, ſeu Aſtralia Corpora, hanc le- pro. r natura guietem poſtulare videbatur, omni gem ſervant, ut videlicet ſingula Cœleſtia N locomotiva facultate deſtitutam; hoc enim Corpora, circa Terram, non confusâ verti- pacto aptius ambientium Aſtrorum viribus gine, ſed ea motis conſtantia circumvolve- den⸗ ſeminaliumque rationum miſcellis impræ- rentur, ut ſingulorum Globorum, ſive Aſtra- — gnata ſubdebatur. Porrò nunc meritò quæri lium Corporum Poli, Polis Terræ perfe- aris poteſt; Quonam modo vel qua virtute ſub hac cta quadam adaptatione correſponderent. ita immenſa immobilitatis firmitudine ſuſtinea- Quod arcanum hodierna nobis Obſervato- tur? Num propriæ gravitatis indefectibili rum lynceorum ſagacitas 5 eli F 4 llelum re um Qus virtute quandam virtutem, veluti fræno quodam ei nam, cæteraſque Stellas ita adaptatas, ut 5 ne⸗ bree injecto, imperturbabili conſtantia ſemper quos Circulos Poloſque in Ierreno Globo no- 1. medio. eaſdem Mundi partes reſpiciat? Antiquitas bis ĩimaginamur, eoſdem in omnibus& ſin- n- ſimplicior immobilitatem Telluris in folum gulis Siderum Globis expreſſos videamus; he- nativæ gravitatis pondus conjecit. Poſteri hac tantùm interveniente diſerentid, quòd experientià rerum doctiores, altiuſque ſpe in Terra immobili, inmobiles, in Sideribus culati, gravitati, vim Terræ in loco ſuo in- verò circa proprium Centrum agitatis, mo- deflexibili quadam ſtabilitate continendam biles comperiantur. Sed ut hæc propiùs in- adjunxerunt, quam magneticam vocant. tueamur, Quomodo vero hæc omnia perſiciantur, ut Eſt in Solari Olobo Æquinoctialis& Zonæ gcharis Olo- Suppono itaque primò, Tellurem ita à liens, noſtro Aguinoctiali,& Zonæ 7 orridæ ſpnla. Divina Providentia, uti ſapra dictum fuit, exactè reſpondens,& æquidiſtans, unicum conſtitutam eſſe, ut in Cœleſtes plagas, vel- macularum Seminarium quæ cùẽm unà cum uti gauietis ſuæ terminos innato quodam& Corpore Solari circa Centrum proprium ro- intrinſeco appetitu naturaliter feratur. Iam tentur,& απννοννα ad noſtram Plagam 4 vero cum nulla res inſito appetitu feratur in Noto.· Zephyrio motu agitentur, mox etiam 285 aliud, niſi in eo, in quod fertur aliquid ſit, Solarium Polorum puncta noſtris punctis ſam quod eam bene afficiat, cujus bono foveatur: perfectè congruentia,& axem Solarem Ter- Certè Tellus in circumſitas Mundi plagas reno paralleſum eſſe, comperimus: neque tam indeflexibili conſtantia minimè ferre- Solare Corpus unquam à tanto cum Oeocoſmo tur, niſi vis quædam fotrix& benefactrix conſenſu, vel in minimo deflexiſſe hucuſ⸗- Tertæ, Ocœleſtibus correſpondentibus Pla- que obſervatum fuit, excepta axis aliquan- gis ineſſet, ſive jam illa ſit vig magnetica, tuld à Polis Terreſtribus ultro citroque ob ſin- ſive virtuli magneticm quidpiam analogum, gulares à Natura intentos fines nutatione, ſiye mirus quidam(æleſtium lorporum conſen: quod in Itinerario noſiro Eætatico, de Itinere ſus, juxta quem irremiſſibili ſe ſtabilitate dis- in Solem, expoſuimus, ad quem Lectorem A- ——ů———— —— —ͤ———— 7 N. — — 2* ponat; niſi enim hanc vim ſeu univerſæ remitto. Habemus itaque, Solarem Globum Naturæ conſenſum admitteremus, non eſſet Globo Terrene immutabili partium ſitu ad- 000 ratio, cur Terræ Poli hanc partem Cœli po- aptari. Si enim Globus Solaris confuſa qua- ls tius, quàm aliam adſpicerent: Ergò neceſſa- dam vertigine circumvolutus, Polos, axem ld rid dabitur vis quædam in Cœleſtibus Cor· Plagaſque Terræ congruas immutaret, cer⸗ poribus„ magnelicæ virtuti, Tellus im- tum eſt, omnium Inferiorum, Superiorum- buitur, analoga, qua in ſua ſtabilitate incon-· que Symmetriam mox confuſis Naturæ juri- 1 cuſſa conſiſtat. Nunc itaque quæritur, Quæ · bus deſtructum ixi 0* Sed ——————— —— — * ——— ———— 2———— — — 104 MUNDISUGBTERRANEI capxvlI. Sed Lunaris Glolus uti nobis vicinior, ita lis plagas, motùs ſui confuſa& perturbata ſenſibilius quoque nobis ſui ad Tellurem vertigine, tenuiſſe. ee, corporis adaptationem demonſtrat; in quo Idem de Globis ſeneris& Mercurii dicen· gbean Gessa, 1 ſi nutationem& oſcillationem nonnullam dum eſt; Idem de Martis, jovis, Saturni, ſen- a1 aptoi. excipias, tota, axis Polorum Circulorum- tias velim: cujus hoc vel maximè ſignum eſt baaria. Jo. que, Symmetria, Terræ perfectè quadrare in ſouiali Glolo, quod circa proprium Nen, comperitur; quarum partium ſitum tam trumagitatus, ſaſcias ſuas, Tubo Optico non nam adab. conſtanti lege ſervat, ut proinde Aſtronomi ita pridem manifeſtatas, ſemper Æguinoctia-. lyncei, Clolum Lunarem non ſecus ac Ter- li parallelas deſcribat; luculentiſſimum ſanè reſerem, in ſuos circulos, puncta, axem, ſignum, totius Globi molem,& axe ſuo,& re- exactè Terreſtribus correſpondentia diviſe- liquarum linearum, quæ in ea concipiuntur, rint; hinc maculas, qut mediam Globi pla- apparatu, perfectè axsTerreno adaptatis, per- gam obtinent, Agulnoctiales, quæ utrique petuò& conſtanter Terreno Clobo, motibus Bolo in Olobo ſubduntur, pro Poli ſitu, nune quantumcunque differentibus, dictum æ. Polares auſtrinas, nunc Borea denominärint; S uν affectare. Idem in Glle Saturni, Glili gie. quam quidem partium ſingularum adapta- contingere, comites eum ambientes ſat ee, tionem, axiſque ſui ad Jerrenum amem æqui- perque demonſtrant. Quod autem de Plane.-tantur acl diſtantiam tantà ſimilitudinis lege ſervat, is diximus, juxta eandem analogiam de“. ut ſive phaſſum Lunarium vultibus immuta- Stellis quoque Fixis ſentiendum eſt. tis, ſive adſcensũs, deſcenſuſque in Circulo Veruͤm cùm de hiſce,& ſimilibus fusè in ad errenum axem adaptatione deficiat; ctorem remitto;& ut Lector curioſus men- neque à ſeculo auditum, Polares Lunaris tem meam luculentius conſpiciat, hic Figu- Clobi partes, mutatis ſedibus, Iquinoctia- ram adjungo. MAGNETISMUS GLOBORUM ASTRALIUM. Septentrio. 5 Ortus. Occaſus. * Meridies. Itaque omnia Mundi Oloboſa(orpora per- ſitum obtinent; hancque ipſis à natura inſi- fectum ſempet ſſtum Voto- Boreum, ſive ex tam ſituationem docent Olobi quicunque Auſtro in Septentrionem, juxta Ceocoſmi materiales,& ex quacunque materia conſti- tuti, fl mudn LIB. II. DE OPIFICIO GLOBITERRENI. 105 cap xvll· tuti, quos ſi in loco plano currere permiſe- circa Terram ſua hac facultate direcliva Noto- Con ſecl. ris, obſervabis, eos non confuſè& perturbata Forea deſcriberent. 8 quadam vertigine, ſed Polis ſuis perpetud Concludo ſecundo, Hanc virtatem Girecti: uagnerita meltuan eaſdlem, eaſque oppoſitas Plagas reſpiclenti- vam Notoboream Magneticam eſſe,& omni- u, onni ee 10 8 8 Mundi Cor- Cen e bus, motum ſuum explicare. Quod ut lucu- S Mundi Corporibus communem, à prim is porhus iu- non lentius pateat, duo oppoſita Clobi loca quæ- Mundi incunabulis iis inditam, utpote ſine 4. cunque, colore aliquo ſignentur, quem ſi hoc qua in herfecta ſitis adaptatione, tum ad reli- pacto ſuis ſignatum punctis, axe Horizon- qua Sdera, tum potiſſimum ad Trram facta, Kte. ti parallelo, projeceris, videbis Clolum im- conſervari non poſſent: cum Sidereis Globis üu. mutata lege, ſemper ſitu axis Horixonii pa- per inania magni Expanſi ſpatia volubili- Bpet. rallelo, motum ſuum continuaturum. Cùm bus, nihil facilius fuerit, quàm confuſa axis itaque hoc in Globis cæteroquin indiſſe- directione, nunc in hanc, nunc injillam&. renti, axis, polorum, linearumque ym. thereæ ſemitæ plagam deflectere, niſi ad de- metrid affectis, contingat, quantò magis terminatum quendam reſpectum hac facul- in vaſtiſſimis illis Mundi Corporibus, hanc tate veluti fræno quodam cohibiti, aut ab In- ad Terram partium Hymmetriam ineſſe puta- telligentia motrice ſub hocſitu juxta præſcri- bimus? ptas ab Auctore Naturæ leges moti fuiſſent. Concludo itaque νινmò, omnia Mundana V corpora occultam quandam proprietatem, Hinc patet cur era Notoboreo ſitui Po- e de in 7 15 8 Globorum Le. r Airectivam vocamus, habere à natura Jis ſuis feſe inviolabili lege coextendat, Cæleſium, 1 2 ＋ bi inſitam. qua ex 44ſtro in Bof eam axe ſuo, ita quidem, ut ſi quacunque de cauſa Poli ſuus n. diſtenduntur; hoc enim pacto me- tuis infuxi- 1 ejus à nativis punctis dimoverentur, ea ſta- bus adapta- 772 7 3 1 2— 2— us ad unionem in Univerſo conſervandam tim arbitrio ſuo permiſſa, naturali vi ad 2. gauſa ſus· conſpirabunt,& ad Zerram radiis ſuis infſu- Sirum unde abſtracta fuerat, ſeſe ſit adapta- lis directi- ivi 1 187 8 e, fœcundandam, cujus gratia condita tura; quod idem de Globis Cæleſtibus ſen- 8 0 3—— 10 8 virtutis. ſunt, perfectiùs ſe adaptabunt; cùm enim cir tiendum eſtz fub 2 enim e non ſub Te 7 5 8 1— 5 4 5 505 e 0e alio reciprocis influxibus ſeſe fovent, ro- eaſum volvantur, c r quadamnes porant, animant, tum ad ſui, tum ad Uni- ceſſitate requiti videbatur. ut Poli, Axeſque verſi conſervationem inſtitutis. Tellus ita- ſinguloram(apernorum Globorum. Tefreſtris que(orporibus Cæloſtibus ſub hoc ſitu ſeſe ac- Globi diſpoſitioni& ſitui, pari paſſu perfectè commodat, quia(æleſtia Corpora codem pa- correſponderent. Sunt enim æternâ Divinæ riter /ſta partes ſuas coextenſas habent; ita ——— 2A 2 8 25 ut nec Tellus, nec Corpora(xleſtia ad opera- eee eeenee tiones à Natura præſcriptas perficiendas, yymmetria, motuumque analogia perpetuò 6 33 itum meliorem habere poſſint: ſi ſeſe reſpiciant, ſub hac, non ſub alia, poſitio- enim meliori, quo eſſe poſſunt, modo exi- ne. ſeſe foveant, animent, conſervent. Si eni N ſent Stenim ſtunt, ut ſint, a quod ſunt. ſitus, promiſcua quadam volubilitate& per- turbata vertigine immutaretur; tum(orpora CONSECTARTIUVNM II. veluti violentum quendam ſtatum Hinc patet quoque, Cur Globos Cæleſtes Aſforam ortita, ab operationibus ſuis, quibus reci- Natura, hac Airectiva facultate Votoborea, ad—* proco quodam& innato influendi appetitu Telluris ſitum conformes eſſe voluerit: Ut ſeſe fovebant, mox ad inſuetum, importu- nempe Telluris ſuperſicies ſub Votoborea hac numque ſilum una cum interitu ultimoque extenſione, ſapientiſſimo ſanè Naturæ conſi- MAundi exciclio conſequente, deficerent. Iio, calorem Solis, Lunæ, Stellarumque ma- Quemadmodum enim ſi Tus Divinâ po- gna intenſionis graduum dißerentia ſuſcipiat, tentià, Pols ad Aguinoctialem convetſis dis- differenteſque Voctium Dierumque viciſſitu- torqueretur, ex tam violento& incongruo dines nanciſcatur. Sub Zona enim Torrida ſitu totum rerum ordinem perire neceſſe fo- perpetua dierum noctiumque coæquatio, ret, juribus Naturæ jam immutatis: ita pa- uti ſummum calorem perpendiculari ſuo riter, ſi Sidereus quiſpiam Globus, ſive is Sol influxu ſuſcitat: ita Suppolares Plagæ ſex ſit, ſive Luna, ſiue aliquis ex Planetis, ac Stel menſium ex obliquiſſimo Solis adfpectu, lisfxis, Polis ſuis immutatis, ſitum ad Ter-. diem obtinuerunt; ut perpendiculari So- ram, cæteroſque ſibi circumſitos Globos im- lis efficacia ſub Torrida Zona cauſatum mutaret, certum eſt, ex tam incongruo ſuu 12 horarum calorem, ſex menſium Solis ſymmetriam fotius, conſenſumque cum iis, ſupra Horizontem mora recompenſarent. quibuſcum communicent, protinus ee Secundò, ut So/ annuo motu ſuo per ohli- eum iri. Cùm enim globos Mundanos circa quam Aodiaci faſciam devolutus, univerſum Proprios aues volutari experientia conſtet, Ololum luſtrando, quatuor temporum, Ve- certè eos minimè confuſo& perturbato or- ris, Aſtatis, Autumni& Hyemis, ſtationibus dine axes ſuos dirigere conveniebat, ſed or- conſtitutis, generationes& productiones dinis regula juxta æternum Divini Arche- rerum promoveret; quod minimè futu- typi dictamen, immutabili lege lata, poſce- rum eſſet, ſi Terra hac virtute direcliva bat, ut immutatb ſedibus axium, motus ſuos NVotoborea deſtituta„ incertà vacillatione TOM. I. O hinc Cap xv 106 MUNDISUBTERRANEI II. hinc inde fluctuaret. Pendet itaque ab hoc tuerunt; quibus cùm(entrum grauuatis 7el- Terræ ſitu Soliſque annuo motu, tum tota illa luris mirè alteretur,& à genuino ſuo ſitu dis- i 2 242 7 7 7 7 7 9 rerum innumerabilium varietas, tum dle- torqueatur, certè vitus hc ad eam in me- ＋ 2 5 2 4 1 ias dehendet rum noctiumque, caloris, tenebrarumque in dio ſemper continendam,& ab omni muta- 2 Soli& univerſa Clobi ſaperſcie tantopere neceſſa- tionis tirubationiſque periculo vindican- Terræ ada- ptatione. Quænam ria viciſſitudo; utpote ſine qua conſiſtere dam, perquam neceſlaria erat. Sed dices non poſſet. Hac eadem prorſus ratione ana- ravitatem Terreni Corporis innatam hoc præ- logiæ filum ſequendo, cæteri Mundanorum ſtare potuiſſe, ut proinde ſuperſſua hc ei ſa- Corporum Clobi hac Voroborea directione à Na- cultas ſuperaddita videatur. tura inſtructi ſunt, ut, cùm Corpora miſta Dico itaque, duplici Terram qualitate con- ſint,& diverſis virtutibus fœta, pro diverſo ſervationi ejus apprimè neceſſaria à Natura Solis ſupra Horizontem illorum adſcenſu præditam, grauitate videlicet,& verticita- deſcenſuque, diverſimodè afficeret,& nunc te Magnetica: iſtius officium eſt, Terram in intenſos, modd remĩſſos caloris gradiu pro- Centro fixam, hujus verò, eandem, ad flu- ducendo in ĩis, eoſdem, quos in Tellure eſ- ctuationem impediendam, polariter dire- fectus, produceret, conſervationi Glolorum elam tenere, quam nos Verticitatem appel- conſentaneos. Quæ omniĩa in Lunari Glolo lamus,& nihil aliud eſt, quam motria guæ- luculentiſſimè patent: Sol enim ſicuti in Aam Facultas ſeu qualitas, gua peculiaris motus Auſtrali Plaga conſtitutus, in Borea Terræ Magneticus eſicitur,& quies. Cum verò Tel- Plaga caloris decrementum adducit, ſic& in lus ſecundum majorem partem(opus ſit ho- Lunaris terræ, cæterorumque Globorum mogeneum,& ſimilium partium quoad ſa- Borea plaga:& contrà in Borea conſtitutus xeam ſtructuram, ſimplicem quoque& per in iiſdem augmentum caloris efficit. ita qui- totum corpus æqualiter diffuſam gualitatem dem, ut quæ paſſiones ex climatum diverſi: habere eam n eceſſe erat. Præterea cùm Tel- tate Terræ obveniunt, eædem, ſuo tamen lus non confuſo, ſed certo& determinato modo,& ſingulis religuis globis, prout ne- ſatu ex Auſtro in Boream porrigi debeat, eam ceſſitas eorum poſtulat, obvenire putandæ ſanè qualitatem merebatur, quæ in duos ſint; ut ſicuti omnia ejuſdem Naturæ do- eam diſponeret terminos; ita ut qualitas cæ- minio ſubſtant, ita principium motis& guie- teroquin ſemplex, in terminis tamen, impe- tis omnibus eſſet communè. rio veluti partito, juribus uteretur diverſis: Viſa itaque mirifica Supernorum Corporum quod ſapientiſſimè à Natura conſtitutum Le ebia. Magnetica quadam virtute ſibi colligatorum N quis non videt? gnetica Globis in. cum Tellure unione& Hhymmetria; jam quæ- Sði enim utrique Terreno Polo, in unum& dita. nam illa ſit Magnetica vis,& utrum per ſe eundem Polum æqua eſſet vis& eadem po- ſufficiat, ad tantam Molem ſua virtute ſta- teſtas, non eſſet ratio, cur Auſtrinus, v. g. biliendam, hoc loco exponemus. Dico ita- Telluris Polus, Arctico potius, quàm An- que hanc Virtutem nihil aliud eſſe, quàm vir- tarctico,& converſa ratione Boreus huic ſutem quandam directivam Notoboream, qua ſeſe tum cætera Corpora, lum Tellus potiſſi- mum e Auſtro& Borea inviolabili lege ae ſuo entendit; unde non incongruè Magne- potius, quàm illi ſubderetur. Malè igitur Telluri proviſum eſſet, cùm eã vi fluctuatio ejus nulla ratione impediri poſſet, ac ſæpè contingeret, ut altero Polo, Telluris in Po- licum corpus audit;& luculenter ejus à Polo lum converſo, alter hinc inde temere aber- ad Polum compaginatio docet: uti fuſiſſimè raret; quemadmodum ex dictis patet. & variarum tum experientiarum, tum Ut igitur maxima hæc inconvenientia vi- Obſervationum frequentia in Arte Ma- taretur, ejaſmodi ei gualitas debebatur, quæ guętica lib. 1. pag. acdemonſtravimus, quæ& diverſis frueretur rerminis, fimulque divi- ne hoc loco repetam, ad ea Lectorem ſa in totum uteretur dominii poteſtate; qua remitto. quidem efficiebatur, ut certus Polus, certum Cum itaque Tellus hac virtute ex ſe in- Polum ſibi convenientem& conſentaneum differens ad quemvis ſitum ſit, indifferentia inceſſabiliter& neceſſariò appeteret ama- verd hujuſmodi irremediabiles in natura retque; alium verò, utpote extra juriſdi- defectus cauſari poſſet; virtute quadam di- ctionis ſuæ limites conſtitutum remis ve- rectiva, quà inter debitos naturæ terminos liſque fugiens, tanquam naturæ ſuæ contra- remaneret, indigebat, quem Mugnetiſmum rium inconvenientemque pertinaciter de- appellamus. Et ne Geocoſmus in incertum clinaret. Dum igitur quiſque plagæ ſuæ jura nutando, fluctuandoque confuſione omnia defendere nititur, fit ut tota qualitate in involveret, hoc veluti ſræno indigebat. Vu. contrarias partes nitente, totus globus in tatio verd, titubation iſque inconſtantia, ſuc- atrumęue Polum Polo utroque nitens, in- ceſſu temporum, ex varia Terreni Corporis in- declinabiliter medio ſ hæreat geoco- trinſeca tumultuatione, frequentibus dilu- ſmus. viis, inundationibus, terræmotibus, Inſula· Hac igitur ratione Tellas in illa à Polo ad rum, Regionumque abſorptionibus, ſimi- Polum conſtituta compaginatione ſua, pos- liumque eventuum, quibus plena ſunt Hiſto- ſidet vim Magneticam& uerticitatem, qua ſe ricorum monumenta, prodigiis, evenire po· in Polos diſponat,& conſervet ſic diſpoſi- tam; Terra du- plici virtu- te prædita, gravitate magne- tilmo. O/icium magnetica virtutis. — LIB. II. DE OPIFICIO GLOBITERRENI. 107 capxvli tam;& habet vim, non in ſe ſolùm hanc quo perpetuò fovetur,& conſervatur diri- verticitatem ſed& in omnibus allis propor- gitur ergò in Polos propter internum bo- tionatis& conſimilibus Corporibus, ſi intra num;& commodam conſervationem, ut vi- orbem Magneticaè qualitatis fuerint conſti- delicet accommodando ſe ad ſtum& poſi- tuta, producendi. Præterea notum eſt in tionem Terræ, ab ea adjuvetur& conforte- homogeneis ſubſtantiis, partes non toti tan- tur. Hac quoque ratione ſevia ſurſum, deor- tùm aſſimilari, ſed& ejuſdem omnino cum ſum gravia, tanquam in locum, in quo com- toto eſſentiæ eſſe& naturæ; ita ut ſingulæ modè cum toto exiſtant, intentum ferun- laclinatio proprietates& accidentia toti convenientia tur; hinc partes agquæ in guttas congloban- & partibus neceſſariò conveniant. Cùm igi- tur, ut& unitione partium ſe contra ſieci- tum ſitum, tur Magnes, totius homogenei vera& ho- tatem hoſtilem defendentes commodiùs mogenea pars ſit; quin& genuinus ſit T6 exiſtant,& toti Elemento, inſita ſibi vi cir- luris fnlius,& ſemine Terræ vero& naturali cularem affectantes ſuperficiem, pleniùs exortus, verbo, ei conſimilis prorſus& pro- conformentur. Hac de cauſa omnia Vegeta- portionatus; fit, ut totius quoque affectio- hilia ſeu germinantia ſurſum feruntur, quia nes participet; unde is aëreo ſubvectus car- hic eſt ſitus eorum, quem in bonum ſui na- Magnes to- hento, ac Magnetico illo Terræ vires ſuas un- turaliter appetunt; ergo& Magnes dictum rius relu· dequaque diſſeminantis profluvio congruen- ſitum ideo amat, quia ita fovetur,& conſer- alctet. ter affectus, ad rcotum ſe conformando eam vatur,& non aliter. Quòd ſi is non eo in Atu, quam Terra parens affectat, ſitus motioniſque quem Terra habet, inveniretur, contra na- rationem,& ipſe affectet, conceptumque turalem inclinationem maneret. Ne igitur à Terra vigorem non, in ſe ſolum, ſed in o- ab hac contrarietate violentiam Natura pa- mnibus aliis capacibus, proportionatiſque teretur, ſeſe convertendo ad ſitum Magnoetis Corporibus exerat. Sicuti igitur Tellus ad conformat; ita propter Mundi concentum, Polos Mundis, ita& Magnes ad Polos Terræ ac partium Mundi perfectarum& homoge- quoque dirigitur; quia ita ad Zerram con- nearum ad totius analogiam, viriumque præ- fluit,& à forma totius Oo/i ita diſponitur, cipuarum in illis convenientiam mutuam, ut tota Terræ ſubſtantia poſtulat: quia ergo ad continuationem, poſitionem, Aurectio- totius Terræ poſitio per ordinem ad Polog nem,& unitatem, ad Terreni Orbis Polos, Ma- ſituata eſt, ideo hæc etiam illius bomogenea gnes vigore illo ſuo radicali,& formali effi- Pars cum toto conſentit, ideo tam àvidè cientia diſponitur: ita ut remotum hujus omnes Matris virtutes in ſe exprimere niti- verticitatis principium, ipſam formam ſeu tur. Cur autem Meralla& reliqua eſſentiam Magnetis, proximum autem&* gavia non ita diſponantur, cauſa eſt, quod immediatum, iſtam Jbepe, ſeu biſormem primigeniæ& genuinæ, veræque Terræ par- gualitatem quæ in oppoſitas partes nitens, tes non ſint, ſed mutatæ& ſpuriis quibus· Corpus, in fitum toti condenientem diſponere dam materiis vitiatæ. Iterum cùm omne contendit, ſtatuamus. Unde& patet, hanc Ens in bonum ſuum internum conſervatio- verticitatem non ab extrinſeco quopiam nemque naturaliter& neceſſariò feratur; agente Magnetem immutante, ſed per in- Magnetis autem bonum ſit, conformatio ſui tinſecum Principium& propriam formam ad /ſtum& poſtrionem Tersæ, ſive totius, àl fieri, quod bene notandum. CGnfr UT NVVIII. Geocoſmus ſive Corpus Terrenum inimè ſomogenee ſed heterogeneæ naturæ ef. Et de mira rerum varietate& panſpermia qua Corpus Terrenum conſtat, & quodnam verum& proprium Eleinentum Terreſtre ſit. Unt quidam Hbilaſopſi, qui putant, Cœo· quem Megacoſmum& Mlicrocoſinum Græci quoad extrinſecam tantùm ſu. vocant. Eſt enim de Mundi eſſentia, innu- Perficiem, heterogeneum eſſe, minimè mera rerum varietate, tum ad ornatum, quoad interiora eaque profundiora Terræ emolumentumque Univerſi, tum ad infini- vaſcera, ubi purum illud Jerræ BElementum la- tam Sapientiam Conditoris commonſtran- tere putant; ſeduti ſimiles omni rerum ex- dam, pollere. Si itaque Maundus unum& perientia deſtituti, ſolis ab omni materia idem ſemper produceret in ſe; neque totum, abſtractis contemplationibus diſtinentur, neque partes conſiſtere, neque in unionem a in innumeros quoque eoſque perabſur- totius conſirare poſſent; ſed tota hæc conſpi- dos errores labi, nullum dubium eſſe debet vatio non niſi varięrate rerum,& in admiran- ei! qui abdita Naturæ miracula penitius dis conſensls diſſenſuſque naturalium rerum 10—9 legibus Narura præſcriptis, quo unum 9 Ceocoſmum ſive dum bonum ſui Pprocurat, mox ſibi noxium var ietatis N reuma. Mundum Terrenum, hoc ipſo, quòd Mundi quoque atque pernicioſum inſito appetitu, maus eſ. nomen poſſideat, varietate neceſſariò gau- omni niſu à ſe removet, conſiſtit;& dum dere; non ſecus ac Mandus major& minor, omnia apertis iſidii& amicitiæ vinculis col- 4 ligan- —— — ——— —— 108 MUNDI SUBTERRANEI caput ligantur, Univerſum unà cum partibus ſuis neri deſtinans habitaculum, quod ex æterni- xvIII. in perfecta unione& abſolutiſſima ex conſo. tatis puncto in temporis plenitudine evolu- nis& diſſonis con flata harmonia, uti in Ma-: tum, tanto artificio conſtituit, ut quicquid Coin. ſurgia demonſtravimus, conſervatur. in aniverſo Mundo rarum& eximium eſt, Nundi ſs. Ceocoſmus ¶ Ceęocoſmus itaque ad Majoris Mundi analo- quicquid virium& proprietatum Cæleſtibus mina Geo. 35 giam conſtructus, minimè homogenea quadam G/bis, quorum non eſt numerus, inexiſtit, indi. vcbis confi. Jubſtantia coagulatus, uti valgares& ſimpli- in hunc Geocoſmum derivaſſe videatur. Cum cioris ingenii Philoſophi arbitrantur, cenſeri enim Orbis Terrarum in varia diſtinctus cli- debet, ſed innumerabilium rerum panſper- mata, varium ad Solem, Lunam, Stellas ad. mid à primordiis rerum ſibi indità pollet, ad ſpectum haberet; ex hoc ſanè tam multiplici eam rerum varietatem producendam, quam reſpectu, adſpectuque Cœleſtium corpo- quotidiana experientia docti non ſine ad-rum, neceſſariò magua& incredibilis rerum, miratione intuemur. Nam, uti in Itinerario ſive Mineralis, ſive Vegetabilis Sentientis- noſtro Etatico oſtendimus, tot ſunt differen-· que naturæ Oeconomiam ſpectes, varietas tes rerum virtutes Terreſtris Olobi ſubſtantiis& multitudo conſequebatur; iuverſus enim inditæ, quot in majori Mundo Aſtrorum, Solis, Iune, Stellarumque Globi, variis atque Stellarumque innumerabilium diverſæ vir- reciprocis cæterorum Globorum influxibus rium ſuarum emanationem vel immediatè, Plagam directus, jam in illa declivis acu- uti Aſtra inferiora, vel mediantibus aliis inter- tuſque, modò obtuſus, quid, inquam, non mediis, ut ſuperiora, in Terram diffundunt. in Jerram poteratꝰ Accedit, quod univerſa Sed ut pauld propius ad propoſitum no- Telluris moles jam ante, pro neceſſitate oſamen· bis ſcopum accedamus. Eſt oſſatura ſeu ſtru: uniuſcujuſque climatis. ſemina unicuique . ddura Ceocoſmi, magnetica quædam& ſaxead xei propria ſibi concreata habebat, quæ calo- , Polo ad polum compaginatio, quæ tamen mini. ris obſtetricantis virtute fœcundata anima- mè homogencæ naturæ, ad inſtar puri magnetis taque, in innumerabilium rerum ſobolem cenſeri debet, ſed inſuper præter magneticas emerſerunt. verd ſemina rerum concreata, aper- nonnullis locis corpora metallica& mine- minet Terra herbam virentem& facientem ralia, at aon unius generis, ſed magna pro- ſemen& lignum pomiſerum facteus fructum Diverſa lo- non omnis ſert omnia tellus, ſupra Terram; Et ſactum eſt ita. Ferræ ĩtaque 8 ita in uno loco aurum, in alio argentum, in Panſpermia ſeu omnium rerum ſpermati- Panſßemis quibuſdam ferrum aut cuprum, in nonnullis ca commiſtio concreata fuit. Quoniam ve- 44 plumbum, ſtannum aut hydrargyrum tan- rò hæc Panſpermia necdum ex potentia in tum producat. Sic quædam Jelluris partes di- actum educebatur ante aquarum ſeparatio- verſos lapides pretioſos, aliæ diverſas herba- nem, Aridæque detectionem, ſed virtute in- rum, plantarum, aromatumque ſpecies exhi- digebat ex alto, cujus inſluxibus conſervata, bent; aliæ diverſa marmorum genera, aliæ i- ſemina rerum in germina, folia, flores, fru- verſas animalium ſpecies ſibi proprias produ- ctus educeret: hinc ſtatim ſubnexuit Gene- cunt; quæ omnia ex diverſo Terreſtrium por- ſis, Solis, Lunæ, Stellarumque productio- lionum temperamento originem ſuam nanci- nem, juxta quarum influxus luminoſoſque venæ ſub.· ſcuntur. Sunt in Terreno Globo innumerabiles actinoboliſmos ita Terram diſpoſuit, ut inde 8 diver ſaſimarum rerum venæ per univerſum pro certa temporum climatumque conſti- ſecii. Trlluris corpus diffuſæ, quarum aliæ ſubſtan- tutione infallibilis Vegetabilium effectus con- tiam terream& lutoſam, alia argilloſam aut ſequeretur: atque adeò principium activum pumicoſam ſeu tophaceam, alia metallicis paſſivo. paranympho PEO, conjunctum, ſuccis plenam, alia pulveribus& arenaceis tum primùm totius Vegetabilis Naturæ molibus oppletam producunt. Quid dicam propagationem continuavit. de diverſitate ſubſlantiarum, quæ& fundo DuUs itaque ineffabili ſua Sapientia Maris extractæ, ſe ſpectandas exhibent? primùm juxta indigentiam cujuſque Re- Auſim ſanctæ aſſirmare, vix ad pauca gionis, Telluris Corpori ſemina diverſis plan- F aliis terreſtrium portionum proprietatibus duxit, ſed Inſluxus Corporum(aleſtium poſf- Tellurem imbutam videamus. Verùm cùm modum ſucceſſu temporis illa in animam vi- hæc omnia ſequentibus tractatilus reſervave- ventem& vegetabilem, ad perennem ſpecie- rimus, hic longiores eſſe, ſuperſedendum rum propagationem, excluſit: Sine calore duximus. Utrum autem hæc panſpermia re- enim& luce, torpida& mortua omnĩa jace- rum.& ſumma varietas d primordiis rerum bant. Cualia verò hujuſmodi ſemina fuerint, Telluri fuerit concreata, an ſucceſſu temporis ex quibus coaluerint principiis, ſequenti- hac virtute Solis& Stellarum imbuta fuerit, bus docebitur. reſtat explicandum. Pari pacto poſt Solis, Lunæ, Stellarumque Pracrae Divina Sapientia abæterno Humanoge· productionem, immediatè Geneſis Apuati- auutilun: lium, 05 LIB. II. DE OPIFICIO lium rolatiluumquè productionem ſubjunxit. Terrd ſiquidem, voce DEI perſonante, pro- animalium tinus juxta naturam& proprietatem Aqua- rum, Fluminum, Mariumque, varia nata- 29 tilium genera unicuique Loco propria edu- cca ſunt, in ſua ſpecie perfecta, quæ poſt- modum cooperante Cœlorum influxu per generationem propagata omnes Ceœocoſmi partes expleverunt. Sicuti itaque non omnia Maria, eadem animalia, eoſdem piſces pro- ducunt, ſed pro aqueæ regionis natura tem- peramento in diverſis Fluminibus, Lacubus, Maribus, diverſos: ita& ſeto die pari ana- logia non in omni Telluris parte, eandem terreſtrium animantium productionem ex- Auira Regio- pedivit. Hinc Indica Tellus Elephantum, Par Rhinocerotum, aliorumque nobis incogni- dacendu re. torum animalium, Subjectum, è quo for- 225 marentur, præbuit; Aſiatica Tellus Camelos, Leones, Tigres; Africa Struthiones, Dra- cones, Simias; America omnia à reliquis differentia. Europa Equos, Aſinos, Boves, Oves,&c. temperamento ſuo conſentanea animalia exhibuit. cur anina· Hine patet, cur Indica, Aſiatica, Afri- cana& Americæ animalia adeò ægrè Euro- calter Furo. pœo cœlo aſſueſcant;& contrà Europæa re- 4ſeliquis Orbis partibus; quia peregrino cœlo, c&.& naturæ eorum min imè conſentaneo utun- tur;& quia patrium ſolum, ex quo originem ſuam habuerunt, ſolum ipſa bene afficit, nutrimentumque naturæ eorum conveniens præbet, à quo ſi divellantur, mox vel- uti à patrio Solo extorres, dum ipſa impro- portionatam, peregrinamque cœli, aèris, terræque plagam ſuſtinere nequeunt, mox deficiunt; vel ſi ſubinde durent, ita tamen à nativo temperamento deſciſcunt, ut aliam prorſus formam, indolemque indu- ant. Quæcunque autem de animalibus dicta ſunt, illa de vegetabilis naturæ ſobole pari pacto intelligenda ſunt, uti ſuo loco ube- rius per inductionem rerum comprobabi- tur: ubi& fines alii tantæ Metamorpho- ſeos indicabuntur. Ex ſitu itaque ac terreſtrium climatum diſ. poſitione& natura diverſa, diverſa Animan- tium, Vegetabiliumque natura dependet; quæ quidem ĩta verificantur, ut vix ſit Regio, quæ non aliquid ab alia, ſive naturà, ſive quali- tatibus differens producat; quæ omnia ex primoradlialis ſeminis miſcella, qua Maundiuus Terrenus imbutus fuit, originem ſuam tra- hunt, quæ à Supremo Architecto, ita tempo- ri, loco, Cœloque adaptata fuerunt, ut inde incredibilis illa rerum productarum varie- tas, quam miramur, neceſſariò reſultärit. Mineralia Mznucralia verò, uti ex immedliatis princi- piorum Naturæ, Elem entorumque ſeminibus, reperiantur. Per univerſam Telluris Molem diſperſis ema- närunt: ita zudliſfrrentem quoque ſitum ſorti- ta ſunt. hinc fit, ut dum nullum reſpiciunt clima, communis apud omnes Nationes ju- ris facta, felici ſuo proventu nullam non Caput XVIII. GLOBI TERRENI. 109 Regionem in aliis plus in alils minus beent. Potrò anum adhuc dubium explicandum reſtat,& eſt, quod ſequitur. Si Tellus tanta terreſtrium partium diverſitatè coniſtat, quæri meritò poteſt, qubilnam& ubinam vcrum& proprium 8 homogentumquèe Terri Elementum ſits quod ut ſolvatur, Suppono primo, Terrenam ſubſtantiam An duplici ratione hoc loco conſiderati poſſe: proprium hprimò in quantum pura,& ab omni turbida Terræ Ele- divetſiſſimarum rerum miſcella purgatiſſi: ma ſubſtantia eſt. Secundo, in quantum pro impura ſubſtantis,& heterogencæ matetiei confluxu variè coagmentata eſt, accipitur. priori modo Elementum ex quatuor unum à nobis conſtituitur, atque nihil aliud eſſe di- cimus, quàm Salis ſubſtantiam, veluti ani- Sal qurre mam quandam& formam Telluris, quartum& ultimum rerum omnium Elementum; hoc enim omnia Cor- omnibus Mundi rebus neceſſariam præbet hd! coagulationem, corpuſque durum, ac den-ſaam faa- ſum, aptumque ad ſubſiſtendum producit; vinem ha- ita quidem, ut nullum in univerſa Gœocoſn: conomia ixtum reperiatur, quod non ex hoc ſuam ſuſcipiat ſoliditatis firmitudinem; quæ omnia(Hhymicis experimentis in hoc Operis decurſu, DE O dante, comproba- bimus. Impuræ verò Telluris portiones, Elemen- tum dici minimè poſſunt, ſed veluti puri Elę- menti quoddam excrementum& menſtruum, quo Natura ad groſſitiem, craſſitiemque ter- renorum corporum conſtituendam cumpri- mis utitur. Et quoniam hujuſmodi excre- mentitiæ partes Telluris non ĩta perfectè& fir- miter unfuntur Elementiss hine quoque ne- ceſſariò diſſolutio unionis partium eas ad in- teritum deſtinat; quantò verò res nonnul- læ firmius uniuntur Elementorum confluxui, tantò à corruptione remotiora incorruptibi- lis quandam ſubſtantiæ rationem induumt, ut in auro patet. Dixi ſuperius, puram Tel. luris ſullſtantiam, guam Salem diximus, Ele- mentum verum& proprium terreſtre conſtitut, non quod Salis Elementum ita purum ſit, ut nihil prorſum admiſtum habeat heteroge- neum; hoc enim pacto nullum in natura re: e 4a- rum elementum reperitur; Eſt itaque 2erræ 2 ee Elementum propriè nihil aliud, quàm puriſſ. ma Salis ſulſtantia per univerſum Tellurts cor- pus diſfuſa, omnium virtutum quꝶ in Oæoco- ſimo eluceſcunt Mixtorum ſu bſiſtentia, cauſa,& fundamentum. Neque putes velim Lector, illud Ferreſtre Elementum quod purum diximus, Salemillum Quidpro- prie ſit Sal, noſtrum uſualem, aut ſalnitrum, vitrio- lumve aut ſimile quoddam hiſce ſalinum kum Turra ſenſibile corpus eſſe; ſunt enim hujuſmodi iitur. corpora nihil aliud, quàm Terreſtris Elemeu. i ſan, excrementum, indumentumque quoddam, quo Forma Elemeuti veluti anli- ma corpori ſuo involuta admirandas opera- tiones ſuas perficit; Sed hunc dicimus ſpi- O 3 ritum — —. —— — —— ——ů—7r ů— 5 ——— 110 MUVUNDI SUBTERRANEI caput ritum quendam, quamvis corporeum, inſenſilli ſint, imò in omnibus Mixtorum ſpeciebus, VXIII. lem tamen incorruptibilemgue in Centro ſalini occultis condita latebris abdantur,& non corporis reſidentem, ex quo virtutis ſuæ dif- niſi Spagyrica arte in lucem deducantur, cer- fuſis radiis, ſingulis Mixtorum ſpeciebus ea tum Salinum Corpus materiale Terreſtris Ele- emolumenta, quæ ad rmam, framque Mixti menti rectè à nobis conſtitui vel inde patet; ſubliſtentiam maximè neceſſaria ſunt, modo quod uti ad compoſitionem Mixtorum ap- hujus Elementi proprio, concomitantibus ta- primè neceſſarium eſt, ita natura illud per Mira vis men religuis Elementis, confert. Latet enim univerſi Ceocoſmi(orpus in intimarum ejus Salis. in hoc, non ſecus ac in ſpermate& plaſmati- partium fibras diffuſum, nullibi deeſſe vo- ca ejus facultate, neſcio quis Diuinus Opiſex, luit. Nemo itaque quærat in Centro Terræ, qui in imo(orporis receſſu operatur abſque neſcio quam Terram veri Elementi Terreſtris omni inſtrumento& ſine tumultu, opera- conſtitutivam; nemo certum cretæ, argillæ que producit admiratione digniſſima„ in- aut gypſi genus; nemo, neſcio quas arenas — credibili rerum diſſimillimarum varietate referta,& omnia ex rudi& informi, quoad ſenſum, materialis ſubſtantiæ indumento, in qua uti nulla diſſimilitudo, ita nulla va- galomnibn Tietas ſenſibus ſeſe oggerit. Quæ quidem ingfk. ſäalina corpora, cùm nulli Terrarum loco de- A aut pulveres ſubſtantiis terreſtribus adne- xas: Salinum Corpus unicum& ſolum Terre- ſtris Elementi conſlitutivum eſſe, divinum illud Empyricæ artis ſtudium jam dudum ſat ſuper- que nos docuit. Sed de his in ſeguentibus ex profeſſo. De interiori Oeocoſmi conſtitutione, Officinis,& Analbgia ad Humani Corporis membra. Cap. xIx. Eminem tam ſimplicis ingenii Phi- loſophum eſſe arbitror, qui ſibi per- ſuadeat, Trrrenum Globum tumultua- ria quadam luti coacervatione coalitum, perfecta ſoliditate ſine ullis relictis cavitati- Fus conſtitiſſe; eſſet enim indignum Philo- ſopho phantaſma; quin imò certum& indu- bitatum omnibus ſit, æternam DEI Sapien- tiam, οννννιτναAP³n, uti nihil tumultuarium, nihil confuſum, indiſtinctum& dαννννν in natura rerum conſtituit, ita quoque Geoco- ſmum, ultimum conditorum operum finem, 0 4 5 2 adornare. Vides in hoc principalia mem- bra, Cor, Hepar, Pulmones, Stomachum, Cerebrum, Renes, Lienem, veluti ci quaſdam, in quibus quatuor humores diverſi- modè digeſti, ut per innumeros canalium, id eſt, Venarum ductus, multiplices& Muſculo- rum, Cartilaginumque fibras, membra, mutua ſibi digeſtorum humorum reciproca communicatione auxilio eſſe poſſent; ne uno deficiente membro totum deſtrueretur. Vides, quomodo Sto machus nutrimentum extrinſecus aſſumptum concoquendo dige- ſummã ſapientià, conſilio æterno, ordine rat, digeſtum in chylum convertat,& per 8* P ineffabili,& ratione quadam humano in- enio incomprehenſa conſtituiſſe. Ridicu- um enim, ne dicam ſtolidum foret, ingens Kegis alicujus palatium quoad extrinfecum tantum ornatum, picturas, cymatia, Zoo- glypha, feneſtrarum ordines,& ſimilia de- coris& magnificentiæ aπιπ for inſecus, inquam, tantummodoò conſiderare, reli- quum verò internæ ſupellectilis apparatum, conclavium amplitudines, ſubſtructionum profunditates, deductiones aularum, offici- narum ordines domui rectè adminiſtrandæ neceſſarias, aut non eſſe, aut nullius uſui eſſe putare. Geocoſmi AÆdificavit Divina Sapientia Domum hanc eee Humano generi deſtinatam, ea rerum o- mnium vitæ humanæ neceſſariarum copia varictas.& ubertate inſtructam, ut ſicuti in extrinſe- ca ſuperficie innumera rerum varietate in- ſtructa fuit, ſic internam hujus Oeconomiam ĩis adminiculis inſtituit, ut externa rerum fa- cies ſubſiſtere minimè potuiſſet.ſi non inter- næ Domus abdlitum Corpus pari apparatu in- Similis eſc ſtruxiſſet. Quemadmodum enim Micro- ene coſmum id eſt, eternum Hominis Corpus, ſmo quoad mira quadam varietate membrorum conde- ens coravit: ita non deſtitit majori concatena- tione membrorum internum Hominis(orpus Venas meſaraicas in Sanguinis officinam, epar, ibi ulterius elaborandum tranſman- det; Hepar vero Vitæ ſpiritibus imbuendum, partim in(ordis fornacem deſtinet, ut inde actuatum perfecta pericycloſi, id eſt, circu- latione per ſyſtolen& diaſtolen in univer- ſas(orporis venas diffuſum, totam Vitam ſpi- ritibus, vitalibuſque motibus, quos muſcu- lis& carrilaginibus communicat, repleat. Vides id quod in Sanguine ſeroſum, Kenes, quod excrementitium, Lienem, ſibi vendica- re; craſſam verò& excrementitiam fæcem per ſinuoſa Inteſtinorum volumina per ſeces- ſum ſeſe exonerare. Quon iam verò aura, Eumani qua totum Corpus perflaretur,& tum ad re- 17 ſpirandum, tum ad cordis ſanguiniſque inde fabrica. ſcaturientis æſtum temperandum, neceſſa- rid indigebat, ſumma ſua providentia Pul- mones Cordis penario appoſuit, quorum continuo motu, tum attractivo, tum ex- ſpirativo Naturæ intentio completur. Cùm verò(orpus humore quodam univerſali, ne internorum membrorum organa æſtu are- facta ſpiritibus deſtituerentur, indigebat; ecce tum Stomachus, tum reliqua membra per occultos meatus, Cerebrum veluti forni- cem quendam evaporando petunt, ubi na- 6 frigiditate in humores reſoluti, omnia membra rreh CLab.xI X. Geocoſmi Fabrica Mi- crocoſmo parallela. Aeropſhy- lacia. LIB. II. DE OPIFICIO GLOBI TERRENI. 581 membra humore ad functiones rerum rectè ſunt Terreſtria, omnigenà ſeminalium ra- adminiſtrandas neceſſario, veluti benefi- tionum miſcellà imbuta Naturæ penaria, in co quodam irriguo, perpluunt. quæ abdita quadam negotiatione Aguarum, Vidimus, quantum ad propoſiti noſtri Igniumque Micinæ continuò agentes, innu- rationem ſufficit, internam Alicrocoſmi conſti. merabilem rerum fœturam educerent. tutionem, officinas luſtravimus, officia ſin- eer OHeinas; jam ordinis ratio gulorum membrorum expoſuimus; jam, poſtulat, ut ſingulas recenſitas OHcinas ordi- quod eadem prorſus analogid Mens DEI ar- ne, zum ratione, tum aucloritate conſirme- chitectonica Geocoſmum conſtituerit videa- mus. Verùm, ut appropriata harum ¶MHici- mus. narum nomina haberemus, Aquarum rece- actuat, concoquit, digerit,& digeſt Microcoſmum duol'us principlis in ſuo eſſe 8 conſervari novimus, exteruo& interno; Ex- ternum, Cœlum eſt, Solis, Lunæ, Stella- rumque influxus; Iateruum, ſunt membra vitalia, ita externo principio connexa, ut utrolibet ſublato, totum meritò deſtrui cen- ſeatur. Gaudet& liſdem prorſus principiis Geocoſmus, ſive Terrenus Mundus, quorum uno ſublato, totum in operationibus ſuis deficere neceſſe eſt. Cælum, uti ſuo loco oſtendemus, nutrimentum ſuppeditat uberri- mum, quod 7elus intra viſcera ſuſceptum IMre. Um re liquis interioribus membris per abditos ca- naliculos diſtribuit, tum ad metallorum ne- ceſſariam geneſin, tum ad exterioris æcono- miæ familiam copioſo proventu beandam. Sed hæc alimentorum dliſtributio minimè fieri poſſet, ſi Gœocoſmus apt is ad digerendum, concoquendum, diſtribuendumque cinis, ductibuſque occultis in ſingulas derivatis de- ſtitueretur; uti fuſe in Itinerario Exſtatico in Mundum Subterraneum docuimus. Qualia autem iſta ſint, jam tempus eſt, ut aperiam; quod ut eααs fiat, in iis exponendis boni Anatomici partes per Paragraphos ordine ex- plebo. 8. * De Saubterrancorum Receptaculorum Ofict- narumqut conſtitutionè. VUemadmodum in Alicrocoſino nonnullæ Coſicinæ ſeu receptacula, ut Cerebrum, Hepar, Veſica, humore exuberant, quædam vitalisignis calore æſtuant, ut Cor aliquæ aereo ſpiramine turgent, uti Pulmones; quæ- dam, uti Renes, Lien, fæculenta materia op plentur: pari pacto in Geocoſino à provida Natura humoris aquarumque: eceptacula, aptè conſtituta ſunt: quæ cùm ſine calore conſer- vari non poſſent, adnexa ſunt alia Ig hiomptuaria, quibus aguarum fœtura qua- dantenus animaretur. Quia verò nec Ignium Vulcaniæ officinæ ſine aere conſi- ſtere poterant, Sapiens Naturæ Opifex in- effabili Providentiæ ſuæ diſpoſitione alia in utrorumque fomentum, Aërea diſpoſuit 7e- ceptacula, quæ occulto meatuum commer- cio Ignem, ne extingueretur, Aguam verò ne putreſceret aut conglaciaretur, ad perennis motũs continuationlem, conſervarent. Quo- niam verò fruſtranea foret hujuſmodi Ele. meutarium reęceptaculorum dliſtributio, niſi eſſet, in quod agerent; hinc alia conſtituta ptacula, Hydrophylacia, Ignium verò yro- Phylacia, Aerophylacia Rëris, Terreſtris verò miſcellæ penaria Geophylacia, veluti Agua- rum, Ignium, dris& Terræ Cuſtodlias, recté nuncupanda duximus. Quibus monitis jam ad ſcopum. 9. 1. De Geocoſmi, ſeu Terreni Mundi Hy- drophylaciis. TAropfylacia Fontibus, Amnibus, La- 83 cubuſque producendis, intra Montium ＋. 81 X. Enbesf altiſſimorum viſcera conſtituta, ſat ſuperque proſecuti ſumus ſuprà cap. 6.& in Itin. 1 in Mundum Subterrancum: quo in loco pariter omnes nobiliores Fluvios Lacuſque, quibus Ceocoſmus velut ĩ ſimbriis quibuſdam veſti- tur,& quæ ex enumeratis Montium benetra- libus originem trahunt, recenſuimus. Modò de Hydrophylaciis, quas Abyſſos vocant, non ſuperficiei Horizontali vicinis, ſed intra cca proſundioris Telluris viſcera in eximios à Natura fines conditis, dicendum reſtat. Eſſe autem inter Geocoſmi viſcera hujus- modi abyſſ,es aquarum, adęo certum eſt, ut vel ipſe Sacer textus Pſalmographi eas aper- tis verbis innuat, Pſal. 4f. Abylſus abyſſum in vocat in vocę cataractlarum tuarum. Ubi ple· rique Interpretes, abyſſos ad ſenſus myſticos, tropologicos, anagogicos detorquent; lite- rali tamen inſiſtentes ſenſui, 4%/ſum in Sa- cris Literis proſundiſſimam agquarum voragi- nem, cujus ſundus eplorari negqucat, appel- lant, in intimis Trrra ſartibus conſtitutam; de quibus vide Lorinum in citatum pſalmi locum. Et ſequens Pſalmi verſus luculenter profunditatem ejus explicat his verbis: omnia excelſa,& juxta paraphraſin Chaldai- cam, omnes Montes tui,& fluctus tui ſuper me rranſierunt; Ubi per excelſa, terrarum& montium celſitudo, qua ab 46y/ſo erutus erat, & per fluctus Maris, immanis aquarum vaſti- tas, qua operitur, connotatur. Unde& Pſal. miſta alio loco in abyſſum abductus,& Divi- na miſeratione ex ea reductus clamat, Er de alyſſis Terræ iterum reduxiſti ine. Abyſſos itaque eſſe, pluribus in locis Sacra Scriptura memorat; ex quibus tanquam Horridis& in- acceſſis Joraginibus, occaſionem eas ad mo- ralem& myſticum ſenſum detorquendi, ejus ſumpſerunt(ommentatores. In has enim, Mare per immenſa internorum Scopulo- rum præcipitia devolutum ingentes fremi. tus, fragoreſque formidabiles excitat quod & ver- Abyſſus quid ſit. Lorinus. 112 MUNDI SUBTERRANEI Cap. xix.& yverba innuunt citati verſus, à voce cata- tur. Eſt tamen& hoc mirum viſu, quod eà ractarum tuarum. celeritate, quà remotè attracta ſunt, eadem, laret 4. Et hujuſmodi Ayſſs plurimas eſſe intra ea vicina jam Gurgiti repellantur. De Euri- l in nen intima Terræ viſcera concluſas, ab Effectibus po halcidlico non eſt quod memorem, utpo- ræ viſceri · 5 bus. deducimus eluceſcentibus in nonnullis La- te omnium Hiſtoricorum monimentis cele- cuum, Mlarium& Ocean' locis adeo proſundis, brato. Refert Hiſtoria Indica apud Pef. Mar ut omnem bolidis quantumvis immenſæ fa- Hrem ad Introitum Freſi Magellanici, Ocea- cultatem reſpuant. Inter quæ& Curgires ſeu zum prorſus formidandis AÆſtibus procello- yortices, Euripique numerantur; quorum ſum inexplorabilis proſunditatis eſſe, adeo e vorter Ner nem adducemus. Quorum cumprimis cele. 7a hoc loco deſcendere ſint arbitrati. Sunt 1 4rig& maximus in Occano Septentrionali ad& Mari(aſpio ſui Vortices ex relatione P. Ric eam Norvegiæ partem, qua à Iappia dividi- Petrus Mar. tyr Abyſſus ad Mare Ma- gellanicum. Mare Ca. ſeium Alyſ. carili Societatis noſtræ Sacerdotis, qui illud ½% e. tur, ſpectatur: Nam teſtibus omnibus ferè transfretavit; adeoque ror iſtud Mare ob Ceograplus tredecim in circuitu milliaria ha- inexploratam ſuam profunditatem 4%%ſum F ab Indigenis dicta, cujus ea voracis naturæ Similes reperiuntur ad introĩtum Siααs Ay- vis eſt, ut ſex horarum ſpatio omn ia quæ caſu nam prope Sumatram& Camboiam. In Ari. in perpetuò agitatæ Voraginis craterem illa- cæ Sinu, quem Terdinandi Poo dicunt, aqua buntur, mox àc vel ultimam circumferen- in ſubterraneos meatus tantà vehementia ra- tiæ oram attigerint, vaſtos aquarum acer- pitur, ut nulli navi, cùm(urrentem illum in- vos, balænas, onerarias naves, aliaſque res currerit, retrocedendi facultas detur; ſed veluti vertigine agitatas, 25%örheat totidem multorum menſium ſpatio, veluti trabali- verd horis inglutita eva,& magno im- bus clavis fixi, transfretantes, ſummo na- petu, incredibili cum fragore& fremitu, vium periculo, hæreant, haud dubiè interi- qui non ſine formidine auſcultant ium re- turi, niſi Ventis propriis iis in locis inva- motiiſſimis in locis percipiatur, eructat: cujus leſcentibus ex anguſtiis eruantur. cauſam ſeguenti libro, Dx O dante, aperiam. Innumeras hoc loco tum Fluminibus, In Sins Alaris perſiei ſimilis fpectatur ad Lacubus, Oceano hujuſmodi 4)ſſos indi- promontorium Moſſendam Forteꝶ, cujus vim care poſſem; ſed cùm partim, in præcedenti. abditam, quia conſideratione digniſſima zus ea inſinuaverimus, hoc loco ea interim Ilinerarium eſt, hic verbis oculati teſtis in Itinerarioſuo explicaſſe,& in Mappa univerſaliadnotaſſe inhdian Orientali recenſitam, hoc loco apponam. ſufficiat: omnia videlicet Oceani Marium, 751 1 N Eſd locus, inquit, in Siuu Perſſco periculoſiſſ Lacuumque, inexplorabilis profunditatis loca, Jel. 138. mils, ac ordlinariè tempeſtatibus agitatus: In uti& Vortices, Euripos, Voragineſque Alyſſos Promontorio quοεονν Moſſendam ſunt leren eſſe, in intimis& profundiſſimis ferræ viſce- 7 Scopuli, quos vocant Salemas. Inter quos unus ribus abditas. ita ad Promontorium accedit, ut anguſtum Ad quid autem Natura eas deſtinaverit, Mari vix jactus Iapidis præbeat adlitum. Ibi& quomodo reliquis aquis communicent, Mare, etiam dumalibi tranquillum eſt, conti. quanta profunditate veriſimili conſtent, verter Ma- nuò fervet. dc tam magnos edit Vortices, ut unà cum cauſis Fluxus& Refluxus recipro- is Terſiti. in mecdlio illorum, maximè dum Mare agitatur, ci, ſeguenti Libro aperiemus. per aliquod ſpatium poſſit lapis magnus dimitti. Tellurem itaque plenam eſſe hujuſmodi abſguè eo quod aquam tangat. Propierea infe- Hydropbylacticis Abyſſis, variæ Hiſtoriæ nar- Aus& periculoſus eſt ili Nautis tranſitus; nul. rant; Huithon de rebus Tartariæ loquens, laſque tranſit Mari turbato; ipſo verò quieto, Ciyptam reperiri ait, inter Nontes Caſpios remis illud decurrunt; rapidiſimo ſipuidem multorum dierum irinere perviam, in qua ho- aquarum impetu feruntur; Sita ad Promon- mines paſſim ingentes aquarum catadupas„& torium acct dunb, ut penè tranſeundo attingant. loca ampliſſima ſi 2 rranea reperiſſe ſe ajunt; Iiment enim ne ad ipſum Scopulum& ad Vor- de ſimilibus Mptis pluribus agit P. Marti- tices raplantur. Alii dicunt hunc vorticem nus Martinius in ſuo Arlante(hinico. cum oppoſito Mari(aſpio communicare per ſubterraneum meatum. Ex quorum rela-§. III. ione. ego certior factus, inveni veritatem De Pyroplylaciis Geocoſmi, ſen Abyſſis Paradia in libro Paradiæ Perſæ, utriuſque Maris De- 1Re gneis. rerſa. ſcriptoris, qui idem aſſerit; aflluxu ſiquidem Maris perſici, per fauces ab Oceano agitati, A Byſſos ingentes in Telluris viſcerilus re- coclem tempore in litoribus Auſtralibus Mare conditas plenas ignilus reperiri, Vulcanii (aſpium ingentes volvere æſtus, quibus ceſ- Montes ſat ſuperque demonſtrant; quas mi- ſantibus Vortices ſequuntur. nimè, ut vulgus ſibi perſuadet, fundo Mon- lunser nne: Inter Normandtiam& Angliam haud abſi- tium inexiſtere putes; ſed habent ſuas in Augliam&. milis in Oceano Vortex obſervatur, ad quem profundiſſimis Terræ viſceribus officinas, Aan. mirabili velocitate navigia non tam ten- quarum Montes non niſi ſpiracula quædam dunt, quàm æſtus ferocià violenter trahun- ad fuliginem ſuperfluam, ſtaſque concepti ve· Vortex ſeu Abyſſus ad Africa litus. Mira de Tartariæ Crypta re- fert Hui⸗ thon. Mart. Mar- tinius. 110 LIB. II. DE OPIFICIO CabxIx. vehementiam, ne Terram intolerabilibus Luni motibus perpetuò concutiant, exonerandam „ Upo. Pyrophy· conſtituta: ut proinde Abyſſorum omnium vecle booler, nis. Ppyrophylacticarum maximam Sancti Patres ximum in in Centro Terræ non incongruè ſtatuerint, 0 0 Ten. Kternum improbis ad pœnam deſtinatum Carcerem. Et ne forſan nonnulli putent, Ignem Inſernalem alterius naturæ ab Elementari igne eſſe, illi noverint, quod quemadmo- dum Dłs utitur Elemento Aquæ per poten- tiam obedientialem, uti Theoeg: loquun- tur, elevatæ ad gratiam in Baptiſmo confe- Ignis Infer- rendam: ita quoque torquet impios per Igrem verè& propriè Elementarem, ſed po- Ignis, à D- tentiæ ſuæ immenſitate, vi Supernaturali Tosena c. ita elevatum, ut infinities majori efficacid, levatur ad quàm Elementaris ignis, æternæ damnatio- caſteh nd nig reos, Divinæ Juſtitiæ rigore ſic exigente, reproborum 5 auim. aàfficiat. Nihil igitur abſurdum dixerimus, ſi Aylſum Infernalem, ſimul, pro tempore, na- turæ neceſſitati,& animabus modò, poſt u- Adali- niverſalem autem ιιτπντ ͥdamnatorum cor- na- poribus animabuſque æternum cruciandis, teri ex æquo deſtinatum aſſeruerimus. Idem de inra- Purgatorio ſentiendum eſſe puto; quod for- ſan haud improbabili conjectura in intimis ibus, Terræ receptaculis, in uno aut pluribus Pyro- ndi- phylaciis locum obtinet. Sicuti enim valde 2 congruum fuit Divinæ Potentiæ, naturali Aquæ Elemento, tum ad phyſicos, tum ad aſſe ſupranaturales effectus præſtandos ſubinde in, uti, quemadmodum plerique SS. PP.& Tbeologi ſentiunt: ita quoque quam maxime cur in congruum Naturæ fuit, in Centro Terræ lo- 1 cum Igni decernere, ut ex hoc veluti ex Cen- trali pyrophylacio virtutis ſuæ efficaciam aliis Pyrophylaciis ſuperioribus,& hæc aliis& aliis, per. ſabterraneos ductus, uſque ad ipſam Tel. * luris ſuperficiem, communicaret; Cùm Huic 2 Elemento proprium ſit ab infimo ad ſuprema ſemper tendere. b4 Here, Verüm quomodo hæc Pyroplylacia peren. beremiter. ui calore durent,& quomodo tanta exſpira- tionum diuturnitate non conſumpta, in per- petuo vigore conſerventur; ei minimè mi- rum videri debet, qui perennia Naturæ ope- ra, eorumque indeficientem ανιπνπννανπτπτν penitius fuerit contemplatus, Cùm enim Ceocoſmus Terraqueus Globus ſit, certè uti Ignis ab Aëre vitam,& ab Aqua neceſſa- rium ſuſcipit alimentum; ita Ignis, robur, vitamque Aqueo Elemento, Aëreoque, re- ciproco commercio, communicat; utpote 5 ſine quo alterutrum conſiſtere non poſſet. Terrena verò ſubſtantia Igni novum mox, uno deficiente, pabulum per ſabterrancas ſe. ſemitas ſuppeditat; ut hoc pacto omnia& ni ſingula in ſuo eſſe perenni conſeryentur; mi⸗ quemadmodum in extima ſuperficie con- tingere vides: Veer Sol humidum ex Fluminibus, Lacubus, litbis Maribus, ſurſum per vapores trahit, Vapo- 11 res Aèreæ regionis Frigiditate in Aquas, 10 TOM. I. Similitudo GLOBI TERRENI. 113 pluvias, nives, grandines reſoluti, Hydro- phylaciis tandem totum id, quod à Sole attractum fuerat, reſtituunt. Exhalationes verò à Terreſtribus portionibus attractæ in Ignea phantaſmata tranſmutantur; hæ Fri- Circllatio goris Occurrentis impulſu vicini aëris natu- N ra aſſumptà, in Aërem,& hic in Aquam, aqua in TJerram tranſmutata, miranda Na- turæ metamorphoſi tandem revertuntur,& ubi deſinunt, ibi nova mox fundant pericy- cloſeos molimina. Pari pacto, Mare per occultos cuniculos occulto Naturæ urgentis technaſmate intra Montium vaſtiſſimas Specus coactum, inde tandem in Fontes, Flumina, Lacus erum- pens, unde digreſſum fuerat, poſtliminio revertitur, denuo revolvendum. Aqua verò per cæca Terræ viſcera labens unà ſecum& humorem& terreſtrium portionum miſcel- lam devectam Pyrophylaciis in alimentum& pabulum ſubrogat; hæc verò ſiritibus cali- dis tumentia, per ſolitos ſibi ſiphones ſub- levato calore, Hydrophylacia, cæteraque re- ceptacula fovet, animatque, tum ad Mine- ralium tum ad Vegetabilium geneſin, per exhalationes promovendam;& ſic perenni, & cyclico motu, omnia, quæ in Natura rerum ſpectantur, exiſtunt,& conſervantur. Quomodo vero hæc à Natura peragantur, ut dixi, ſeguenti libro declarabimus. . De Aerophylaciis Geocoſini ſubterranbis. Jemadmodum Ignis& Aqua ſine gere ſubſiſtere non poſſunt, ita neceſſaria quoque fuerunt Ceccoſmo AEroplylacia quæ- dam, è quibus utrumque Elementum Aqua & Ignis, veluti è Naturæ quibuſdam pulmo- nibus, neceſſariam reſpirationem haurirent; 4zer verò iis incluſus viciſſim ab Agqua au- gmentum, ab Igne caloris fœcundi robur acciperet. Sunt itaque hujuſmodi Aerophyla- Quii ſns cia ingentes(avernarum receſſus, Aèrèo Ele- Aerophla- mento referti, eo ſine diſpoſiti, ut ger her innu- 85 meros occultorum meatuum ſiphones, in alia ſtve Hydropllacia ſive Ignis receptacula deri- vatus, in iis quidem Aguarum molem per ap- propriatos Canaliculos in alia e e elatam in Fontes& Ilumina urgeat; in his verò latentem Ignis fomitem perpetuò foveat, & per Sublimationis Chymicæ arcanum, 7el. lurem in ulteriores fines diſponat. Modum verò quo ſingula operationes ſuas perficiant, in ſeguenti, uti diximus, Li- bro exponemus. Eſſe autem hjuſinodi Specus, innumeris eemplis comprobatum novimus, quorum nonnulla hic apponemus. Refert P. Martinus Martinius in egregio P. Martin ſuo Opere, quod Atlantem(hinicum Vocat, Martinius. eſſe in medio Regno Sinarum vaſtiſſimum a½ 4. Montem fimbriis ſuis in remotiſſimas regio-Subterra- nes undequaque exporrectum; qui cùm ob,eh 1 ſale- — — — —————————— ———— Drr rr —— —— —— HT— —— — ———— * 114 MUNDI SUBTERRANEI CapxTx. ſalebroſam ſcabritiem difficulter tranſiri poſſit, Natura huic incommodo conſultura, totum Montem vaſtiſſimis Specubus ita pertu- dit, ut totus ex uno latere in oppoſitum per- vius ſit; in tantam autem hujuſmodi cæ- cus meatuum ductus, amplitudinem exporri- gitur, ut non niſi ſemeſtri ſpatio illos eme- tiri liceat; fuiſſeque, qui hoc ſubterraneum iter perfecerint, non paucos repertos, qui retulerunt ura& prorſus paradoxa de ad- miranda partium ſubterreſtrium conſtitutio- ne. Aguas enim illic magna in quantitate reperiri, in nonnullis locis quoque Lacus in- gentes, piſcibus abundantes; in multis quo- que locis Flumina, magna aquarum diffuſio- ne, in ingentes planities ſe dilatare; grami- na,& herbas,& magno in numero anima- lia ſubterranea peregrinæ ſpeciei reperiri ajunt: lumen tametſi obſcurum, tamen per aperta Montium cacumina& ſſuras Scopulorum veluti per(aminum quendam, immitti. Ex qua deſcriptione ſat ſuperque patet, quod in hiſce ſabterraneis locis evenit, id in omnibus quoque aliis ſlterreſtribus regio- nibus, hiſce ſimilibus, reperiri. ö Aere plena eſſe interioris Telluris viſcera, omnes Ceograpborum Libri abunde teſtan- tur; cum vix ulla ſit Natio, quæ non Aëro- pbylaciorum ſpiracula manifeſtet. Dicam primò de prodigioſis Hectibus hujuſmodi Aérophylaciorum in Aſia, Africa, America, deinde de iis, quæ in Europaà inve- niuntur dicturus. Aerophyla. In Montibus Tibeth, ubi Canges naſcitur, cia Aſte. uti ex relatione Patris Balt haſaris d Andra- 5 1 da conſtat, Montes nonnulli per omnes fiſ- ſuras horribili ſonitu& fremitu ventos, emit- P. Pais. tunt. Idem habetur in relatione P. Pais, de nonnullis Montibus Æihiopiæ;& in America de Montibus quos Audes vocant, idem con- oſeph. tingere, ſoſephus Acoſta narrat. Quorum qui- 8 ＋ Acolta. dem ratio alia non eſt, niſi vel ex catadupis ſubterraneis, vel ex igneis ſpiritibus ſub- terraneis aërem exagitantibus, vel aliis de cauſis, quas inſfa aperiemus: hiſce enim Aer circulatus, gua data porta ruens, per fiſ- ſuras Montium ſummo impetu, nec non minori cum fragore exitum parat. Aerea ſpi. 5 875 5 „uuls„ Recitat Olaus Magnus, in Agullonari Pla- Bornia. ga Montes reperiri, ad quorum radices Antra Olaus M. inveniuntur, ex quibus tantus Ventorum erumpentium fragor percipitur, ut repenti- no metu approximantes vel interimat ſta- tim, vel plurimos ad dies obſtupefactos præ capitis dolore, ſenſuum vigore deſtituat. Porrò inter Marfiliam& Rhodani Oſtium, strabo. uti Srabo refert,(ampum eſſe ſtadiorum cen- Syiſaculum tum, locumque refertiſſimum ſilicibus ho- Tera, minis pugno non minoribus, ibi ſponte ab ipſo ejus Campi ſolo Ventum efflari, cui no- men Metemborio eſt impoſitum, cujus tanta vis eſt, ut eoſdem ſilices per turbinem gran- dinis more elevet, homineſque ſternat, quin& è curribus ejiciat, armis quoque de- nudet& veſtibus. Hunc campum ego puto eum eſſe, quem canbit Ja Crau Galli vocant. Et ego quidem Anno Cau d 1633. hunc Campum quatuor leucis Gallicis ee, Arxelato diſſitum tranſivi, innumeriſque ſa- rer Are xis ita ſeminatum reperi, ut vix pedem po- Man nere quis poſſit: unde Peorum pugnam ibidem 1 contigiſſe nonnulli fabulantur: ventum ta- men tam vehementem, qualem Strabo de- ſeribir. etſi id ſumma diligentia inquiſiye- rim, ſive longa ſeculorum ſerie meatus fue- rint obſtructl, ſive pulvere pluviis miſto obliti alibi exitum Hatuoſi meatus repererint, ſive denique alia de cauſa ceſſarint, compe- rire non licuit: neque hujus tam prodigio- ſum eſfeclum Indigenæ, quos ſummo ſtudio examinavi, unquam ſe obſervaſſe conteſta- ti ſunt. Fieri tamen, quod dicitur, potuiſſe, loci conſtitutio cumprimis docet. Cum en im(ampus hic ad Oſtia uſque Rhodlani ſeſe extendat; ubi dum ingens Fluminis irruen- tis cum reluctantis Maris impulſu commo- tio& conflictus accidat, facilè fieri potuit, ut Aler in meatibus Continenti inſertis con- citatus alicubi in hoc(ampo exitum ſibi cum memorata vehementia paraverit: Namuti Ex concus- Oceancæ relationes ferunt, in omnibus ferè ,. Promontoriis, ubi magna fluctuum ex Æſtu 75s, Ventus Maris Currentium alliſio fit, utplurimum. ex Montium fiſſuris vehementiſſimum Ven. tum proruentem obſervari. ratur. Non dicam hic de Monte ventoſo in Co- mitatu Venuſino, Carpentoracto imminenti, ex cujus Specubus vehementes Ventorum fla- tus erumpere notius eſt, quàm dici debeat. Sileo innumeros alios Aerophylaciorum in Europa nullibi non obvios effectus. Addam tantum quæ propria experientia in Halia comperi. Cum Anno 1653 Lauretanam Deiparæ Domum devotionis cauſa viſitarem,& mul- ta per iter omnibus notiſſimum, pleriſque tamen ignota Naturæ miracula in eo obvia obſervarem; inter cætera verò multa de Aolio Monte(æſſorum intelligerem, operæ floncæ- pretium me facturum exiſtimabam, ſi cau ſas Ven ejus occultas& omnium opinione impene- itede. trabiles ſcrutarer. Interamnibus itaque diſcedens, primo g C. vicinam totà Italià celeberrimam(Catadu,- tadupa Ve- pam, quam yelinus Fluvius per altiſſimas ru- G pes præcipitatus in pro fundiſſimam ſubjecti Marmom. Montis vallem efficit, ut ſi quid cum Aolio Monte occulti commercii obtineret, explo- rare aggreſſus ſum. Siquidem ibidem luvius ſummo impetu in modum arcus ruens in eee e Voraginem altitudine 300 circiter pedum, uti ex dimenſione rupis a me facta patuit, tam Horrendo ſtrepitu, Fra- gore,& murmuris vehementia devolvitur, quæ ſi non exanimare adſtantes, ſaltem ſtu- pefacto aurium ſenſu illos non ſecus ac ad (atadupas Nili, ſurdos redderet Horren- 155 — Cab. xIx. e 3 eee LIB. II. DE OPIFICIO GLOBITERRENI. 115 Horrendum omnino ſpectaculum, Infer- aſperatos rupium dentes ita atteritur, ut in num diceres, ſpumoſis gurgitibus,& confu- perpetua nehula te conſtitutum jurares; 15 ſa undarum æſtuantium repercuſſione for- que indè, niſi egregiẽ perplutus abeas. Eſt midandum, tanto labentium aquarum hoc notatu dignum Sole 0 Perpe- gitu, qui vel Interamnii quinque milliarium tuam ibi, non ſicuti ad ſalientium fontium iſſiti ſpatio, nocturni temporis ſilentio fa- guttoſam aſperginem, ſed veluti in Cœlo cilè percipiatur. Ex lapſu aqua inter ex- ejuſdem magnitudinis Iridem exhiberi. ſpecta- Catadupa mirabilis Interammenſis. PDons Neqiula . tomis A. Cagdlufus Aguua SHaauilu Velini Fluminis Aclllonim. Kolumm Caſtinoruum ſi Deeedene 8 e circum adliacentium Jocorum Mam.,. 18 ———— ., ,,—2 2 5158 crhillens. 0% Situs Men- ꝛis ventoſi Cæſiorum. Examinatis itaque omnibus inſtituto Ventorum quos certo tempore volvit:urbines, meo opportunis catadupæ circumſtantiis, In- appellandum duxi. Siquidem tempore æſti- teramnium reverſus, poſtero die ad Æolium vo per omnes fiſſuras& rimas vehementis- Montem profectus ſum, ur quæ miranda de ſimos efflat yentos; ità ut in adjacente Oppi- eo intellexeram, aονταis explorare, ſingulo- dſi, memorati Incolæ mira quadam indu- rum effectuum cauſas reddere poſſem. Cæſii ſtria canalium ventos, non ſecus ac in Civi- itaque ſummà benevolentià à Primoribus tate aquæductuum canales, intra cryptas& loci exceptus, totius Montis conſtitutionem cellaria hinc inde diſponant, tum ad vinum partim propria induſtria exploratam, par-& aquam, tum ad fructus omnis generis tim Incolarum inſtructione didici. gratilſimo frigore imbuendos; atque aded Situs hujus Montis eſt inter Caſtellum ferocientis Naturæ vim in ſuaviſſimas deli- S. Gemini& Interamnium, vulgd Terni, cias vertant. Spectantur autem in Nobilium Venterum ex Ortu in Occaſum longa octo milliarium domibus Canales aded aptè diſpoſiti, atque faae Monttum catena protenſus; uti ex Mappa hic epiſtomiis tam aff abre inſtructi, ut Ventocum appoſita patet. Mons totus ſaxeus, ita A na- impetum pro libitu temperare poſſint: addi- tura compoſitus ut ingentium molium tis quoque oſtiolis ſportuliſque, intra quas 22 ſaxa uni alteri ſuperimpoſita miroque N a- repoſiti vel potus vel eſculenta ſumma fri- ——— * — ͥ— — (Aſti, à primis, uti dicunt, Domus Ducibus fundatum. turæ artificio& induſtria compacta cernan- goris vehementia tantum non in glaciem tur. Montis dorſo Oppidum in cubat, nomine convertuntur. antiquæ(π⏑, Antequam verd ad cagſarum ſcrutinium Hunc itaque me accingam, primò omnes effectuum cir- 00 Montem jure merito Montem Solium, ob cumſtantids præmittam, quæ ita ſeſe habent: 2 Pri- — — ——— 88———ͤ—e——— TTTT — ———————ů—ͤ—y—— * 4 N 2 ————— — * 2* 116 MUNDISCUBTERRANEI Cap xxx. Primò, yentorum exſpirationes non quoli- interruptè eos continuare: quod eſt iterum Effectus mi-&ſtivis ſolummodo menſibus, guatuor ante me- rabiles hu· Jus Montis. Diverſitas opinionum in reddenda bet anni die, neque qualibet diei hora, ſed contra experientiam. Hæc ſunt præcipua puncta, quibus PHyſici ridiem,& totidem poſt, horis comperiuntur; ſuas de hujus Montis natura opiniones ſta- quibus peractis, Ventorum Hatus paulatim& biliunt. ſenſim flacceſcentes deficiunt; nocturno] Keſtat itaque, ut& nos ingenii noſtri vi- vera&f. vero tempore vix ullum Venti apparet res in tam intricato negotio tentemus. Di- veſtigium: ita quidem, ut pro æſtus diurni co itaque, nullam aliam adeò prodigioſo- nuinà cauſg horum eff. ctuum. majori vel minori vehementia, jam plus, rum in hoc Monte eſſectuum cauſam eſſe, quam jam minus ſentiatur ſprituum incluſorum varefactionem& condenſationem abris; quod agitatio& exſufflatio. ita oſtendo. Secundò, Hybernis menſibus oppoſitos Et primo quidem ſuppono, JTotum hunc Mons æſtivis ſortiuntur effectus Spiracula. Nam ſi Montem concavum eſſe, quod& Indigenæ lon- concavus. quiſpiam ſtrophiolum, aut aliud quidpiam, ga experientia docti pro certo habent,& orificiis canalium applicet, id, mirum dictu, ego indubitatà experientià comperi. Poſt- non jam lento exſpirante protruditur, ſed in- quam enim per occultos mæandros ali- trorſum, neſcio qua abdita vi, attrahitur,& quouſque proceſſeris, tunc præcipitia horri- tantò quidem vehementius quantò frigus da primùm imminent in Alyſſum Montis fuerit intenſius. protenſa,& ſi lapidem injeceris, poſt pluri- Tertidò, aëris exſufflati qualitas ea eſt, quæ mum temporis, ſonus ſicuti in puteis& ci- rigore venti homines in iſtiuſmodi cryytis ſternis echonicus excitabitur, quo quidem commorantes in febriles alterationes mi- cavitatis Montis majus inalicium dari non nimè urgeat, uti aliis in locis accidere ſo- poteſt. let; ſed quemadmodum ſiccitate impol- Secunddò, Tota ſaxei Montis ſuperſicies fo- luta gaudet, ita hominibus mirum in mo- raminibus, vimis, fiſſuris reſerta eſt, non dum ad /anitatem vitæque prolongationem tantùm ex ea parte, qua(æſias, ſed& ex op- conducit. poſita parte, qua gguam Spartam Oppidum Atque hæ ſunt circumſtantiæ, quas præmit- reſpicit, ubi& eoſdem eHfeclus, quos in(ſſis tendas duxi, ut iis inſiſtentes tandem veras reperi. prodigioſorum hujuſmodi effectuum 4 5 Tertiòd; Concatenata hæc ſaxeorum venemur. Montium moles, omni terreſtri ſubſtantia Dici vix poteſt, quantum in jus Montis ſpoliata, æſtivo tempore per varias Solis re- natura exploranda, naturalium rerum in- exiones inter Montium crepidines& conval- eauſa hijus Vveſtigatores ſudaverint; quàm diverſa pla- les factas, tam immodicam concipit æſtus Venti. cita cuderint; nemine tamen, qui ad ve- vehementiam, ut ſub Zona Torrida te con- ram& genuinam cauſam pertingeret, exi- ſtitutum dicere poſſis, neque ſit, qui calorem ſtente. ca meridiem tolerare poſſit, hominibus Quidam putarunt cauſam, aguarum catar- animantibuſque intra domus ſtabulaque ractas in viſceribus Montis latentes, quibus conductis. interior aër agitatus, qua data porta foras His fundamentis innixus dico; Mox ac proruat. Sed hoc dici nulla ratione poſſe aer extrinſecus inter ſaxeos Montes, à Solis hinc patet, quod tunc Ventus perpetuò du- multiplici reflexione in tenuiſſimam ſub- rare deberet tam æſtate, quàm hyeme, tam ſtantiam redactus rarefactuſque dilatatur, fit de die, quàm de nocte; quod eſt contra ex· ut majorem locum quæſiturus, per Montis fſſu- perientiam. ras rimaſque intra interiora viſcera ſummo Nonnulli exiſtimarunt, Ventos procedere impetu inſinuetur. Verùm dum cum aëre in- a vicinorum montium cuniculis, intra quos per tus ſtabulante conſiſtere non poteſt, aer in- varia antra extrinſeci Hentorum flatus inſi- troactus ceu peregrinus& advena preſſus co- nuati, atque intra hunc Montem delati, tan- arctatuſque, denuo per ampliores Montis dem prorumpant. Sed neque hoc ſubſiſtere meatus eſugium ſibi parans, poſt longas ulla ratione poteſt: ſequeretur enim, Hher- eluctationes tandem ſumma violentia ex- no tempore, cum leuti potiſſimum dominan- pellitur. Atque hoc pacto Ventus ille, de quo tur, Ventos hujus Montis magis ſævire, quàm loquimur, prodigioſus æſtivo tempore conſti- quovis alio tempore, quod pariter eſt con- tutis horis naſcitur: Ceſſante verò calore ex- tra experientiam. terno, Ventum quoque iterum ceſſare neceſſe Non defuerunt, qui aſſererent, Ventos eſt. Quæ omnia pulchro pilarum Æoliarum hujuſmodi originem ſuam d vicini Maris aſtu eaperimento oſtenduntur. Totus per- tuſus innu- meris rimis. Aſt us veha- mentin in- tra crepidi- nes Mon- tium. trabere; abrem enim in ſubterraneis meati- Piat pila e&re ſolidiſimo fabricata, cum xxperimen- bus ſtabulantem, undarum Maris illiſione in- collo arcliſſimo, in quo foramen ſit pariter ad n. tra hunc Moutem protrudi, ibidemque coar- inſtar puncti acus ſtrictum; hæc pila agua ad ctatum per rimas violenter tandem extru- medietatem repleta in ignem projecta relinqua- di. Sed& hoc ſolido caret fundamento: ſe- tur, donec ſummum calorem conceperit: quo queretur enim Ventos perpetuò ad perpetuum concepto mox eam intra aguam frigidam Maris motum durare, vel ſaltem confuſe& projectam aliquamdiu ſubmerſam tenebis; & 10 LIB. IIL. DE OPIFICIO GLOBI TERRENI. 117 & videbis aerem ibi latentem in tenuiſſmam ctione dilatatus per tulum BA C exitum ſibi ſublſtantiam redactum paulatim condenſatum parabit,& conſequenter ad orificium rubi retroagi& cum aliud corpus in aëris deſſcien- C, notabilem Ventum exhibebit„qui pluma zis locum non ſuppeditetur, aquam magno appoſita apparebit. Si verd as AB frigida imperus intra ſe attrahere:& hoc pacto vas perfuderis, acrem B condenſatum, extrin- pilæ, quantum ſatis eſt, replebitur. NHuic igi- fecum abrem, ad deficientis aëis interioris tur ſi denuo carlones accenſos ſubjeceris, locum ſupplendum, cum admiratione at- rarefactam intus aquam mox in vaporem reſol-· trahi ſenties; quod apparebit ylumd ad orifi- vet, vapor concluſus dum exitum niſi per.ſtri: cium C appoſità, quæ ſtatim intrà attracta diſimum foramen non reperiat, per id maxi. abſorbebitur. Atque ex hoc experimento mo ſtridore& impetus vehementia erumpe ts pulchrè ſanò utriaſque efectus cauſa in dicto leſſciente verd calore extrinſeco, aſua naturali Montè patet. ſuo ſlatui redalita nec vapores, nec ventos Venti verò, qui perpetuo ex aliquo alio Cap xix. amplius emittet. Montis meatu efflantur, illi haud dubiè ori- Experior& ego id ipſum quotidie æſtivis ginem ſuam ſortiuntur, vel à ſubterraneis ca- menſibus in Auſèo meo, quod occulto meatu radupis, vel à Maris afſlumu, abrem in meati- in hortum domeſticum quatuor altiſſimis bus ſubterraneis ſollicitante, uti in nonnul- Templi& Collegii muris concluſum pro- Iis Æunæ locis notatur; vel ex nivium reſolu- tenditur. Contingit itaque, ut mox ac aër in tione, ut in Aonte Alverniæ,& de Antro in horto, Solis meridiani fervore, variaque ra-· Hetruria apud Volaterras, ex quo, Alberto diorum in muros impactorum reflexione ac- Leandro teſte, quandoque ſpiritus Ventuſque cenditur, is aimia rare ſactione dilatatus dum adedò vehemens erumpit, ut quæque obvia, fugium quærit, per meatum magno impetu& vel ipſas arbores dejiciat. ruens Auſeum gratiſſimo Vento exhilaret: idque non niſi pomeridianis horis ng enſilus contingit, reliquo verò tempore diei, aut hybernis menſibus nihil ex hujuſ- De Aolia Crypta ad Montem Teſtaceum Diſceptatio. modi effectibus percipitur. Poſtquam de olio Caſiorum Monte, cau- Hanc ego veyum& genuinam cauſam yen- I ſiſque lentorum ex eo ſpirantium fuſo ra- rorum e Monte Cæſiano tanto impetu Eſti- tiocinio diſceptavimus, reſtat modò aliud vig menſibus proruentium, ſalvo aliorum nobis prædicto haud abſimile Naturæ pro- judicio, exiſtimem. digium intra ipſa Romanæ Urbis mænia cele- cur Mons Quod porrd hhernis menſibus abrem ex- brè dilucidandum; quod uti admiratione trinſecum und cum impoſitis in orificiis mea- dignum eſt, ita quoque hoc loco ad dicto- omln in. tuum ſerophiolis, charta, ſimilibuſque levio- rum confirmationem id opportunè inſeren- rus trahat. ris ſubſtantiæ rebus, in interiora viſcera dum cenſui. Eſt Romæ ad radices Montis contrariæ viæ proceſſu rapiat, iſtius cauſam Teſtacei quem Doliolum Veteres appellant, hanc eſſe dico: Quod hherng tempore aër ex ea parte, qua flumen reſpicit Hortus præ- coudlenſatus, metu vacui, ſemper alium& alium amplus& ad omnem amœnitatem excul- aërem forinſecus intrò trahat. Utriuſque efße- tus, ſub IIluſtriſſimæ Ciantum Fa miliæ do- us, repulſus ſcilicet& attraclis cauſam hoc minio& juriſdictione, ad Yherim uſque lon- experimento demonſtro: gitudine mille& amplius palmorum exten- keherinen·¶ Fiat eꝶ quacunque materia ſolidiori, vitro, ſus. Ad quem non ita pridem cum Illuſtræxus. n, Kre, ſtanno /as, cujuſmodi figura AB de-& Revnt. Naſephus(iantes Marſicenſis Epi- monſtrat: ex cujus fundo tabus B A Cdedu- ſcopus Vir cumprimis eruditus, nec non Tentam tranſlato editòque celeberrimus, me luſtrandi prodigii cauſa deduxiſſet, lo- cique ſitu& conſtitutione quam exactiſſimè à me ecaminatd, inveni tandem verum eſſe, quod fama ſparſerat de Aoliis Cry- ptis, id eſt, de Frigore ſummo& penè in- tolerabili, quod Venti gelidi, ex intimis Cinptarum receſſibus e efficiunt. Qui effectus uti omnes in admirationem trahunt, ita quoque hoc loco veram& ge- nuinam cauſam tam inſoliti effectus 8700 cere tentabo. Quod ut majori cum me- thodo fiat, primò loci ſitum& conſtitutio- nem deſcribemus, ut ex eo cæteriſque cir- ar nullibi evadere poſſit:& Inſtrumentum cumſtantiis effecluum rationes clarius deri- erit perfectum. Hoc Soli vel igni appoſi- vemus. tum, mox ac aër intus efferbuerit, is rarefa- .3 Mons Experi- qmentum. Cauſa per· petui Vent i gueinn 2⁰˙ nulli Mon tes eflant. Alb. Lean- der. ————— —— 118 MUVUNDI SUBTE RRANEI Mons Teſtaceus ſignatus literis A B C, arborum inumbratione ad omnem amœni- 100 O Porta Horti ſeu Vineæ, F H Mfœnia Urbis; tatem excultum; D E Cryptæ Aoliæ, non tam LM Ambulacrum prælongum, præcelſarum naturà quàm artis induſtrià conſtructæ. Cab. xIx. a, Nadicd N. Wöcel STAcEIT Roma N N* 10 e 0 celolims * N N —— r. 5 9 pine Sae. N N Siquidem ad Montis ſpiracula, Muri Crypta- Bus æſtivis, queis diurno Solis ardore Mons rum non calce aut ſaxorum coagmentatio- ne, ſed antiquis tegularum, laterum, fcti- liumque vaſorum, quibus totus Mons con- ſtat, fragmentis, ita adaptati ſunt, ut Ven- tum ex Miontis ſpiraculis erumpentem per tranſpirabilem murum facile tranſmittere poſſint; quem& emittit, utique tantò ex impetu& aëris concitatione vehementiorem, quantò exitum quærens per anguſtiores Taſtacei Montis meatus& tortas interruptaſ- que muroruùm ſemitas, majori violentia per exitum ſuam libertatem molitur. Hoc ita- que poſito jam eſfectus hujus cauſam, omni ſtudio inquiramus. Notandum itaque hanc oliam vim& ve- hementiam non ſemper, neque totius anni decurſu durare, ſed iis potiſſimum tempori. Teſaceus totus quantus quantus fervet; quod accidit Menſibus ꝓunio, rulio, Auguſto, uſque ad dimidium Septembris, plus minuſve pro varia annorum conſtitutione; neque toto die, aut ſingulis diei horis, ſed iis potiſſi- mum, quibus major ei caloris Phæbéi vehe- mentia dominatur. Siquidem manè, veſpe- rĩ& tota nocte aëre ad temperiem reducto ventus omn ino ceſſat; quemadmodum toto reliquo anni tempore. Unde valde hallucinantur ii, qui hujus- modi ventum non aliunde, quam ex vicini Dhyheris Flumine fieri exiſtimant; hoc enim, ajunt, per abditas venarum terreſtrium vias continua aquarum volumina in dictos tra- mites impellere, quorum impulſu mox in- tus incluſi aëris motio ſecuta, tandem, dum in LIB. II. DE OPIFICIO GLOBITERRENI. 119 cab. xlx. in dictis Cryptis exitum quærit, hunc pro- reliquis præter dictos poſitum Ventum efficiat. Hanc opinionem diei horis, uti Mons nec ſu icientem calo- nulla ratione ſubſiſtere poſſe hoc pacto pro- rem, nec extrinſecus aër requiſitam ad hunc — bo. Notum in Scholis eſt, Eadem causd idem effectum rareſactionem ſubeat; ita quoque ſemper agente, eundem ſemper, non impedi- ceſſante 4618 Cigidi cum calido lucta veluti ta Naturæ lege, Hectum conſegui neceſſe eſſe. induciis quibuſdam fadtis, turbinem ventis Cum itaque aquarum, quas Flumen perpe- ceſſare neceſſe eſt. Habes itaque hic cauſam tuò in dicta ſubterranea gurguſtia impellit, enli in Koliis(iantianis Ciptis clariori quo agitatio ſemper totius anni decurſu duret, ven. fieri potuit, ratiocinio expoſitam. zum quoque ex dictis Cyyytis ſpirantem per- Quod verò Borea ſplrante aliis quoque N petuo durare debere, quis non videt? quod temporibus hujuſmodi in Aoliis cryptis Jentus eſſe tum fuit, ita quoque vel ipſa exyerientia re- dico, quam Venti iſtius vehementiam; qui clamante dicta opinio nulla ratione admit: dum impetuſummo rranſmeabili Montis ſab- ti poteſt: cum, uti ſapra diximus, præter Hantiæ ſeſe inſinuat, aerem una ad hiracula æſlivos menſes,& certas diei hora, toto reli- Montis exiſtentem per congeſtos e lateri- quo tempore tantum abeſt, ut vel unicum bus beſtorumque ſragmentis muros diſpulſum venti veſtigium ſentiatur, ut potius herno in Ventum animat. Atque adeo eandem Venli tempore dictæ cyptæ ſine vento tepide com- 6jaus Cryptæ cauſam eſſe exiſtimem, quam in periantur. Lolio Cæſiorum monte expoſuimus. Alia itaque aſſignanda eſt hujus Montis Frigus verò hujus Cynptæ adeo intenſum efeclus, cauſa, quam ut reddamus, nonnulla eſt, ut vix intra eam dictis temporibus ſine nobis prĩus ſupponenda ſunt. Suppono ita: tremore conſiſtere quis valeat;& ex conſe- que primò, Montem Teſtaceum totum ex quenti, aquæ, vina& fructus omnis generis Teſtaceis fragmentis congeſtum coagmen- in ea expoſita ad niveum gelu ita infrige- tatumque& conſequenter totum ealoſum ſcunt, ut ſine dentium exacerbatione, haud & aëri tranſineabilem eſſe. Secundo, Ex ni- ſecus ac in(æſiorum Monte contingit, ſumere mio Solis ardore, quo Mons æſtivo tempore vix liceat. Cum enim intimæ Montis latebræ percutitur Teſtacea fragmenta in extrema ſu- frigidiſſimæ ſint, fit ut frigus ſummè inten- perficie ſummum æſtum concipere; quòd, datur. experientia magiſtra, paulo ante aut paſt Poſtquam mirabilis hic Teſtacei Montis meridiem Mons ita ferveat, ut ob æſtuantium effectus Urbi innotuiſſet, eundem in aliquod Teſtarum vehementiam ſine aduſtionis peri- Urbis emolumentum convertendum cen- culo vix adſcendi poſſit, aut circa eum com- ſuerunt ii potiſſimum, qui nihil aquè agunt, morari liceat. Tertio, Iateres teſtaſque, quæ quam ut æſtivis temporibus in delicioſo li- in intimis Montis viſceribus latent, ſemper quorum, fructuumque recentium refrigerio ſolita ſud frigiditate gaudere. Quarto, Ex Romanorum gulæ cupediis hiſce ſtimulandæ vehementl æſlu abrem Monti circumſuſum ſum- incumbant; Quos inter Caupones, lu- mam rareſactionem concipere. cri inde provenientis ſpe allecti, cum ex- Queis ſuppoſitis, Dico Montem Toſtaceum perimento in Horto(iantiano inſtructi, Mon- æſtivo Sole vehementiori Solis æſtu exar- fis alios meatus olios circumcirca„ex. deſcentem, conceptum Calorem vicino aëri ploraſſent, iis inventis mox varias Tabernas, undique circumfuſo communicare; unde der rarefactus ab alio aëre, qui ob diſtantiam à Monte nonnihil ſrigidiuſculus eſt, ulterius ſe dilatandi repulſam patitur; deſperata itaque ulteriore extenſione, mox dum aliò fugam arripere non poteſt, niſi per ¶Muloſos Montis meatus, rimoſoſque ductus, his mox inſinuatus, ubi aëem frigidum intra profun- diora Montis latibula ſtabulantem offende- rit, hi verd ob intercurrentem antiperiſta- in, ex continuo alterius alteriuſque aëris ex- tabulis menſiſque, frondibus ramoſis, probè inſtructas, ædificare cœperunt, uti PQRS ſignatæ literis Domus monſtrant: deinde& in infimo Tabernarum, anguſtas Cryptulas, in modum Cellularum, non ſine ingenio ap- pararunt: ut in iis rebus refrigerandis im- poſitis, gelidique venti rigore affectis, qui- bus Romanis ſub ardentis Sirii æſtuante ca- lore nihil gratius acceptiuſque eſſe poteſt, ad ſe avidiorum palatorum appetitus alli- cerentur. Nec ſpes eos fefellit; ſiquidem terioris jam in ſummam raritatem ducti af. dictis menſibus Montis latera Tabernis cir- fluentis impulſu, ſimul conſiſtere nequeant, cumdata, magno eduliorum apparatu ex- hinc fit ut fiigiclus aër intimus cedere coa- ſtructa, totam ferè Romam, ad deſideratis ctus,& qua data porta ruens per Montis ſpi- deliciis fruendum, magno Rhedarum con- racula& anne xos ei lateritios Aolim Cryptæ curſu attrahere ſolent; inſigni, quod inten- —— — muros exitum quærens, in frigidos illos, quos derant, lucro beatis Cauponibus. diximus, ventos exagitetur. Noctu verò aut Sed jam de Antris& Venis Terræ. OA- — —— — — — MUNDISUBE Cap. XX. TERRANEI e De Antris, Hiatibis,& inmumeris Terræ meatibuis. Jacob. Gaf-· farellus. rum in ſuo Mando Subterraneo dividit in congelativa præ cryptaruma guingquè Claſſes: Divinas, Humanas, Bru- diviſo. tales, Naturales& Artificiales. 1. Divinas dividit iterum in varias ſpe- Acobus Caſfarellus Cryptas Orbis Terra- Non deſunt irtute reſolutiva, reſtridliva, ditæ, de quibus ſuo loco:& tempore. 5. Artiffciales Ciyptæ ſunt, quæ in huma- Auifeif. nos uſus ſive delicias parantur. Item ſabter- Angelieæ. cies,& ſunt ſequentes: Angelica cyptæ ſeu ranei meatus arte facti, uti Neapoli Cypta Antra ſunt, in quibus Angelorum apparitio contigit; ut eſt õpelunca in Monte Cargano ap- paritione S. Michaëlis celeberrima. Kceleſa. Eecleſiaſtica, ſeu Templa intra rupes inciſa; uti de Monte Pagodum in India memorant. Cacacum- Catacumbæ, ſeu Cæmeteria, quæ in Agro 5 Nomano hinc inde ſumma celebritate viſi- tantur; de quibus Roma Subterranea uberri- m& agit. Diaboli. Diabolicæ ſeu Infernales, in intimis Terræ penetralibus. Turgativ. Purgativæ, ſive Purgatorium, Limbus,& ſi- milia, quæ fide tenentur. Crypta Ad has revocantur Cytæ magorum, in Nagorum. quibus innumeris ſuperſtitionibus magicas operationes peragebant, ubique locorum EHeroum. Paſſim obviæ. Item(iyptæ Heroum, Idolola- trarum, Sortilegorum,& in quibus Oracula dabantur, cujuſmodi Delohicum& Ammo- nium Antrum erant. Aura Por. Ad has revocantur fabuloſa Poëtarum an- J. fa- Ja.„ Faunorum, Dryadum, Nympharum, Dearumque. cibeci- 2. Humane Ciyptææ: ad quas revocantur gantam. primò Cryptæ Oigantun, cujuſmodi in Palæſti- sibylurum. Ha, Sicilia, aliiſque locis oſtenduntur, Maſa- rum Sibyllarumque Antra pluribus in locis adhuc ſpectantur, uti Neapoli in Cumano Agro, quem in ſeguentibus deſcribemus. Eremita- Ad has commodè revocari queunt Antra ram. Sanctorum Eremicolarum; uti in Ægypto& Thebaide innumera antra ſpectantur, Sancti Antonii, pauli, Hilarionis,&c. Melitæ CHpta S. Pauli Apoſtoli; in Sicilia S. Roſaliæ in Mon- te Peregrino; Sublaci, S. Benedlicti. In Fran- cia B. Maria Magdalens, vulgò la Sainte Beaume. Juxta Arelatum S. Ægidii:& ſic de Civitates cteris. Ad has quoque revocari poſſunt C- ſaatere witates ſubterraneæ, aliaque de quibus in ſe- guentibus. crypte 3. Ciyptæ Brutales: ad quas revocantur Bruiales. Antra Leonum, Tigridum, Luporum, Vul- pium, Urſorum, Serpentum& Draconum, aliaque animalium ſulterreſtrium latibula, vo- lucrumque quæ cavernoſa loca amant. ceypte w, Cypiæ ſunt Naturales, quarum innu- 75virui- meræ ſunt ſpecies, juxta vires naturales ĩis inditas. Sunt nonnullæ medicinali virtute Ninerale. præditæ. Quædam metallicis vaporibus, ex- halationibus, aquis ſcatent. Sunt& glacia- les, plenæ nivibus& Cryſtallo, uti in Monte Tole. Sorano me vidiſſe memini. Sunt& Aoliæ, quæ continuos Ventorum flatus emittunt. Tritonum, Sirenum, aliorumque Deorum infra Paufilippum excavata; Syracuſis ſubter. ranei Labyrinthi. Ad has revocantur Cpt. domt ſticæ, hydlraulicꝶa, Templa ſubterranca. Item Saxifodinæ cxterorumque Mineralium, de quibus ex profeſſo in ſeguentibus. Aͤtque hæc eſt diviſio Cryptarum, quarum tamen præter naturales, nullas alias in Hhoc bypere conſiderabimus. Naturales autem dicimus, quas Divina Sad- Naturalu. pientia in intimis Terræ thalamis ad neceſſarios Naturalium rerum uſus conſtituit; quarum nonnullæ in extima Terræ ſuperſcie aditum panduntz alia hominibus inacceſſæ in intimis Ceocoſmi penetralibus conduntur, in res ſpe- cies diſtinctæ,& ſunt Hydrophylacia, Pyrophy- lacia, Aérophylacia, de quibus jam in præce- dlentibus dictum fuit, quæque in ſeguentibus uberiùs proſequemur. Extrin ſece verò ad immenſam Specuum vaſtitatem, Voraginumque abylſos aditum pa- rant, quarum jam aonnullas adferemus. Si itaque tanta ſit Autrorum in Terreni Olobi ſuperſicie multitudo& varietas, quan- tam in iternis Terræ viſceribus eorum mul- titudinem futuram credemus? Hoc certum eſt, omnes(ryptas inſigni aliqua virtute pol- lentes, vires ſuas non niſi ab aliquo inme ingentique Antro, ſive id Hydrophylacium. ſive Pyrophylacium fuerit, per meatus longè porrectiſſimos derivatas pro ratione com- plexionis Terrenæ ſul ſtantiæ, per quam dicti meatus traducuntur, obtinere. Hinc non- Anina pe. nullæ(avernæ ſucco petriſſco ex loci condi- een tione propria omnia in ſaxa convertunt; Aliqu aromatico odore mirum in modum re- 2nie vir. 2 8 tar— ut quidam perperam ſentiunt. Non deſunt quæ ad caſtitatem,& contrà aliæ, quæ ad li- hidinem incitare ajunt. Sunt quæ narcotica quadam facultate ſomno infeſtent; aliæ quæ vigiliis. Multæ oleo, ſanguineo liquore, Situ- mine, ſale, vitriolo, naphitha ſimilibuſque ſca- tent. Quorum omnium rationes in Seto hujus Operis Libro aſſignaturi ſumus; de- pendet enim exhiſce omnis rerum Senſibi- lium, Vegetabilium, Inanimatarumque compoſitio. Qui quidem cauſarum concurſus ut eſfectus Naturæ convenientes producat, id non aliter quam per innumeros, quibus Terrenum Corpus perfoſſum eſt, Canales& re- ceptacula, tanquam per fibras quaſdam& Vaſa Megacoſmi, ſingula ſingulis pro condi- tione Terrenæ ſubſtantiæ aptè diſtribuendo, conficit. Sed creant; Quædam fatidico imbuunt ſpiritu, utes. 11 f 5 LIB.II. DE OPIFICIO GLOBITERRENI. 121 Sed videamus, quæ admiranda de Specu inquit, ſolido contextu Terra in unum uſque Coryciauo,& ad propoſitum noſtrum pluri- funditur; ſed multis partibus cava,& cæ- Mel. muͤm conferentia allegat Mela J. 1. c. 6. 5 05 ſuſpenſa latebris, habet inanià ſine humore. linui c. 39. Plin. l. 3 f. Strabo l. 14. adducunt. Sed& lib. z. c. 16. Sunt, inquit, ſub Terra mi- Cap. 5 878 2 Solinus. 1— Non procul, inquiunt, à Pompeiopoli Co- nus nota nobis jura Natur, ſed non minus cer- 12 758 We Strabo. ycium Oppidum eſſe, ſupra quam nomine 14. Cede infra, guicguid ſupra vides; dunt enim Auraſpeeui.(ont hyos Specls eſſe perhibetur, ſupra quam illic Specus vaſti, ſunt ingentes receſſus acſpa- ut deſcribi facilè poſſit, eximius. Nam gran- Tia, ſaſpenſis hinc inde montibus ſaxa, ſunt ab- di patens hiatu Montem litori appoſitum, rupti in infinitumhiatus, qui ſæpe illapſas urbes & decem ſtadiorum clivo ſatis arduum, ex ſummo ſtatim vertice aperit, ampliori ſem- per& ampliori deſcenſu: viret ambroſis& undique pubentibus lacis, totumque ſe ne- moroſo latere in orbem complectitur, tanta pulchritudine, ut mentes accedentium pri- wmo adſpectu conſternet, ubi contemplati duravere, non ſatiet. Unus in eum dieſcen- ſüs eſt, anguſtus& aſper, quingentorum& mille paſſuum per amœnas umbras& opa- cas ſylvas quiddam agreſte reſonantes, vivis hinc inde fluitantibus. Ubi ad ima deven- tum eſt, rurſus Specus alter aperitur, terret ingredientes, deinde aliquandiu perſpi- receperunt,& ingentem in alto ruinam condide- runt. Et cap. 8. ſic habet. Quemadmodum in exteriore parte terrarum vaſtæ paludes ja- cent, magni& navigabiles lacus, gutmadmo- dum ingenti ſpatio Terræ Maria porrecta ſunt, inſuſa vallibus: ſic interiora terrarum abunda- re aquis dulcibus, nec minus illas ſtagnare, qudm apud nos Oceanum& Sinus ejus, imò eò latius, ſuò plus Terra in altum patet. Quæ ſanè ver- ba Senecæ inſtar anacephalæoſeos eſſe pos- ſunt omnium eorum, quæ hucuſque Geeta ſunt. Variæ itaque ſunt Antrorum Sulterraneco- vurietas rum ſormæ, quæ aut caſu, aut natura fiunt; Aiarum, Cryptarum- cuus, mox introgreſſos, quo magis ſubitur quædam enim latè patent excavata: quædam ed obſcurior, alto veluti cuniculo admittit. altiſimam continent cavitatem; quædam in Ibi ingens amnis ingenti ſe fronte extollens longum porrecta, in imum profundè demiſſa; tantummodo ſe oſtendit,& ubi magnum nonnulla multiplices habent aditus& receſg impetum brevi alveo traxit, iterum demer- ſusz; omnes tamen eo ab AUTORE NA- gcunn ſus abſcinditur. Intus ſpatium eſt, magis IORÆ artificio condita, iis proprietatibus mpæ- quàm ut progredi quiſpiam poſſit horri- dotata, quales conditio locorum cumprimis bile, atque ideo incognitum. Addit Plinius,& jure ſuo veluti poſtulare videbatur. ſtillantes Autri hujus guttas ſtatim in lapi- Sttrabone teſte, juxta Meraurum Siciliæ, Strabo I. 6. des indureſcere. Antrum eſt, per quod ingens Fluvius diu lon- Havis ſab- Huic non abſimile eſt illud, quod Ælianus goque tractu alveo ſublerraneo percurrens, rmni. lib. 16. c. 16. deſcribit: Apud Arrianos Indos tandem in apertum campum devolvitur. Hiatus ger. Hiatus Plutonis dictus eſt, in cujus proſundo Eodem teſte, aliud eſſe traditur in Sinu Em- Strab. l. 17. 17155 8 8— 5 Aunaade. occultæ cavernæ& receſſus immenſi& homini- porico Mauritaniæ, aded ecavatam ad Mare, Klianus. usbucogniti; quomodo autem in tantam proſun- ut Fluxum& refluxum admittat intus ad ditatem ſit depreſſus, negue Indi eplicaut. Am- plius tria millia diverſorum animalium, ovium, caprarum, boum eb agunt Indi, ſuperſtitionegue multa animalia præcipitant in proſundum ejus barathrum, d guo nullus datur egreſſus, neque unquam videri poſſunt. Boum tamen mugitus, ſeptem ſtadia. Aliud ad Hierapolim& Laodi- cean, de quo videas Strabonem:& lib. 1 3. ait Prope Andiram Antrum eſſe, tantæ dimenſio- nis, ut uſque ad Paleam perducat, videlicet ad ſtadia 130; idque inde patuit, quod cum in hiatum hircus illapſus fuiſſet, repertus à pa- oium halatus, caprarum vox, eguorum ſinnit ſtore fuerit in altera ejus parte, poſteriori tus emaudiuntur; ac ſi guis aures illius faucibus die. admoverit, diutiſimè ejuſmodi audiet: negue Non dicam hic de vaſtiſſimis& immen- enimpromiſcuus ſonus ceſſat reſonare, quoniam guotidie eb præcipites beſtia aguntur. Quæ confirmat alterius Antri exemplo Seneca l. 5. Nat. Ou. c. 15. Aſclepiodorus* eſt, inquit, haud remotum huic, aliud antrum, in gquod demiſſos guamplurimos à Philippo, ut me- tallum antiquum olim deſtitutum explorarent, Tratorpbon: Iuꝶ uhertas ejuseſſet? qui ſtatusꝰ an aliguid fu- aſee rurisereliguiſſet vetus avaritia; deſcendiſſe il. er eitie. los cum multo lumine, multoſque duraſſe nes. dies, deinde longa via fatigatos vidiſſe flu- mina ingentia& vaſtas aquarum congeries, conceptus pares monſtris, nec compreſſos gzuidem terrd ſupereminente, ſed liberæ laxi- tatis non ſine horrore viſos. Unde ex tanta rerum mirabilium compendioſa narratio- ne ſapienter tandem concludit: NVon tota, TONM. I. Ihelunca horrenda. Seneca. ſis Specubus Athiopig, quos fusè deſcribit F. Pais, per quos Vilus& Niger ingentia P. Pais. Flumina per ſubterraneos meatus, longitu- dinis inexplicabilis, altitudiniſque incre- dibilis ſubmerſa devolvuntur. Non dicam hic de Tauri Montis ſeu ſamai Specubus& an- tris omnem fidem humanam excedentibus; de quibus vide Ramuſfum Tom. 1. Mira ſunt, Ramuſius quæ Americana Hiſtoria narrat de Montibus Andium: in quorum viſceribus, ſuprà quàm dici poteſt, Horrida Antrorum receptacula Aumum in tantæ capacitatis inveniri aſſerit, ut integris iiu. Regionibus in Terrena ſuperficie non ce- dant: in hiſce quoque ingentes ingentium Fluminum(atarraclas, quæ tanto fragore& ſonorum diverſitate ſuas præcipitant aquas, ur nihil in Mundo terribilius ſe audiſſe Foſſo- Cap. Alph. d' valle. 122 MWUNDI SUBTERRANEI xx. Foſſores teſtentur. Inter alia memoranda ſita ſe habet. Octo jam labuntur anni, cum nabiculam ibidem fuiſſe inventam, unde& prænobilis ac Pereruditus D. Cornelius Ma- Cornel. quomodo in hoc intimæ Terræ receptaculum gni Patritius Parmenſis, jam magna Eu- invecta, nemo fuit qui conjecturare potue- ropæ parte perluſtrata non contentus, in rit. Compertum tamen poſtea fuit, Hlumen ultimos Orientis terminos adoriturus iter, hoc ex adyerſa Montis parte centum quadra- de conficiendi conſtituti ſibi itineris modo ginta ferè leucis in profundiſſima valle exæi·& ratione Romæ mecum tranſegiſſet: ac- zum invenire. Sed cum Fluvius per ingentia ceptaque inſtructione, datis quoque Com- præcipitia hic ſe exerat, non video, quo- mendatoriis literis ad Viros commercio li- modo hæc navicula contra naturam per ſub. terarum mihi perfamiliares, tum Conſtan- rerraneos lucos à nautis agitari potuerit in tinopolim tum in Alepum& Montem Li- hanc inacceſſam ſubterraneam regionem; banum ad Maronitas, quin ad Indiam vel ad Veriſimilius eſt, eam Ocean paciict aut A. ipſam Chinam: quibus inſtructus iter tan- Ilantici Vorticibus hauſtam per continuatum dem occepit. Ac perluſtratà magnã Otto- aquarum in ſabterraneis meatibus fluxum, mannici Imperii parte, ubi in Meſopota- huc tranſportatam, inque litus ſubterra- miam appulit, omiſſo ulteriori itinere Ita- neum ejectam fuiſſe. liam ac Romam ad Sti. Jubilæi currentis anni Verum de hujuſmodi admirandis An- ſolennitatem ſpectandam anhelans petiit; dium receſſibus, fluminibus, Catadupis, cæ- ubi& ſtatim me tanquam neceſſitudinis teriſque Naturæ oſtentis, fusè& curiosè tra· fœdere ſibi quàm conjunctiſſimum inviſe- ctantem P. Alphonſum d Ovalle Chilenſis Hi- re, ac de rebus in itinere obſervatis ratio- ſtoriæ Scriptorem, à quo plura oretenus hic nem reddere non eſt dedignatus:& potiſſi- Romæ accepi, alibi producenda, Lector con· mum de Aegione quadam ſubterrancà in Ar- Olaus A. ſulat. Videat& miretur, quæ Olaus Magnus chipelagi Inſula, quam Antiparos vocant, in ſua Septentrionali Hliſtoria de ſimilibus ſe detecta, ſtupendis Naturæ mira culis con- ſubterraneis Speculus ſeu potius Regionibus fertiſſima. Quam, quia opportunum Mundi narrat. ſuabterranei, cujus Cl. Vir Joannès ſanſſonius Innumera hoc loco alia adducere poſſem; à Haesberge jam ſecundam parabat editio- verùm ne 0hu, in immenſum excreſcat, hic nem, argumentum admiratione dignum cen- calamum fiſtendum duxi, plura in hoc Oe- ſebam, quàm obnixiſſimè ab amico conten- ris decurſu ſuis& locis& tempore oppor- di, ut totius rei ſeriem ſcripto mihi confer- tunius adducturus. ret: quod perlibenti animo per Epiſtolam Verum hoc loco haud importunè jungen- jampridem in itinere conceptam,& occaſio- dam cenſui admirandam novæ Subrerrancæꝶ nis defectu hucuſque reſervatam, Italico idio- regionis in Inſula Antiparo Archipelagi mate deſcriptam, authenticiſque teſtimo- paucis ante annis detectæ exegeſin, quæ niis confirmatam præſtitis; uti ſequitur: padrone in Chriſto colendiſſimo, il meo in Chriſto colendiſſim, Patri Athanaſio P. Athanaſio Kircheriodella Compagnia Kirchero Societati J ESU. di GIESU. Admodlum Reverende Pater. Molto Rev.do Padre. r aliis meis literis, tanquam novis igni- On altri miei fogli 2 hrocurato ra pi- culis reſuſcitare volui meam, quam Revæ. vare à Voſtra Ri verenda li inalterabile Veſtræ profiteor, inalterabilem ſervitutem, ** 1 7 7 4 1 ſervit A5 che le brofe 72 ragula- referendo quædam Itineris mei cum exercitu Ottomannico Aamenicium verſus inſtituti par- ö it de 4. 2 5 glato qualche barticolaritd del mio viqg ticularia amico calamo non prætereunda, ob- gio con il Campo Otihomano alia volta di lata eſt mihi occaſio proſequendi cœprum, Kaminietz. Hora mi& oferta Voccaſio. ſerviendo D. Marchioni de Nointhel ablegato ne di ſeguitare, e ſer vire il Sgr. Marche- ann den riente: Viro, in quo Natales conſpicui,& præ- 4 Nointhell Ambuſciatore per ſia N. 4e. ſignis literarum in quocunque demum gene- ſta(Priſtianiſſima in Lè vante, Cavagliet: re eruditio, mirè ſingulariterque triumphant: re in cui uma naſcita coſpicua,& una erudi: præter eximiam aliarum ſingularium- innu- iſſima letteratura in qual ſi voglia mate- meauſedue. dotum pompam, quæ eum uamplurimis ſanè titulis commendant, de- ia, ſingolarmente pompeg giano, oltre un d 5 ſiug Poimpeegland, dtte corantque: præcipuè verdò illa ſemper prom- — 0 8* infanitd di doti ſingolariſbime, che lo rendo- pta, nunquam aliena ſed domeſtica in con- no per piu cupi commendabile: la deſtrexxa cinnè tractando, negotiiſque omnibus pru- pratticatd da eſſo nel rinoxare in nome del dentiſſimè dirigendis ubique per ſe ſatis elu- D ̃ ceſcens dexteritas ræſertim in renovatio- o N le Capitulationi con 8 1e Porta Citbo ne Tractatuum Regis ſui cum Porta Otto- mana manni- 110 LIEB. II. DE OPIFICIO GLOBITERRENI. 123 late Cap. xx. nana, havendone zirato auvantaggi conſi: mannica haud leve momentum conferente in „%½; 35 5 rem bonumque Regiarum partium, cum in- 0— derabiliſimi, 4 Nelegione 045 ſigni& Religionis Catholicæ,& Commercio- lca, poi per il cimmercio; ſerve ad eſſo rum inde emergente emolumento: quæ omnia un proportionato encomio al di lui ſingo- cùm luce ſua eum ſat reddant Orbi Chriſtiano 10 ini di 1 larum;& dignitatis ejus, virtutumquepræcla- ar Palore, ſenda ch io mi diſfondi in men- c& dignitatis ejus, ſed ＋ riſſimarum ſufficientisſima ſint encomia; haud l, econ. dicati periodi, gid che lopere ſue d baſtan- da lo paleſano. Que ſto ſignore ꝙe dꝭgna- to in vitarmi ad un viag gio da eſſo intra- preſo, di viſitare molte raritd del Arci- opus eſt, ut ego me in emendicatas diffundam periodos laudum illarum, quas opera ipſa abunde conteſtantur atque deprædicant. Vir iſte tot titulis eximius pro ſua humanitate me invitaverat ad iter præfixum, inſtitutumque pelago: /e b 147 ballofe perluſtrandi res quaſyis rariores totius prende ſus Eccellenda di paſcere Jerudi. Archipelagi: quamvis ſatisfactio, qua illectus tiſßimo ſuo talento di dotte curioſud, mi Vir ille Excellentiſſimus ardet deſiderio pa- perſaade che non vorrd reſtringerſi d paſ. ſcendi ingenii ſui eruditiſſimi talentum pabu- ; lo doctarum curioſitatum, mihi perſuadeat ſeggiare pochi Scoglii abandonati; nd 0 5 quod nequaquam illam mentis ſuæ capaciſſi- umo ch invitato ad eſſaminar caſe maggio. mæ amplitudinem reſtricturus ſit ad paucos ri progredir d pid d longo l intrapreſa ſua hos deſertos Scopulos, ſed potius evidenti mihi Pelegrinatione. argumento eſt, quod ad majora examinanda invitatus jam inceptum peregrinationis ſuæ incirca che ſi tro via- Saranno dlue meſi incirca che ſi t 5. N 2* no faori di Conſtantinopoli ne quali MN.enfibus ferè duobus relicta jam Conſtan- occor ſo toccare, e ſpeditamente piſtare tinopoli, provecti expeditis itineribus luſtra- Jhole di Tenedo, Lesbo, d pure Meieli. vimus Inſulas Tenedum, Lesbum ſive Mytile- 5„5, ſui parte Catholicam uo, la bella in gran parte Catolica e dili- nen. pulchram& magna ſui parte Ca delicioſamque Scium, Myconenquezinde mox cioſa Scio Miconi, li celebrati ſimi due quos Scopulos Delès, nominis ſui famà,& Scogli di Delosgid Sacrario del Ereco Græci olim Ethniciſmi inclytum Sacrarium alondamte Nacſia,& ilhimamente Pa- tem Naxum, ac denique Parum, quæ portũs 17 ſui ſat capacis commoditate tutam opportu- 7os, che per la commoditd d um porto namque præbet nautis ſtationem, ſoletque in- aſſai capace ſuol ſervire à molti Cor ſari vitare Piratas quamplurimos ad tenendas ibi- per ſuernare, e ripoſarſi dale faticoſe loro dem in anchoris naves ſubductas deſævienti- campagne: Tralaſciarò di tedliare Voſtra bus brumæ tempeſtatibus,& poſt tot Maris R. e labores ibi commorandum in hybernis. Super- eenda con racconto di curioſitd tras: ſedeo hic, ne tædio ſim Revæ. Veſtræ, recenſe- coſe nell iſole ſopradette, mentre glelle re ea quamvis curioſa, quæ in dictis nobis In- ſohpogno 4 haſtanda note. Vero è che tro- ſulis occurrerunt; ea enim ſat ſuperque no- vandoci in Paros, e venendo iſerto d ſua ta eſſe Revæ. Veſtræ, nullus dubito. Unum Eccelenda ſcorgerſi al ingreſſo dun antro in Antiparos piccolo ſcoglio diſtante dal brimo circa dle miglia, una Statua Gi- ganteſca, ſacglib in eſſo la curioſita di ri- mirarla: coſi ali 22. di Decemibre riſolſe bortarſe a quella volta, come eſſegui. Giunti in Antiparos ci conduciſſimo ad un caſale cinto di ben maſoiccie muraglie; entraſoimo ber una porta, ſopra la quale ſcorſi inciſe in marmo Tarmi della nobile famiglia Lore- dana; ci riduciſimo ad una piccola ſtan- Fietta d un Papas Greco. Spedb in tanto ſua Eccellenda il ſuo bibliotecario gio vene molto erudito,& ſtudioſo, particolarmente nella cagnitione delle lingue Orientali, ac- cid deſſe um occhiata alla Statua igurata imettendoſi al di lui riferire, ſe ſoſſe coſa che hic præterire non debeo; cùm delati eſſemus in Inſulam Parum, pervenit ad aures Excel- lentiſſimi Oratoris fama Sratuæ cujuſdam Gi- ganteæ ad ingreſſum Antri non ignobilis in In- ſula Antiparo, Scopulo perexiguo duobus cir- citer milſiaribusdiſtante à primo; quæ vixde- lata excitavit in animo ejuſdem pruriginem cupiditatemque videndi incredibilem. Quo- circa 22. Decembris eò ſe conferre inſtituit, fe- citque. Devecti in Antiparum contendimus ad domum quandam amplam muris bene ſolidis cinctam, ubi ingreſſi fuimus per portam, cui imminere animadverti arma gentilitia nobilis familiæ Loredanæ, marmori inciſa; receptique ſumus omnes à Græco quodam Sacerdote in- tra cubiculi unius anguſtias. Interea temporis Excellentiſſimus Orator expedivit ſuum Bi- bliothecarium, Juvenem valde eruditum, ſtu- dioſumque, ac imprimis Linguarum Orien- talium cognitione non leviter inſtructum, ut decantatæ hujus lacertoſæ Statuæ ideam ca- piat oculis, referatque; ipſius committens ju- 22 dicio 124 MUNDI SUBTERRANEI cap. xx. che meritaſſe il condur viſi in berſena. acie Weeeenee aen 2 g 4 N ip a conſonet, mereaturque illuc iter ſuum ritorno con una rela- e e, 2 47t1 eſſo S 7„ commoliri. Abiit; rediitque plenus ſtuporum rione fiena di tante e tali mird viglie, ch mirabiliumque, tot tantaque Naturæ mira- F portarſi immedliatamentè ſul lungo:partiſßimo lè induxerint eò confeſtim ſe transferendi. nel iſteſo tempo, e dopho ſu vere circa quattro Itum eſt extemplo,& poſt quaruor circi. . ter milliarium iter per planities colleſque miglia caminato per pianore e collinette deli delicioſos, conſcendimus Montem ſat hu- tioſe; ſaliſßimo una pictiola Montagnua, poi is milem, in cujus mox deſcenſu ſe dedit in rorcendo camino per diſcenderla, ci trovaſſi: conſpectum 07 vaſtiſimi Specus, qui obſcuro no all imboccatura una grotta vaſtilli- ſuo lateque hianti ingreſſu receſſuque ocu- lis tenebroſum ac horribile proſcenium obji- ma che con oſcuſo e vaſio ingrelſoapriva al. ciebat. la viſta um tenebroſo& horribile proſcenio. Obi viginti circiter paſſibus promoti offen- 7 ouge ſaim 5 prete 65 Statua Gigante- alia non erant membra ſive compages Archi- tectonica, niſi quam aquarum per Montis hu- ſcha, che non conſiſte va 1 aln 922 00 N jus viſcera Speclsque fornicem deſuper gutta- una groſigſima congelatione, o voglian dire tim protuberantium,& vi petrifica condenſa- illicidio impietrito, ch d fora dacqua tarum congelatio, ſeu impetrita ſtillicidia rrapanata 4⸗0 ſalfuto 7 4f. ehn progreſſo coagmentaverantz& hoc eodem, ut ſic dicam. 4 47 Naturæ nutricis lacte ea temporis progreſſu in- li temipo formato e creſciuto l alte&qa di crementa acceperat, ut viginti circiter palmos circa vinti palmi,& in fatii niguarda- altitudinis occuparet, eamque pro certo in- ſus ſommitd una tefta ſcarbellata in fgu- imaginem, cujus vertex quaſi ſcalpello artifice cælatum Caput humanum, cum juſta frontis 7⁴ ſumana diſtinguendoſi Vö ſpatioſæ dimenſione, concavitate ocalorum, naſi la ſpatio ſitd del fronte, la concavitd de- prominente ductu, grandiſſima ſylveſcentis N¹ occhi, il naſo, una gran barba, con barbæ propagine, colli cum reliquis omnino i collo proportionato all altre parti, il reſto membris proportione:ad normamartiſque re- „,; gulas exactiſſimè conformata, referret: reli- „„* 7· Poi era Gincolto. Pin oltre 6ſabi. quam verdò corporis partem diſsimilibus longè vaſi alla viſta una colonna pure dell' rudimentis incultam, ſcabritieque horrentem iſteſſa materia groſſiſuma 1* rotonda, quaſi tanquam malè conceptum abortum deſtitue- in ſerſettione; Poi in certe diſtande piu re. rat Natura. Hiſce non ingratis præludiis ad penitiora ſua adyta ſcrutanda,& intimiores mote appari vauo congelat 4 che fo ＋5 ⸗ theſauros rimandos invitabat Natura; cujus 7˙⁰ quaſi come alborini, altri ver di, aliri ductum ſecutis, modicumque hinc ultra pro- ta alla diſtanda veni pano comporre quaſi eneene eris, craſsiſsima rorundis- ſimaque, cujus perfectioni quid deeſſet, vix de- 0eio 5 57 2 5 8 picciali paeſaggi che ſer vivano ll occhi ſiderares. Ulterius deindeè in certa locorum d un vagbiſoimo divertimemo. OHſer vaſßi: magis magiſque recedentium diſtantia appa- 0 no queſle oherutioni tanto piu mira viglioſe, rebant congelationes admodum concinnæ in M quanto chierano parti della natura, e ri. 1 coloris alibi, quæ cum diminutione proportio- 0 guardandole in var ie 1 Mure e pr l f 4. nata ſecundum diſtantiam explicabant com- A reva ſempre, che variaſſero figura& og/ poſitam quandam ſcenam variorum proſpe- ietto. ctuum locorumque ad leges Perſpeclivæ for- Reſtava in un angolo di queſto caver- matorum; quæ vario undequaque oblectamen- to ad ſeſe mirificè invitabant detinebantque noſo teatro m forame oſcuriſamo della oculos in ſuiĩ admiratione deſixos. Quæ omnia large da di tre palmi incirca: adimando Nundi Subterranei prodigia eò erant obſervatu ſua Eccellenxa agl habitanti dell Iſola, ſe jucundiora. quod eſſent non laboriosò partu- 11 ſouxenir„„ deſg aſſe 915 410 rientis Artis, ſed feliciter ludentis Naturæ par- 15 tus, qui ſimplicitate ſua mirè ludentes illuden- 1 fatto ricerca, che coſa vi ci i o vaſſe. Un teſque oculis, pro diverſo intuentium ſitu vi- vecchio ortuagenario riſpoſe haver ſempre debantur ſemper variare figuram, ſcenaſque 0 udito dire, che queſta tenebroſa buca an- Objectorum. 10 dava d ferire in un lago profondiſimo, Erat in receſſu hujus cavernoſi theatri& an- gulo foramen obſcuriſſimum palmis circiter 1 8 anxi accoſtatoci ad eſſo comincib gittare tribus largum. Inceſsit Excellentiſſimum Ora- 1N fietre, torem ——————— 10 in certo ſito di brofalo ſembraya nella tuentium ſitu præ ſe ferret ſimulati Cigantis dgu. cinnericci; che con diminutione proportiona- greſsis occurrebat ſpectantium oculis Columna Columma. formam arbuſcularum, alibi viridium, cinerei Arboren When LIB. II. DE OPIFICIO GLOBI TERRENI. 125 2 A iker ſun Cab. xx. pietre, che doppo un longo e trecipitoſo rim- torem cupido ſciendi, quid rerum hic ultra la on 5 teret reconditum, quæſtvitque ex incolis loci, U hombo hare va in fatti, ch an 15 ſiqua fortè notitia ad quempiam perveniſſet minare in una cavernoſa voragine. Nun hujus ergaſtuli: cui ſenex quidam octogena- reſto pago d ſimile relatione il Sig. Am: rius reſpondit, ſe ſemper intellexiſſe has gene- baſciatore, md acceſi varũ lumi fece entya- Froſiſſimas fauces in lacum quendam profundis- ſimum deſinere; in cujus rei experimentum 0%aro, 8 dentto quel buco un mainaro Coſſer illuc injecit ſaxa nonnulla, quæ poſt longum (detti volgarmente Leventi) che coner reſonantis præcipitii tumultum videbantur me i precetti della diſperata ſua profeſſios, reyera in cavernoſam quandam voraginem de- 5 5 2 8 7 5 1—— Ne non ſtima va bericoli Ne pd venta pa I- V oluta abſorberi. Non acquievit his animus Oratoris, ſed accenſis variis lumin ibus intro- apa coſtui arelitamente con un eein aontri, entrava coftui arditamente miſit eò quendam è nautis(qui vulgo Leventi bed do di candela in mano acceſa ſtette cir- dicuntur), qui, quemadmodum hoc genus ho- r ca un quarto d hora d ritornare, poi reſoſi minum piraticam exercentium ex vitæ ſuæ de- al ingreſſo ci riſferi hpavere penetrato berate 51 0 jam ue ee cula, impavidus quorumcunque eventuum ſe deniro circa una cinquantina di paſſi,& cοα 9 9 „„5 audacter cum accenſa in manu candela intro- ſapere viſto& oſſer vato congelationi e fil- miſit, ibidemque per horæ ferè quadrantem licidi bortentoſi de quali Iie borto qualchi moratus, poſtliminiò redux ad ingreſſum, re- lcidna heeiti 3 che Peramente Ace vano Yego- tulit, ſeper quinquaginta circiter paſſus pene⸗ c dicam, tra e ad interiora, obſervaſſeque congelatio- greſſuin 8 7 nes hujuſmodi ac pogtenteſa multa ftillicidias in Auvicinava la notte; purè prima di quorum ſpecimen ſecum extulerat quædam Fr ma d a& xardarmi d penetrare fin do ve co-& tanquam inferiorem pudore confunderent. ̃;;̃ 55 rat in procinctu, redi— fiui era giunto, coſi legato una corda al in- Jam nox erat in procinctu, reditumque ſua 5 5 J debat ad eandem, unde diſceſſeramus, domum geſſo della buca n ſdai ae eſſa, e del. Græci: ſed non permiſit me ſtudium deſide- 2ato lentrata tro pai che ſul bel princitio riumque antè hinc digredi, quàm ed, qudò prius deſſa conveniva far un ſalto dell alte dde tert ee Aaliue dirnee ge un gan huomo: diſceſt arditamente ſum foraminis fune, tentavi hujus ſiducia iter ſaiprio. ambiguum; ũubi ſub ipſum ſtatim initium opus apanxato circa ſei paſſi, alxando ꝗl occhi erat faltu ultra humanam altitudinem: de- viddi un ſito coſi vaſto, che pare vami tutta ſcendi audacter,& ſex paſsibus ſuperatis, ſub- quella montagna cruogia& eſcayata;& in latis in altum oculis animadverti vaſtam ſitus Fati era inẽ gran parte de ſſi. Le i enebre amplitudinem cavitatemque Specùs, quæ totum 7 15 5% hunc Montem vacuum exeſumque mihi per- oſcuritd mene face vano hafiſe auche ſuaderet, uti etiam reipſa magnã ſui parte erat. * mag giors: laſciai due d irè voci, che au Tenebræ, obſcuritaſque loci augebant omnia: pvemi riſhondeſſero in diſtanda d uma gran edidi bis terve voce alta clamorem, qui egba. Ooi fſſando Locchio oſcrvai alb in plus 15 80 milliaris unius ſpatio excipi, re- 2 ſpondereque è longinquo videbatur. Dein- ; 11¹ zorno congelationi ftllcidi caſi ſigolani, de fixis preſsius oculis obſervavi circumcirca che certo merisa vano una icerca un hocho a9, has lapideſcentes, tillicidiaque perroſa tam Piu e/ſatta che di baſſaggio. Pende vano mirà varietate protuberantia mereri ſcruti- dalati in guiſa di panneggiamenti coſi nium 0 i rumque levis ille tranſcurſus co Pen- bene formati e proportionati, che tutto ged 5 debant undequaque aqueæ illæ congelationes champiſſbimi nella parte pil ſottile non ec-· in modum tapetum adeò concinnè menſuratè- cede vano la groſſeda diun foglio di carta, que formatæ, ut licet ampliſsimæ, non tamen Tapetis. G ad un ſemplice tocco viſuonayano in gu- in partibus ſubtilioribus excederent craſsi- /a d fnſime canpane. Nendeygſfe c, folii chartæ,& ad minimum quemque „% tactum campanarum inſtar reſonarent. Red- Fcile la diſceſa, decinando da am de lati, debat deſcenſum perdifficilem latus unum ni- chandava d ferire in un profondiſsimo pre- mis declive,& in profundiſsimum præcipi- eipitio, conforme con Jaiuto di candele ae- tium e ſua 1 ab mini- 1 ＋ 7 exio luminum accenſorum ha po- ceſe pote vo ſcorgere„ benche la moltitudi. ud obſcurè po 77 7 terat animadverti; quamvis denſitas tenebra- e delle tenebre, che in quella gran Vaſti- rum in hac vaſta noctis habitatione hæc o- * N 8 2 0 1d mi circonda vano, me J0 Poteſsero in. mn ia poterat oculis offerre juſto grandiora Sandire nell anino. La precipitoſa e 2i. Præceps reſonanſque ſaxorum à me ed jacto- onante cad 5 23 rum fragor remotus tarduſque prolapſus ſuffi- 7 adata di nolti ſai, ch quella cienter mihi dictabant hüſus prcipitit pro. Vat e Q3 fun- cap. xx. parte gettavo, mmi aclalitta vano quanto 126 MUVND!I profondlo foſſe il precipitib: raccommanda- tomi tutta volta bene alla fune,&. a. fidatomi alla guicla del marinaro, 4vjn¹ Tai circa ina cinquautina di paſd ſempre — diſcendendo: la precautione con cui mi conveniya marchiare, mi ſi renda va pe- noſiſſima, inentre non ſolo mi tene va lani- mo dlubbioſo di ſdrucciolare, ma mi pieta- va altresi dioſſer vare eon ſoiſfartione e quiete quanto anda vo ſcorgendo di vagho, e dirb portentoſo, in materia però ſempre dlelle ſopraderte congelationi e ffillicidi-. Giunſi alla fine ad un ſhatietto pia- no„ niel quale trovai uno di queſſi er gerſi dal ſuolo fnno al ſuſfitto in guiſa Muna colonna cammellata à vite, md coſe bene froportionata, mentre oſa va quaſi ſopra una ggiuſtata baſe,& nella ſua ſommità forma va come um regolato capitello, che ſe Ihaveſſi trovata al. trove, I haverei quaſi giurata opera di ſcalpellb. Poi d intorno aſbari yano ie- ciole galanterie, e delicate ce, eh g. großpate quaſi in ſludiati feſtoncini com- poſti di frutti e fogliami naturaliſſimi tiravano Vocchio e la mente ad una perpe- tua ammiratione. Doßho ha ver per qualehe tempo acco- ſtumato I'occhio alle tenebre, mi pre fi- gevo ſpingermi pil avanti, md pochi paſſ avandato mi troyai ſul orlo d un baſſo hrecipitio, che richiede va il ſalto d una rrentina incirca di palnii; chſi conſigliai il ritorno, e reſomi con ſtento grande alla Bocca troyai ſua Eccellenda, che con an- ſietd ſtava attendendomi: li ragguagliai Juanto di curioſo bave vo ſcuoperto, il che inteſe con non ordinaria attentione. La notte ſopravenuta c oblegò ritirar- ſi à(aſale, riſervandoſi al giorno ſuſe ſeguente rino vare la piſita,&. la ricer- cata con mag gior dilfgenca. C& poneſſumo dunque in camino,&. 10 che nel viag gio Zarrai la ſtrada, credo chj in cambio di Juattro faceſſi pũ che dbclici miglia. 4 I fine giunti all allaggio ripoſaſſimo el. S UBTERRANEI funditatem: nihilominus fiducia funis duciſ- que nautæ innixus, quinquaginta circiter paſ- ſus ſemper deſcendendo proceſsi: ingens aſsi- duaque præcautio, qua neceſſe erat in hac igno- ta locorum regione procedere, gravis admo- dum mihi accidebat, tum ob lubricum loci, tum ob continuam animi perplexitatem, qua diſtentus non poterat plenè ſatisfacere genio in obſervatione rerum ſemper novarum admi- randarumque in hoc Naturæ architectæ aqua- rumque in ſaxa obrigeſcentium luſu ad por- tentum uſque. Ventum eſt ſub finem ad breve planumque ſpatiolum, ubi ab 15 ſolo uſque ad fornicem iiaſtar riuu. cavernoſum ſe attollebat columua quædam vis in modum flexibus canaliculiſque circumdu- qa& tam exacta ſymmetriæ conformitate ſuæ inſiſtens ha, coronataque ciνiio ad leges proportionis, ut non Naturæ, ſed Artis cælique laudatiſsimi opus juräſſem, ſi alibi inter anti- quitatis rudera,& non in hac Naturæ officina, in eam incidiſſem. Erat hæc ſuis aptè locis multiplici ornamentorum congerie inveſtita,& inſerpentium hinc inde foliorum fluctuumque minuta delicataque anaghhpha, variis invicem intricamentis vinculata, ſpeciem referebant feſtivarum faſciarum, quæ ad pompam ſo- lemnem denſa errantium foliorum pampina- tione& fructuum textura ſtudiosè componun- tur; ita ut hæc Lithoglyphiæ naturalis prodigia oculos animoſque perpetua admiratione me- ritò ineſcatos, ſemper magis magiſquè nova oblectatione irretirent. Oculis jam Regno tenebrarum aliquantum aſſuetis, præfixi ulteriorem mihi progrediendi campum; ſed vix paucis poſt tergum relictis paſsibus, me reperi conſtitutum in crepidine periculoſa abrupti præcipitii, palmorum cir- citer triginta alti; ex quo reditu mihi indicto retorſi iter per relicta paulo ante veſtigia,& non ſine difficultate priſtino redditus ingres- ſui, Excellentiſsimum Oratorem jam mei non ſine anxietate quadam avidum, de omni- bus, quæ occurrerant, edocui,& non exigua tenui attentione ſuſpenſum. Jam nox ingruens receptui canebat, ſuade- batque reditum ad priſtina; dilata in diem ſubſequentem ulteriori meliorique indagine. Dedimus nos ergo itineri, egoque devius à recto, credo quatuor milliarium compendium, plus quàm duodecim errore compenſaſſe. Ho- ſpitio demum priſtino exceptos excepit quies, ed inquieta, plus deſiderio Spechs prodigioſi, quaàm ſomno occupata. Exorta ergo die poſtera Excellentiſsimus Legatus juſsit eò conduci ſcalam grandem portatilem: parteque alia miſit in Parum, ubi appulerant naves aliæ Piraticæ, pro recentibus hominum funiumque accerſendis ſuppetiis, la notte con impatienda per il deſiderio di aliarumque rerum neceſſariarum, velutitæ- riportarci alla grotta delle miraviglie. Arrivato il giorno fece ſua Eccellenda broyedere e condurre cold und gran ſcala P0= ————— darum, candelarumque, proviſione. Redditi jam Specui, 975 inter primos accommodavi ſcalam portatilem, prout ratio neceſsitaſque ſuadebat:& præmiſſa nautarum decade cum accenſis Columna LIB. II. DE OPIFICIO GLOBITERRENI. 7 5 7 1 Cap. xX. portatile: ſbedi altreſi d Paros, oue erano accenſis in manu candelis, ut illuſtrando le giunti alißt vuſcelli Corſai, pe- chielkr gionen olſcuram brevitati ſecuritatique itineris 5 fire conſulerent, ſubſecutus eſt ipſemet Excellen- rinfordo di gente& funi; come d fare 5 tiſſimus Legatus,& partim funi, partim du- Abei ropiſione di torcie, candele Pol condot. centibus ſuccollantibuſque nautis innixus, tici alla grotta entrai io uno dei primi, ſubiit intrepidè, ſuperavitque timorem, quem &accommodai la ſcala portatile, confors ſub initium renebrä illæ vaſtiſſumæ ingerebant. ie la ſtimai biſognoſa. Feci venire una penetrando uſque ad prædictum ſpatium ubi 127 doxxina de Leventi con candele in inano deſcripta ſuperiùs(olumna ſeſe objiciebat. Re- e 4 ſedit hic loco non incommodo ad obſervanda acceſe, accib Niſchiarandh 0i ſerviſſes 9% omnia ea Naturæ opera, quæ nequaquam ſcorta d marchiare con piũ ſicured da. Eu- erant aliena ab exſpectatione concepta, ſed trd in tanto ſuu Eccellenqa auche eſſo,& continuæ oculorum indagationi admirationi- adato bparte alla fiie, harte appog giato que ſemper novam novamque materiam ſug⸗ 4i marinari, ſi conduſſe intrepidamente, Serebant. Interea temporis nautarum quiſque e accenſam manu candelam præferens variis che ic ene n— 5 enche ſl principio le tenebre lo rendeſſe ſparſim viis deſcenderant, qui in diverſis re- o alſlanto cinidb, fuo al patio predetto, motiſque partibus inter illam tenebroſæ cali- oue ſpiccabuſi la preaccennata colonna, e ginis profunditatem luce ſua illuſtrati haud poſtoſi a ſedere in ſito aſſai commocdlo 4 aliter comparuere, quàm d emunculi illi in In- Poſe ad oſſervare tutte quell opere e longiſſimo retroceſſu de- 12 22..c% reſero 4 Henm 4l ſe Excellentiſſimus Orator ad lu- eſſettationi, andi dalla continoba icerca ſtranda ſingula,& poſſeaquam per ſcalam por- ſcorgendoſi ſompre 2 numeroſe e herfette tatilem viritim Aaben ‚paucis inter- altirabano la mente e Iᷣ occhio ad una ne- jectis paſſibus conſtitutos nos deprehendimus ceſſaria ammiratione. Eruno in tanto li in vaſtiſimo quodam 1heatro, alto largoque, nurinari chiaſche, dum con una cundela quantum oeulus ſe extenderet. Hic enimverò Ame in mano acceſa ſceſi pen Varie frade d baſ- ſo,&in darie dſſtandè e remote ſarti ſi fembravano frd quelle tenebre di quei pic- cioli demonii, che ſogliano depingerſi in lontanan da nell infernali perſpettive. Folle ſua Eccellenqa accingerſi ad in- dagare il tutto, coſi dſſceſi per la ſcala por. ralile uno doppo J altro, ci troxaſuimo donpo Huver abandato pochi paſbi ri ſtiſſimo teatro largo& alto una gran- ſHima occhiata. cca diſama occhiata. Oh qu ſi che ſpiccavanb 4 congelationi,& i ſtillicidi tanto difomma, quanto di copia nmiracoloſi: ſpartivanſi nel. la in remota parte quaſi in un naturaliſbi. mo e regolato proſcenio quadro, e pareva, che le gure che Formapano in ordinati parmeggiamenti ¶ſero à bello ſtudib fat- te ad 1o di gran tabeti, che ſagliano in ſi- mili funtioni ornare gli architravi e le co- lonnate;poi in proportionata diſtanda ſhic cava un profondiſbimo grotteſcho coſi ric- cho delle ſchradette congelationi; cHil volerne far um eſſatto racconto, richiede- rebbe piu fogli,& haperebbe biu toſto rapporto ad una poëtica eHſaggeratione, ch ad una ſincera Veritd, che bretendo in- alterata pratticare con Nis Rivzs. Reſto cſi attonito queſta vifla ſaua Eccellenda, che viſolſe in quel punto paſſarvi non ſolo pil ſore, nd giorni e notti intiere cosi fece 7 mirandam ducebat pompam feſtiva Natura, ludebantque tam copia, quàm forma admira- bili aguæ hæ ſaxeæꝶ, ſtillicidiaque congelata. Dividebant ſe in remotioribus hujus Fheatri heatnum, partibus, quaſi in bene ſuis regulis& ordine commenſuratum proſcenium quadrum, ſuis cir- cumveſtitum ſpariis in modum tapetum natu- taliter concinneque adumbratis, quales in ſimili feſtorum rerumque ſolemnium pompa ſtudium humanum ſolet affingere Zoophoris, idotti in va- trabibuſque& columnis: ac demum in propor- tionata ritè diſtantia multiplices adeo dicta- rum congelationum divitias explicabat Crypta quædam ſinu ſuo profundiſſimo, ut ad ſingula exactè recenſenda non ſufficerent folia quam- plura, potiuſque exaggerationi Poëticæ, quàm ſinceræ Veritati, quàm nudam minimeque fu- catam Revꝰ. Veſtræ ob oculos ſtatuere ſemper eſt animus, conſentanea viderentur. Tenuit hæc rerum facies ità attonitum Excellum Ora- torem, ut ſtatuerit confeſtim non ſolùm horis aliquot, ſed diebus noctibuſque integris ibi- dem demorari. Reduxit igitur huc omnem ſuum comitatum, voluitque occaſione immi- nentis Sanctiſimæ Noctis, quæ Natalis eſt Chriſto, hic devotionis ſuæ agere ſolennia. Quem etiam in finem expedivit in Parum pro quin- gentis candelis cereis, tædiſque vi ginti,& non exiguo lampadum numero, ad illuſtrandum undequaque luminibus ¶patioſum iſtud thea- trum, quod omni ex parte ſingularis admira- tionis argumenta porrigebat. Exſurgebat qua ſi à medio Soli hujus ⁊heatra- lis congelata quædam moles altitudinis circi- ter palmorum 15. quæ ſuis æqualiter propor- tionibus decreſcens à baſi uſque ad apicem vi- deba- 128 MUNDISUBTERRANEI cay. xx. fece venire tutta la ſus comitiva,& eſſen- 40 imminente Ia ſantiſſima notte di Na- tale, v0lle in quel luogo celebrarla: Shedl. però à tal eſetto d Paros d far proviſione di cinquecento candele di cera, con una ventina di torcie,& una gran quantitad di lampadini, volendo vedere illuminato quel gran teatro, che per ogni parte por- gevd Nggietti di ſingolar ammiratione. Eꝛxgevaſi quaſi nel me⁊do del ſuolo di quella gran vaſtita, una congelatione di circa quindici palmi d alte cda, che venen. do 4 froportione à diminvirſi da ſua laga baſe, pareva formaſſe un piramidale ta- bernaculo, nato d intorno di mille ga- lanterie, che ſembrava beccato il romperle 0 lacerarle: d piedi di queffo fece ſua Hc- cellenda ricar h altare ſer celebrar ixi il ſacrificio della ſanta Meſſa in quella ſan- tiſſima notte. Shartixanſi dallb parti molli feillicidi in forma di colonnelli di balauftri, ſervirono per candelieri& torciere; e dal ſuſitto altiſnmo altri bendevano di ſniſurata lunge x&a e groſſe ccu, che in. crocichiandoſi V imo h altro parevd for maſßero feſtoni con fogliami e fruttami va- riiſimi, viſta che rendeva non ordinario ornamento d ammiratione. Non poteva ſatiarſi locchio, ne quietarſi Pintelletto coſi parii ggietti: quanto pero harpe d me. di piũ niracoloſo fu una conge- latione rotonda groſoiſuma, ch in un angolo debatur formare quoddam Pyramidale Taler- abemaau. 5 7 7 7 um Pyra- naculum, mille circum circa raris adornatum„ coronamentis, ut quis putaretur peccare in Naturam artificem, qui in hoc artificio manu temeraria quidquam violaret. Ad cujus pedes Excell. Orator juſſit erigi altare ad operan- dum ibidem Sacris NMocle illa ſanctiſſima. Cir- cumſtabant hinc inde ſua per intervalla in modum coronæ ſive cancellorum alia quam- plura columnata ſtillicidia, quæ miniſteria ſupplebant candelabrorum, ſuſtinendiſque fa- cibus ſubſerviebant. Pendebant è tabulato ſeu laqueari altiſſimo alia longitudinis& mo- lis immenſæ, quæ ſe invicem invinculando lſormabant texturam ſeu nexum variorum fru- ctuum foliorumque concretione feliciter com- paginatum, ad non mediocre loci ornamen- tum& ſpectantium admirationem. Non capiebat oculus ſua tot gaudia, nec ſatiebatur intellectus tam varia Objectorum ſcena. Sed quod, meo quidem judicio, erat ad- mirabilius, adhærebat in quodam hujus am- pliſſimi theatri angulo è fornice ſuſpenſa in aëre congelatio alia rotundiſſima craſſiſſima- que, quæ ſubtus plurimà volantium defſuo- rumque velaminum adumbrata imagine effin· gebat ſolium ſive hronum arti pictoriæ non Tinmni abſimilem, cujus limbi fimbriæque deforis ſuis floccis Phrygiiſque modicè modo turgen- tibus, modò Nbsdenbs hinc inde tam apta diſpoſitione defluebant, quaſi circini mini- ſterio fuiſſent omnia ſecundum leges propor- tionum commenſurata: cujus diameter octo circiter palmos latitudinis complectebatur; unde Rew Veſtra argumentum capiat cir- cumferentiæ, quæ omnino erat exactiſſimæ ro- tunditatis. Fecerant interim exſcenſionem in Parum di queflo gran teatro reſtava altaccata al multi Melitenſium Equitum, aliique armi- ſaſfitto pencente per aria, poi di ſotto con infinitd di panneggiamenti volanti formava come um pittoreſco baldachino, che di fuori ſcorgevaſi freggiato di cannellati rilevati diſpoſti cost vegolarmente, che un diligen- tiſumo compaſſo non ſaverebbe ſaputo me- lio oſſerxarne le proportioni lo ſatio, che queſto occupava, pote ha digtenclerſi cir ca otto palmi er dianietro: argomenti Co- Nra Miverenda la circonferenqa, quale era rotondiſdima. Junſero in tanto di Paros molti caba- lieri di Malta,& altri armatori; che co. I4 S erano condotti à ſuernare, quali ven- nero à rendere li ſubi oſſequii al See Am- baſciatore in quèl luggo, ſi che la ſolenni- ta di quella notte riuſci e numeroſa e di- vora. De' Melligioſi erano con noi dai Pa- dri della Compagnia Miſsionarii Franceſi, uno dei quali dimandavaſi il Padre Saugè, e Paltro il Padre Chamberlan: di piũ un Padre geri, qui ed ad hybernandum: qui omnes ſua delaturi obſequia Excellentis- ſimo Oratori tranſmigrarunt ad nos, ità ut Noctis illius ſolennitas& numero& devo- tionis pompà valde increverit. Erant nobis- cum duo bPatres Galli Societatis Miſſiona- rii, quorum unus P. Sauge, alter P. C(amberlan; & præter hos quidam alius Pater Capuccinus Excellentiſsimi Legati Eleemoſynarius, qui loco prædicto adornavit altare cum ſua Ca- pella portatili. Stupori fuit omnibus Regio hæc ſubterranea ſuis illuſtrata luminibus; ſi- quidem nautæ, utpote aſſueti ad omnem ca- ſum, per funes ſarcinaſque, per tranſtra, malos & antennas navium ſaltu celerrimo percurre- re, reptabant ſaliebantque per omnes angulos ad collocandas ubique lampades candeſaſye. Quorum unus reperto quodam ſtillicidio ala- baſtri inſtar candido diaphanoque, intus tota- cnus cun. liter vacuo in modum concavi alicujus conicο. chartacei, eidem veluti lucernæ impoſuit can- delam; quæ inter tot oculorum oblectamenta omnibus è re nato& à propoſito præſentis fe- ſtivitatis non abludente Objecto ob oculos poſuit Srellam illam trium Magorum prodro- mam LIB. II. DE OPIFICIO GLOBI TERRENI. 129 cah. xx. N hpucciuo am ſeniero 4 ſaa Eccellen- mam, cujus luce duce verum Solem, id eſt, recens natum Cœleſtem Infantulum ado- Ta Juale 4811f Laltare 4l ſdetto lacg raverunt. Cui accedebat non med iocris de- 0mAUU; 5„5„„ con la Capbella portatile. Riuſci d mira vi. votionis ac ſtuporis illecebra alia quædam Fan glia l illuminatione, mentre quei marinari 0. compagss ee e ;; zuii cuj aAbus juttentata Scrinium, u Ci. ſari e Leventi avexi d ſalire ad ogni riſchio ſerinii cujuſdam quadri, du 9 columellis, gremio ſuo conditam reclu- ˙ 97 57 8 1 ber le corde, ſarcine, alberi,& antenne del. debar coptam delicatiſſ morum foliorum. le napi, Sanda vano rampichandb in gni an- fructuumque, quos inter dur lampades golo per metter vi ua candela ò lampadino. accenſæ repræſentabant parvulum quod- * Ja. Sanctiſſimæ noctis devotionem conſpira- cidio bianchiſmo e traſparente come un dla- haſtro tutto vuoto di dentro alla ſimilitucli- 5 Sed necdum perventum eſt ad fundum ne d um ſcartoccio, vi poſe una candela 60= hujus regai cavernoſi. Ex una parte hujus 5 8 5 5 2 8 8 lanterie ci fece 4 tutti ſovenirè la ſtella che ſcenſus; cujus loci naturam ne ignoraret Excellentiſsimus Orator, ſtatuit pari ſtudio N 7 condo ſoi li tre N Magi ad adoratione del 20 ejas abckikn claültra indds gare Funis igitur, Bambino, gid che la ſolennitd porge va ſimile luminumque beneficio deſcendimus ed, rifleſuone. Non mediocre diotione e ſtupore plus quàm paſsibus quinquaginta, ad ſpa- rendè va inſiemie una congelatione asſai rile va- ſtiolum quoddam planum, cujus Solum, to da terra, che quadra dguiſadum ſcrigno non. uti reliqunm duro ex marmore, ſed 7 161788 S molle, facilè cedebat prementi, infixumque ſoſtenuta da due coloncine inclucle va nel ſeno haculum ad ſex ſeptemve palmos recipie- quantit didilicatiſiimi futti e fagliami, fd bat in ſe, ob aquarum copiam, quæ huc quali dlue lampadini acceſi 4 ſace vano roſſem- undique defluentes abſorbebantur. Scate- brare d un piccioli preſeppino, ,i che eutto bant omnia prodigiis aquarum congelata- 444 rum,& delicatiſſimis ſtillicidiorum, lactis concerne va d diſponſi ad una di yota ſanta notte. inſtar nitentium, artificiis. Ac in primis Ma de ve Voſtra Niverenda ſapere, che tres quatuorve lapides ampliſſimi in hoc non ſiamo per anche ridotti al fondo di tutta genere erant præſignes. qui ſibi invicem in- rocto a grotta. Da ina purte di queſt am jo cumbentes quaſi menſam exhibebant ſtra- queſt n P tam exiguis hinc inde excreſcentibus fun- teatro ſcorge vaſi una diſceſa pr ecihitoſaz vol gis, quiĩ ad minimum quemque tactum in- nen ſua Eccellenda per quella portarſi ad ecgare far glaciei rumpebantur; quorum aliquam il reſto; cosi raccommandati ſempre alla fuue ſibi copiam 1de e Orator juſſit col benefitio del lumi calaſſimo per anche dala teſertari. ſnde reverſi ad campum tot ju- minibus illuſtratum dedimus initium de- buona cinſuantina di paſſier ſcladl un ſpatiet. votioni Matutini, quam deinde excepit t0 quadro, il dicui ſuolo era di terreno tenero, mediæ noctis Miſſa; ac demum poſt inter- uon dl marmo duro, come il reſto, oſſervas- poſitam duarum horarum quietem, ſed oc- 7 ſono che ꝗ piantaryi dentro un baſtone ſa pro- cupatam in novarum ſemper rerum ſeru- tinio, ſubſecuta ſunt Sacra Auroræ cui ſendaya fano d ſei o jette palni, d cauſa dell haud multd poſt ſucceſſit ortus diei So- ſumidit, chè quel terreno dogui intorno Hhor- liſque præſentia, qui aurea radiorum ſuo. biya: Abonda vano per tutte le parti le congela. tum diffuſione, feriens ingreſſum prodigioſ tioni bianche come latte, che forma vano umu in- hujus Sechs. modlico tempore, 17„ejus partem videbatur deaurare. Res ſanè finitd di galanterie: frd Lalire tred Juattro pie- 1 viſu perjucunda. tre vaſtiſſime, che colca yan Luna ſopra l altra, „ Qui erant nobiſcum Nautæ, apportave- erano ſeninate quaſi di piccioli fongi o pr Cio. rant ſecum copiam ignium machinarumque lii obe ad ogni ſemplice tatto ſi ſrange vanocome bellicarum, non quidem grandium, quæ ta- Liaccio: fece ſua Eccellenda raccogliere quan- men rumorem ederent Martialibus morta- ritd di quelle delicateĩde; indireſt al fiano illu- 5 non infertoram. quibus ad Chrig in e 18858 excellis, tam ſub noctem quàm auroram, minato cominciaſbimoi Matutino, finito 10 4t repetitò exploſis, reſonabant tonabantque le cantaſsimola Meſſa di„e&da notte;& dop. omnia in hoc cavernoſo umbrarum ergaſtu- Jo un paio d hore dli ripoſo però ſempre immoto lo, ad inſtar tonitruorum bellicorum qui- ad indagare nuo ve miraviglie, aſcalralſtmo puskcandiſsima eeeee e quella dell Aurora: ne tardo molto comparir „„ Denique tametſi nunquam tot rerum 10 4 Eiorno,& il Sole, che per by exe ſpatio vi daneee ſaturi, almæ tamen lucis per- Tox. I. braya R cupi- 130 MUNOISUBETERRANEI cap. xx. brava con in raggio demtro l ingreſſo della cupidie remeavimus cum quadam difficul- tate è nocte in diem, cœloque demum li- gran parte, ee, 5 5 e ua r an Pafte, bero reſtituti, ac novis aliquantiſper ſpiri- vifla in realtd delitioſiſiima. tibus reanimati, deprehendimus ad ingreſ- Li Corſari cherano con noi, portorano ſum Antri Inſcriptionem Græcam exeſis ſuantita di maſcoli da petriere, corriſpon- jam literis ſat mutilam, quæ quantum li- cuit colligere, ſenſu ſuo manco docebat e 40 etti;& al Gloria Aenti nel umore a mortaletti, quendam Antipatrum, tempore Alexandri, * 5 in excelſis, tanto della notte, quanto deſt A. hucuſque perveniſſe; at verd penetraſſe ba, dettero d quelli fubco, quali in quei caver- etiam Antri hujus interiora, nihil penitus noſi ricetti rimbombavano a ſegno che pa- docebat. 5 Ordinaverat 73„„ certas inſcriptiones in egeditionis hujus re vano groſoiſume artigliarie. —*—„„„ ſubterraneæ memoriam, qua novam hanc Alla fine bencße non mai ſatii di cost vagſ incognitamque hactenus Mundi caliginoſi Viſta, tutta volta deſideroſi dellaluce del gior- regionem potiùs detexiſſe primus, quam no, ci vidice ſũimo ad alto con qualcſe ſtento;& perluſtraſſe poterat: Egoque 25 ca- „% pi r tot annorum decur- ia dohbo alquanto di reſpiro, ſcuo- Eio due mode per 0 15 5 42 e, ſum, quibus bellorum tempore Claſſes Priſamo all im eee e grotta n Venetæ hac locorum regione ſtabant in iſcrutione Ereca aſſailacera; quanio pote ſbimo hybernis, neminem omnino invaſerit cu- da eſſa raccogliere, fu che um tale Antipatro, dofts ſimilia Naturæ prodigia inveſti- 77 andi. ch i tembi q Aleſſandro ſi foſſe fin cola E be viſſe ai 25%e Altitudinem profunditatemque hujus va- Portato; ma non fd mentione ae henetato ſtiſsimi, cavernoſique vaſis, quantum licuit, 4 dentrb. II Sig. Ambaſciatore ſdl ordinato cert deſumpſi à commenſuratione funis illius te iſcrittioni per la ſua viſita, che giuſtamente intus uſurpati deprehendique ſe extende- 75„„%re ultra ſexaginta paſſus nauticos, quorum qui- arſi ſcuopertaʒ;& io mi ſon ſeupito, les 4g 4 nal, hud chiam N. libet modicum omnino differet ab una(au- come in tanti anni di guerra che Larmate F oi nete hanno ſuernato in quella vicinanda, non Semper habueram in votis promptam ali- ſui intrata la curioſid d qualeße berſonag gio quam fidelemque occaſionem in Italiam, 12 7 di viſitare e ricercare ſimili mira viglia. qua Rer' Veſtræ parriculas aliduot ſive ndies fragmenta harum raritatum curioſarum, Laltedda e profondita eſfhe-t vamen pignoris loco& in ſigna ſymbolaque meꝝ te di queſto gran vaſo Ho cercato deſunere dudum devotæ ſervitutis, tranſmittere non Halla lunge&ca della fune 3 quale feci miſu- intermiſiſſem 5 ſed voluntati non rare, e trovai aſcendere à più di ſeſſanta due Nompla adfuit occaſio. Mihi vero, 7 e Aiinere Mi ulteriora longioraque præmeditor iti- Palli marinareſchi che poαο d,jjſxe nera, nunquam neque mens, neque conſi- pochßo da una Canna Romana per Chiaſchuno. lium opportunitaſque fuit, ut cum ſimili Mi ſono augurato una pronta& fedele rerum genere, mihi iter redderem impedi- occaſione per Italia, che non ſayerei mancato ius oneroſiuſque nnn ipſum ſat oneri foret, vitaque ipſa eſſet per- n- 4 Voſtra Aiver e¹N qualch 4 15 molefta; adeò ut veriſsimum ſit, eum qui cele o fragmento di qucſte rarè curioſita, longioribus ſe itineribus accingit, debere ſicuro che ſi ſarebbe degnato gradirie in con: ſe omnibus quibuſcunque ſpolfare impedi- 2 1 1 1 J— rraſegno gela ſer vitl mia, md non mi 2/lato mentis.& quaſi ſemetipſum abdicare. Ne que tamen ex hoc ullatenus ſibi perſuadeat 1. oAbile i0 7 5 25 che Reva Veſtra, ſive argumentum deſumat eliſegno piu lungi è piu rimoti viaggi, non mi ullius diminutionis in me ſui ſublimis me- ſon trovato in ſtato di caricarme di fimile riti, cujus ſæpenumero à me facta eſt materia rendendomi ſi penoſo molte volte il e Ouen Domino Paneotto Nicoſio ſu- premo Interprete Portæ Ottomannicæ, ac 5 1 7 8 2 otar 1 e teſſa 0 5 00 5 chi primo Miniſtro Grandis Vezzierii, Viro gaccinge à vidgg1¹ lontani,& neceſſario un nemini eruditiorum totius Orientis ſe- Iproprio intiero di qualſi ſia imbaraxco. Nom cundo, ex cujus diſcurſibus abunde col- argomenti da ciò diminutione veruna in me legi amplum ejus ſingularemqueſ quem 5 de Revæ Veſtræ ingentibus meritis,& del ſao ſablime merito del quale ſou vente Panſophia nutrit conceptum. Quin etiam havuto diſcorſo con il Sg. Paneotto Nicoſio ſubjunxit, Interpretationes Hieroglyphi- grand interprete della Porta Otthomana, cas Ægypti à Reva Veſtra in Oedipo ſuo & pyimo miniſtro del Gran Vex diere, perſo- elucidatas jam perveniſſe ad aures mul- 1„torum potentium curioſorumque Turca- 14 1 delle pil erudite e dotte che ſi troyino in rum& ſun fidt kine ab n e Oriente; faſti- Proſunditas Specils. n 0 — 2————— 8 enn ̃ ee LABULA GEOGRAPHICO- HyYDROGRAPUHA MOTUS OCEANI, CURRENTES, ABVYSSOS, MONTES IGNIVOMOS 5 10% 190 20⁰ 2¹⁰ 2²⁰ 230 24¹⁰ 2 26⁰ 270 280 290 30 2310⁰ 75 34⁰ 3g Sey gbο eubie 0 2⁰ 30 4⁰ 6⁰ 2% 30 280 2 22 85 22%% 0 270 260 9⁰ 5 E 05 8 5——— 5 10,. c⸗ ⸗ 39 1 ee, 5 0 ffffffe 2⁰ r 30 JDN 0 100 6% 2 2 1 4⁰ 1 4⁰ — 77 0 50 1—5 7 * — 0 7 IV UNIVERSO ORBE INDS TABULA CEOCGRAPHICO-HVYDROGRAbIAN — — Tomus T. 132 8 IGNIVOMxOoS 5 2 2 50 9⁰ 10%/ꝗꝙ%¹we 120% 1½% ſ60%%% 150 — 5 — 0 70 4 60 e 30 N e 5 — 74 8 N ,,, 0 5 53 20 J 7% 76% 5 8 8 4 ＋ 7 aae 8 ö 1 1 0%% 90 66 LIB.II. DE OPIFICIO GLOBI TERRENI. 131 cab. xx. Oriente; dul di lui diſcorſo ſd raccolto, quanto faſtidioſiſsimo eas è Latino in Turcicum „ idioma traducendi ex mandato irrefuta- ande ſia il cbe nitre, concetto, del di lei me-i dis G 2 bili Superiorum, ſi vel ſibilus famæ horum g 5 5 vito(g gran ſapere: andi mi ſoggionſe, ch ＋librorum afflaret aures fratris Magni Vez- tendeva, che J interpretationi de Geroglifici zierii, juvenis admodum ſtudioſi, nec Egittit da Voſtra Myperenda dilucidate nel ineruditi; quemadmodum jam fuerat inſi- — 7 rpore integro Atlantis Geo- ſao Edipo fuſſero gionte d notitia di molti e, de Oorpore iregrd graphici in Linguam forumque Turcicum 7 7 77 5— Turchi potenti cin 10%& teme va che gion: traducendo. gendo queſte ala cognitione del fratelio del pri. Vivo non ſine pœna ob incertitudinem ino Ve dler ſtimato giovenie molto ſtildloſo, do: an aliæx meꝶ Reverentiæ Veſtræ ſint red- peſſe ſervire ad eſſo di una gran faticha con duer mogd dum Nanus me deffitt Kop⸗ portuna Conſtantinopolim occaſio ſe ex- fradaule de Laꝛino in idioma Turcheſco; conie hibet, volui committere fortunæ incluſas 9N⁴ era gid ſtato doyere ſare intimato del Cor rerum notitias: ſperoque Excellentiſſi- 50 intiero de Atlanti Geografici. mum Legatum brevi Coum, Viso con grandiſßima paſdlone ſal incer- Kfortallis etiam Rhodum: ubicunque de- 2 740 mum fuero, nullo modo prætermittam, rex& ſe e ſtano Slante l'alite nie; bora quantum ingenii mei ſuggeret imbecilli- che mi tro vo in Nacſia, Cn. ſi preſenta und tas, cœptam ſemel meis in Itineribus re- ſpeditione per Coſtantinopoli, hd volſuto com: rum ſucceſſuumque curioſorum telam con- mettere l incluſe notitie alla fortuna: in bre pe cinuato Peretere z utt cram ardentibus anhelare ſuſpiriis, votiſque expetere o- 4 5 ſtimo che ſaa Eccellenda baſſerd 4 Coos, e for: mnem occafionem, quæ me queat re ipſa ſe Rodiʒ non tralaſciaro in alcuna parte, ope conteſtari talem, qui vivo cum omni deſi- mi tro vi contino varle conforme il debole mio derio Reverentiæ Veſtræ talento mi ſoggeritd la continoyatione de ſuc- ceſi curioſi nelli miei viaggi, come ſoſpirar mi loccaſioni, che vagliano d confirmarmi in 5 Naæi Devotiſſimus& Obligatmus eſfetti quello che viyo con ogni brama e de- 31 De- Servus Verus ſiderio di Voſtra Nyerenda, Gc. 17 8. N. Naxſia De- e me De vot*e& Obligat 1673. Servo hero 8. N. CORNELTIUS MACGNI PARMENS18 CORNELIO MAENI Pakbrelaxo M. P. P. M. P. P. N 2 MUN.- 132 N D 10 SUBTERRANET EIBER TERTIUS HVYVYDROGRAPHIC UðS, SLVE DE N NA T UR N Origine, Motibuſque tum externs tum interns; item de perpetua ejuſdem Pericycloſi, cæteriſque miris in Natura rerum Effectibus. S ECTIO I. De Natura Elementi Aquei, ſiye de Mari, Motibuſque continuis, quibus id nulo non tembore agitatur,& de miris Effectibus, quos in Mundo Subterraneo præftat. D eCetur in hac Sectione, in lis, Fretiſque occurrit; De(aaſis ſingu- gquem Tinem Natura hoſce lorum& omnium; de Tundi Oceani mi- 2 Iahne Marinos motùs circa Terre- ra conſtitutione; De Circulatione Oceani per ſuin num Orbem conſtituerit. utrumque Orbis Terreni Polum;& de Item de varietate& nuta. mira conſtitutione& communicatione o- —tie kſibs Maris, quæ in mnium Marium per occultos Terræ mæan- variis Regionibus, Fluminibus, Inſu· dros. „„ De diverſitate Motuum, quibus Mare nullo non tempore agitatur. ut una pars alterà altior aut profundior ſub- Cap. I. Ametſi in Arte Voſtra Magnetica fuſè ſiſtat; ergo ad æquilibrium ut tendat ne- celeberrimum hoc Naturæ Opus, Ac- ceſſe eſt; hic enim finis eſt appetitus hujus ceſſum dico,& Receſſum Maris, quam Elementi. F ris vocant, expoſuerimus; quia tamen hoc naturali ſtatu. ille haud dubiè ad Sphri- me unum ex maximis Mandi Subterranei arcanis cam ſe ſuperfſciem componit, ut ſingulæ ejus poni eſt, cujus virtute omnia conſervantur& ſus-· partes ſint à Centro Terræ æquidiſtantes; tentantur; ideo quantum fieri poteſt, id& pulchrè probat Archimedes lib. De iis quæ a hoc loco quàm exactiſſimè deſcribendum vehuntur in aqua. duxi, ceu aptiſſimum Naturæ inſtrumen- Suppono ſecundò, Mota una parte Oceani llata una tum, quo mediante omnia, ut dixi, in S4l- per impulſum vehementiorem, 20um ſuc-.. terraneo Mundo, veluti in utero quodam& ceſſiyè Oceanum moveri, neceſſe eſſe. Cum ſaaſſes panſpermatico Naturæ penario, ad genera- en im ſit Corpus continuum, mota pars A, vvetur. tiones rerum perficiendas, ut ex diſcurſu mox partem ſequentem E extollet in B,& B patebit, unicè diſponuntur. Motus uni. Suppono itaque primò, Oceanum, quod 4 commune omnium aquarum ſublunarium„ a* ruralis eiefl. Receptaculum eſt, unicum habere Motum naturalem, quo omnes& ſingulæ ejus partes partem F in C,& C partem G in D,& ſic de- in Sphæricam ſe ſuperficiem nolis quidem inceps in circulum, uſquedum reſtituatur inſenſibiliter, ſenſibiliter verò in ſuperficiem ſuo principio. Tanto tamen ſemper motus planam componunt, quo peracto quieſcunt; debiliores eſſe putes, quantò à principio quod experimento conſtat: ſunt remotiores. Quæ omniĩa dicta ſint de Si enim Ventus Lacum quempiam huc Mota Maris nullis Ventorum flatibus, qui illucque fluctuare facit, hoc ceſſante, aquam ubique paſſim dominantur, exagitato, ſubla- ad ſuum æquilibrium ſub æquabili ſuperfi- tiſque obviis literum promontoriorumque cie lacus redire notum eſt: Cum enim flu- impedimentis; hiſce enim Motum non im- xilis naturæ Elementum ſit, fieri non poteſt, pediri duntaxat, ſed& deſtrui neceſſe eſt. Hinc —— 8— 8— 1* LIB. III. HYDROGRAPHICUS. 133 cab. I. Finc patet, ſi(analis quiſpiam cujuſcun- ſcendere ad perpendiculum,& per Eaut I, ſe que tandem longitudinis fuerit, aqua replea- evacuare. tur, ſubereiſque obturaculis claudatur; aquam Suppono quartò: Motum Maris eſſe vel exempto obturaculo, vel leviter piſtillo irectum, vel Vorticem vel(oncuſſonem. 15 preſſam eodem temporis momento in altero Motus directus Maris eſ, guando verſus pla- extremo una motum excituram tantum gam aliquam ab etrinſeco impulſu concitatur. f quantum intra canalem preſſa locum reli- Motus vortiginoſus Maris eſt, guando Ma- querat. re in gyrum agitatur,& hic ut plurimum fit ber bemit perficiales, aquas ſibi ſubdlitas uſque ad fun- quando aqua abdità in fundo Maris abyſſo 4 abn. dum ad perpendiculum premere naturaliter, abſorbetur, de quibus ſuo loco fuſids. Per 5 peraccidens verò, ſive per impulſum violen- accidens movetur in gyrum, quando Ventis tum, oblique premere. Sit Vas quodpiam contrariis Mare in turbines agitatur. m de LMN O agua re- Præterea Motus directus univerſalis eſt du- pletum. Dico partes plex, prior conſtans& perpetuus; alter perpe- aqud A in ſuperficie tuus quidem eſt ex contrariis tamen motibus oquas ſibi ſubditas compoſitus. Motus directus perpetuus& uni. premere non obli- verſalis eſt ille, quo Mare ſeu Occanus perpetuò què verſus Maut O, Juxta motum Solis ex Oriente in Occidentem agi- ſed ad perpendicu- tatur. Motus alter generalis compoſitus ex con- lumſibi infra poſitas trariis motibus eſt propriè is, guem nos Fluxum aquas, juxtalineam& Refluxum, alii acceſſum& receſſum, quidam AB. partes verò C Intumeſcentiam& detumeſcentiam Maris aut D non oblique dicunt,& fit Motu Lunæ ex Ortu in Occaſum. ſr verſus B, ſed in E, vel I. recta prement: Et pa-·¶ Reperiuntur& in Mari alii quidam Notus 2* tet ex ĩis, quæ ſubtili ratiocinio demonſtrat proprii& Hingulares, alii contingentes. Aotus „ber dbachime. Archimedes in citato libro, ad quem Lectorem proprios& fingulares, illos ſpeciales ſive pro- & de remitto. Patet& hoc experimento: Si enim prios vocamus quibus aliquæ tantum Oceani in B fandum Vaſis perfores, agua non in Daut partes moventur; Suntque iterum daplices; Nan· C, ſed in A puncto ad B perpendiculari vorti- perpetui,& anniverſarii. Ili nunquam ceſſant bet de quocunque loco in fundo Vaſis aberto: menſibus vel diebus in aliquo azari depre- v. g. ſit apertus fundus in Evel I.& mox com- henduntur. Sed omnium horum diviſionem peries, aquam in D vel C per vorticulos de- in ſeguenti reſolutoria Tabula contemplare. 0 Conſtans& perpetuus,& eſt ab Oriente ad Oceidentem,& dependet à Sole. Directus J Compoſitus ex motibus contrariis,& dicitur Fluæus& Refluæus Maris,& de- u.le. pendet à Luna. luis Refluxus ¶ ¶Alotu generali, quo Mare ad oppoſitarum Regionum litora appellitur. & eſt Jq Nlaris ad oppoſita litora vi Ventorum reflsxione in aliam partem facta, quos velex(Currentes vocant. 2 Ex abſorptione aquæ Maris, uti fit in Vorticibus,& vocan- 22 ˙ ü ůNL. eſus pa tur Motus circulares. Vef petuus, Ex vehementi irruptione Fluminis alicujus ſubrerranei in 5 6%% eſtque ſubaqueis regionibus facta, qua Mare continuò ali- Proprius& ſpe-¶ hic ite- quouſque æſtuat. bn rum, vel Ex Flaminum ingentium amniumque in are ſeſe exone-—1 ud impert, quo Mare vel recta propellitur ali- 5 5 quouſque, vel in zurbines agitatur, vel Mare in in- 2 conſtantes æſtus agitur. a18A* Motis Ocea- 30 Men Auniver- Qui certis anni menſibus, vel diebus in aliquo Aari de- aquarum ſarũ ſunt, prehenduntur: ad hos revocatur Motus Occani ex Au- blun; b tro in Boream, vel ex Borea in Auſtrum. rium rece- Ventis, quorum in Mari innumerabilis varietas eſt, quibus Mare per- ptaculi, a-¶ Contingentes Ma. petuis agitationibus, nunc in has, nunc in illas partes infeſtatur, lius eſt%motus ſunt,& dependet à ſubitanea aëris commotione, uti de Ventorum origine quibus nun- diceturʒ& ſine certo ordine modò ceſſant, modò incipiunt, ſuͤnt- quam Mare li- que quaſi ininiti. berum eſt, na-¶ Vel ex ſabrerraneis ſpiritibus halitibuſque Mare turbantibus, qui ſub- ſcunturque inde ex fundo Maris erumpunt, neque certo ordine conſtant, ne- vel ex gque certo& definito tempore durant. 1 9258 ille, quo Oceanus ex Polo Arctico, per Polum Autar- eralis 85 ckicum per viſcera Globi Terreſtris ſe perpetuò circulat. Spetiale 5 Maria omnia communicantia per ſubterraneos mea- Circulatorius 4 tus reciproca negotiationis commercia exercent. Quo Mare per ſubterraneos meatus intra Montium rece- ptacula ſe exonerat,& hac circulatione peractà, origi- ni ſuæ reſtituitur. Uine Hille* R 3 GA. MUNDISUBTERRANE!I II. De Motu generali Maris, qui eſt ex Oriente in Occidentem. Sect. I. Otus generalis Occani eſt ex Oriente in toto paſſim Oceano hujuſmodi motum ex Oria Occidentem,& experientia diutur- in Occaſum obſervari, adeò certum eſt, na iis qui per immenſa Oceani ſpa- quàm certa eſt multorum annorum expe- tia ultro citroque in Novum Orbem ſuſcepta nientia unanimi omnium Nautarum, qui navigatione innotuit. Qui enim ſolvunt ex dictum Oceanum ſæpe ſæpius triverunt, con- India verſus Occidentale Bonæ spei Promonto- ſenſu approbata. rium, atque ex Luſitania aut Hiſpania in Hujus itaque tam luculenti effectus cauſa Meicum ſolvunt, multò breviori temporis inquiritur. Peripatetici, more iis ſolito, ſta- ſpatio conficiunt iſtiuſmodi iter, quàm vel tim adyrimi Mobilis raptum, quod utrum in cur brevius ex Luſitania in Indiam, vel ex Mexico in rerum natura ſit, necdum conſtat, confu- Hiſpaniam. Præterea qui ex Portu Acapulco giunt. Alii Magneticam virtutem fingunt in Varir 4e niam confi. Vovα Hiſpaniæ in Inſulas Philippinas naviga. Sole, qua Mare trahatur. Alii Metaphyffcis re ſolent, ex dicto Portu, ubi perpetua ferè ſpeculationibus intenti, tantum abeſt, ut malacia eſt, ad decimum gradiſm Latitudinis cauſam tanti effectus aſſignent, ut potius ob- Borealis contendunt,& juxta dictum decimi ſcurent. Nos rejectis remotiſſimis iſtis ſpe- gradus parallelum, tam feliciter in Occaſum culationibus ad viciniores& proximà cauſas navigant, ut immotis velis ſpatio 85 die- procedimus. rum zooo milliariorum ſpatium conſiciant; Itaque melius philoſophabimur, ſi hujus vercauß nec vela mutant, niſi ad Inſulas quas vo- Marini motus cauſam, Solis ex Ortu in Occa. erbonimn. cant Ladirones, ubi derelictoparallelo decimo ſum devolutionem dicamus: Cum enim ma- Inſularum(Ia Bocca de las Iſias vocant) recta Solque perpetuò ferè hanc Plagam alicubi ingrediantur, ſicque vitatis periculis Ma- normaliter radiis ſuis feriat, atque adeò in- e tandem Portum tutè obtineant. gentem aguarum molem quotidie radiis ſuis Tertiam itaque Terreni Orbis partem non niſi attractam attenuatamque vel in atrem, vel ſeptime ſtri, hoc Orientali vento, qui nunquam in vapores nubeſque convertat, neceſſe eſt, nautas fallit, conficiunt. ut in conſumptarum attractarumque aqua- E contra verd ex Moluccis ſub decimo pa- rum locum, aliæ ab Ortu aut ab utroque la- rallelo Vovam Hiſpaniam petere non poſſunt, tere ſubſtituantur: cum verò hæc agquarum utpote Vento Marique Nauper ipſis contra- attractio ſemper continuetur, effectum hunc 1 rio; unde neceſſe eſt, ut ex Iuſulis Philippi- fxus Maris in Occidentem pariter duratu- l5 Phlüppi vs in Novam Hiſpaniam navigaturi quadrage. rum, nemo eſt qui non videt. Magnam au- Cioſſim nis in nle. mum gradum Latitudinis Borealis adeant, tem& incredibilem aguarum copiam Solis imbres its „ ſub hoc enim à Ventis Borealibus, qui per- virtute ex Oceano attrahi, quotidianæ& co- en petuo in ora illa Americæ Septentrionalis re- pioſiſſimæ pluv iæ iis in Regionibus, quibus gnant, impulſi, brevi tempore Portum Cali. Sol verticalis eſt, abunde teſtantur, conſtat- forniæ obtinent. Ita oretenus mihi retule- queex relatione Noſtrorum Patrum, qui in runt P. Simon Cotta,& P. Dicdlacus Bobadilla, Collegiis Zonæ Torridæ ſubjectis habitant; Inſularum Philippinarum Procuratores, qui ſiquidem Sole ipſis in vertice conſtituto, cir- dlictum Mare jam bis ſulcaverant. ca meridiem tanta quotidie znbrium diluvia Notatur& hic motus in Freto Magel- Cpelkunder, ut& camporum planities ſta- lanico, ubi Oceanus ex Oriente in ſtrictiſſi- 1 55 videantur,& portus litoraque abrasa mas hujus Freti fauces irruens ingentibus è montibus arenà cæteriſque argillaceæ ma- æſtuum ebullitionibus ſuſque deque convel- terir quiſquiliis compleantur; atque hoc lit omnia, donec ſibi in Paciſſcum Mare adi- pacto Mari, quod per Solem ablatum eſt, tum inveniat, Sic per Fretum Manilanum poſtliminio reſtituatur. & Oceanum Cargeticum per Canalem Pro- Cur verdò ſub guadrageſimo Latitudinis gra- cauſa cr montorii Comorini ex Oriente in Occiden- du Venti ut plurimum Boreales dominentur in Hiat tem incitatiſſimo motu feruntur. Ad Sinum litoribus Maris Paciſſci, cauſa eſt rarefactio Pariæ tantâ ex Ortu vehementià rapitur, ut vaporum, qui ſub Zona Torrida elevati,& rales venii Vbique l- inde Oꝶ Draconis dictum ſit. Obſervatur& in Borealem Plagam longè lateque diffui, corum Eu- hic motus ab iis, qui ex Europa verſus Cana- à ſuperveniente frigore, areque condenſa- dam navigant. Oceanus quoque Tartaricusto denuo repulſi Ventos memoratos efficiunt. tus notan Per Fretum Meigats ſummo impetu fer- Cur autem Ventus in Aari Pachiſco perpetuò tur, quod tum ex ipſo motu, tum ex copio- ſit Orientalis, cauſa eſt, quod Sole ſurgen- ſa glacie, quam dictus Oceanus in illud Fre-.¶ te vapores Oceano imminentes d frigore no- tum evolvit, conſtat. In Mari pariter Paci- clurno arctati, d ſullſeguenti Solis calore ra- fco Mare movetur verſus Fretum Anian; A refacti in Ventos degenerent, qui cum an- Japone incitatur verſus ¶inam, pari modo teriores Oceani ſemitas perpetudò ſollici- in Freto ad Javam concitatur. Verbo, in tent, mirum non eſt, causà eàdem perdu- rante, LIB. III. HVY DROGRAPHICUS. 135 cap. II. rante,& Morum Maris ex Ortu in Occaſum, ptentrione quidem in Aaſtrum„& contra. juxta Soſis motum perpetuari. Accedit, quod Quod quomodò fiat„aperiam. ex Borea& Auſtro Vapores repulſi, aguas u· Cum Sol, uti ſaprà dixi, perpetuò Zonæ Cauſi ho- trinque perpetuo quoque intra Oceani Euro- T0 brridæ immineat in entemque aguarum Zeplyreum Currenlem cogunt. Eſt autem molem ex Oceano ſibi ſubdito extrahat, ſit ut 5 hic Motus tantò vehementior, quantò Sol hujus Oceani Tractus aquis evacuatis veluti sub Zona Octano füerit normalior. Unde quamvis in decliviores reddantur; Septentrionalis verò aſenene. Oeeauo Aonæ Temperatæ ſubjecto, vim ſuam Oceanus, utpote extra normales Solis radios erer Sol quadantenus exerat, quia tamen 0hli- conſtitutus, humidiſſimo ſuo temperamento gu tantum ſuperſciem Maris radiis ſuis plerumque circumvicinum aërem in ſe con- phyreus. ferit, hinc motus Maris ex Ortu in Occa- vertendo continuum aquarum jncremenutun. ſum minimè hic tam violentus obſervatur, ſuſcipiat, ſeque in conſumptarum aquarum quam in Zona Torrida, aut locis eidem vi- locum, providà rerum diſpenſatrice Na- cinis. turà hac ratione ordinante, fubſtituat, fit ut Lunæ mo- Tandem Tunam quoque hunc motum O- Octano ſub Zona Torrida, aquarum defectu mane geani Euro. Eeplyreum multùm promovere, laboranti, Septentrionalis incremento ſuo promovet. hinc conſtat, quod in(onjunctione] aut Oppo- ſubveniat, ut dives egeno, omnibus par- ſitione Solis& Luus Motus hic Euro- ephy- tibus ad Totius conſervationem conſpiran- ſihe reus multò concitatior vehementiorque à tibus. Idem dicendum eſt, de Oceano Auſtrali, gn Nautis comperiatur; dum in conjunctione Boreali oppoſito. Unde Torrido& macilento vacuatas à Sole Oceani ſemita potenter pre- ſemper ex alterutrius Oceani ditioris pena- bun mit, ex quapreſſione Mare ſemper in anterio- rio, ſingulis ſemeſtribus, alternatim, veluti an- ab bue rem partem, juxta Iunæ Soliſque motum nona quædam à provida Natura, ne in ne- enimnd. pellitur, ut infra fuſius demonſtrabitur. In ceſſariis deficiat, deputatur, ad defectum * Oppoſitione verò, Luna noctu pariter in Occa- unius, exceſſu alterius ſupplendum. Dicta ſum premit; unde unda trudens undam per- hac experientiâ confirmo. petuò quædam fit ex Ortu in Occaſum Oceani Si ſupra oblongum quoddam Receptaculum kuperimen: fluctuatio, qua defectus aquarum à Sole at- aguis repletum, globum ferreum igne priùs um. tractarum, per ſubſequentes aquarum à Lana candefactum, forcipe apprehenſum ſenſim compreſſarum concitationes reſarciatur. In ex A in B. ducas, ita tamen, ut aguꝶ ſuper- Quadraturis verò, uti Luna Mare non per- fectè reſpicit, ita minorem quoque compreſſio- nis elfectum præſtat: Et experientia docet, Motum hunc fere ſemper in quartis Lunæ op- HD pido debilem eſſe. Ex hujuſ- ba Atque ex hoc Miotu generali Euro- Zepſy- 0 berten G. Leo, alii duo motus Oceani naſcuntur; quorum cean motu, unus eſt ex duſtyo in Boream,; alter ex Rorea in ctiem non tangat; invenies quod dixi, aquam 0 de Auſtrum. Conſtat enim Oceanum ex Boreali globi motum mox ſecuturam, in medio veluti Boren i Mundi angulo, vehementi quodam impetu Canali quodam relicto;& ſi prius conſinia verſus Auſtralem Plagam prorumpere in Ocea- aqus& receptaculi notes, videbis ceſſante 10 Allantico; quo fit, ut qui ex Luſftania aut motu globi& frigefacti, aguam luculenter in Inſulis quas Aaores vocant, verſus Bonæ Spei vaſe defeciſſe, utpote calore globi in vapores ct. Promontorium iter faciunt, id citius, quam reſolutam. 8 contrà conficiant; durat autem hujus Hauus Atque hæc de Moru generali Euro-Aephy- 5 2786& efficacia ſemeſtri pene ſpatio, à Se- reo, ſeu Voto-Boreo ſufficiant. 2 S APN e hoc eb De Motibus, us Currentes vocant, ſeve repercuſſos, aut reflexos m e Cap. III. hic Motus multipliciter; ex Mexicano Sinu in Hiſpaniam ſoluturis, Lito- vel ex generali motu Euro-Cephyreo ra Virginiæ& Floridæ tenenda ſunt, ut navis 5 Regionum lito- curſum ſuum tenere poſſit. Cujus rei ratio a- impu—0 1 einde reflexus, quem ¶lia non eſt, niſi quod Oceanus partim ex Borea er af autæ dicunt; vel ex Venrorum Hla- in Auſtrum maxima vehementia ruens in ca- 0 0 8 ex o%% Hluus& reſſuxds pite ſeu promontorio(andido( quod cabo hianco b 8 5 vocant) zlliſus refleuſque,& hinc iterum ex 5 0 Inſulis in Mexicum ſol- Orti in Occaſum motu generali, curſum ſuum g urrenti ama, parte ve- verſus Inſulas cubam& Hiſpaniolam dirigat, m. cur, quf intra(am&ͤ Hiſpaniolam& Con- ubi inter fauces concluſus uentem Nouæ Hiſpaniæ adeò vehementes ſunt, ut Fluminis impetum referre videantur; navibuſque ſemel in hujuſmodi fauces con. jectis, nulla recedendi facultas datur imò conſtrictuſque ve- hementes fluctuum commotiones excitat. Cum verò in Sinum uſque Mexicanum conti- nuatus, ibi exire vetetur, ad Litora Virginiæ & Floridæ curſum decircinans, ibi ſummo Im- 136 MUVNDI SUBTERRANEI Sect. I. impetu Oceans libero denique reſtituitur, perrumpere valeat, hinc reſexo Currente denuo circulandus. Quem Motus, ut dixi, effugium quærens, intra dicta loca circula- generalis Maris egregièe juvat. Cum enim tus, ſuo reſtituitur principio. Verùm de ab hoc ſub Zona Jorrida violentiam patia- hiſce in ſeguentibus uberior dabitur diſcur- tur, neque omni ex parte Mare concitatum rendi materia. „% ᷑ HT-=;x De Motu generali Maris, eſſque circa Orbem Terrenum Effectibus. Cap. IV. Ector primùm ſcire debet, quod ſic-cea& mollia omnis 8 tum novã tum uti Flumina diverſos in extima ſuper- plena Luna creſcere faciat, certè vis motrix ſcie ſortiuntur efſectus; ita& in Mari. LIunæ in corpuſcula nitro, ſale, alumine, Siquidem in Aſtibus, Currentilus, Syrtibus, vitriolo, bitumine compoſita, quibus uni- Abſorptione& Regurgitatione Maris, Flumina verſum Mare refertum eſt, non minori vir- inter Montium parietes concluſa, longiſque tute aget, quàm in alia. Maria quippe virtu- ambagibus decircinata cæteris celeriorem ie Lunari rarefacta& attenuata, dum omnes motum, ut experientia docet, acquirunt,& ſimul locum majorem quærunt,& hæ ſub- tantò quidem celeriorem, quantò alveos ha- ſequentes,& aliæ alias vehementer ſollici- buerint decliviores; In latè verò patentes tant; magnam indeè intimi quoque Maris diffuſa campos, dum ſuam explicant ampli- commotionem& intumeſcentiam naſci, nemo tudinem, tantò tardiori progrediuntur motu, niſi harum rerum imperitus negare poterit. rundus O. quò alvei eorum planiores fuerint. Eſt& Atque hoc yrimum eſt. ceani inr: Oceani univerſi ſandus haud ſecus ac in Terræ Altera opinio eorum eſt, qui ſentiunt, Mare ſuperficie, prorſus inægualis; jam en im in-· juxta declivitates vallium ſubmarinarum tem a gentibus Montium catenis, Scopulorumque non velocius, quàm in ſubmarinis planitie- Flucta. multitudine cinctus, profundiſſimas alicubi hus moveri; quod experientiæ planè repu- valles& angiportuss modò in vaſtiſsimarum gnat. Cum enim jam oſtenſum ſit, aniver- regionum planities exporrectas ſuas expli- ſam molem Oceani und moveri, certum eſt, in cat undas; ſubinde in occultas& abditas vo- declivitatibus vallium illud majori impetu ragines intromiſſus unà ſecum aquarum mo- ruere, quàm in planis fundis;& diverſi lem abducit; nonnunquam ex cæcis Terræ Oceani perpetui Currentes nunc in hanc, abyſſis regurgitatus ſævas concitat tempe- nunc in illam Plagam velocitate ſua ruen- ſtates. tes, qua naves etiam onerarias, non ob- His ita conſtitutis, non poſſum non mi- ſtante ſecundo Vento, ſecum rapiant etiam rari nonnullorum imperitiam, qui dicunt, invitas; quod non fieret, niſi dictæ in Mari Mare ſemper quoad motum, eodem modo ſe declivitates darentur: hiſce enim moles habere, neque celerius in uno, quam in alte- Oceani incluſa& coarctata diverſaque, non ro agitari. Quod uti contra experientiam ſecus ac inter Montes Flumina curſum ſuum eſt, ita temerarium eſſe judico id aſſerere; promovent donec planioribus locis reſti- uti paulò poſ inductione Motus univerſalis tuantur. Maris oſtendetur. Certum eſt, Oceanum Motu generali ex O- differentes in Oceano Maribuſque Currentes, riente in Occidentem, virtute Solis& Lunæ cie- qui tamen non durant; ſed extemporanei A1otus Flu · Ti. Conſtat autem ex ſuperiùs allatis, Aſtum ſunt. Reſp. hujuſmodi(urrentes non imme- aus c. re. ſive intumeſcentiam& detumeſcentiam diatè à virtute Lunari, neque à diſpoſitione „„ Oceani virtute LIunari concitatam, non 1 5 fundi Maris, ſed à Ventis aquas nunc in hanc, molem ficietenus tantùm, ſed totam Oceani maſſam nunc in illam partem ſaperfcialiter agitan- conetat. molemque à fundo uſque ad ſuperſſctem com- tibus proyenire; unde non perpetuantur, ſed moveri. Et ego horum omn iĩum auritus teſtis ceſſante Vento Mare tranquillitatem nanci- eſſe poſſum, qui dum Freti Siculi miracula ſcitur; Currentes verò ſive Mare yentis tem- ſcrutarer, non ſemel in ſumma Maris intu. peſtatibuſque obnoxium ſive tranquillum ab Npaieuia eſcentis, ingentem ffepitum audivi. Et cum omni agitatione fuerit, ſemper tamen du- ex nautis quærerem, quiſnam iſtiuſmodi rant. Si itaque Mare iſtis, quos diximus, ſonus eſſet; reſponderunt, huncſonum ſem- motibus tam generalibus, quàm ſpecialilus per percipi, Mari in ſummo Aſtus gradu exi- non moveretur, ſed ſemper conſiſteret, ſtente; fieri autem hunc ſonum& ſtrepito- tunc verum quoque foret, Mare ſemper ſum fragorem ex colliſſone lapillorum, conchiy- eodem ſe habere modo, ſive fundus ejus pla- lorum, ſimiliumque rerum ſundo inhæren- nus, ſive declivis fuerit; ſed cum Mare per- tium, quæ rapiditate Maris agitatæ& iden- petuò jam ab Oriente in Occidentem, modò ex tidem inter ſe colliſa hunc ſtrepitum efficiant. Septentrione in Auſtrum,& contrds nunc intra Unde collegi primum, non ſuperficiem valles ſubmarinas(urrentibus ſuis agitetur, tantùm Maris, ſed& totam aquarum molem illud eodem ſemper modo ſe habere impos- virtut- Lunari moveri. Si enim ſæc virtus ſibile eſt. Sed jam hæc omnia apodictica& conchylia in ipſo fundo adhæreſcentia, cruſta- Ceograpbica demonſtratione comprobemus. Ex- ———— Declivitas undi Maris cauſat rapi ditatem Curren- tium. Sed dices, occurrere quotidie diverſos& objedi. vdh, LIB III. HYDROGRAPHICUS. 135 1 Cab. IV. Explica ante te Mappam Ceographicam, lem, tanquam per profundiſsimam vallem in- Uor. quam datà operà ita delineavimus, ut quæ tra anguftias, NM, Freti ſeſe inſinuet, ubi tan- ropoſito noſtro opportuna fuerint, ex ea tæ molis aquarum ſuſtinendæ impotens par- 8 meridiana clarius eluceſcant. Diximusſtem in circulos agitat, partem in Litora Su- in præcedentibus, Motum Maris generalem matræ reverberat: Unde Mare contrarios ge- 1 05 ab Ortu in Occaſum; quod tamen non ita nerali Motui motus mentiri neceſſe eſt. l. intelligi velim, quaſi Mare continuo fluxu Idem evenire dicitur inter avæ, Borneo ſemper rectd feratur ex Ortu in oppoſitam Pla-& Terræ Auſtralis Freta: Mare quippe ex E gam, ſed ſubinde obliquo refleæu, nonnun- Auſtrali Oceano ſollicitatum, tum propter quam circulari, interdum fluxus& refluxus innumeros Inſularum occurſus incurſuſque, nde motum pro occurrentium impedimentorum ſimilem ſaprd deſcriptis æſtuum faciem in- 05 conſtitutione cieri. duit, donec ab Inſalarum expeditum faſtidiis, Sole itaque exiſtente in vaſliſimo omnium liberum in Occidentem curſum proſequatur. Oceano, virtute Luminarium, utpote in campo Ex faucibus ergò Fretorum O& P, ſummo l ampliſſimo ſe potiſſimum exerente, Oceanus impetu labens curſum ſuum primò dirigit Kbeſlb percuſſus juxta motum Siderum longè late- verſus Promontorium Terræ Auſtralis B, ubi 1 fe que ſe explicat,& potiſſimùm per Archipe. reflerum(urrentem ſuum dirigit in Septen- cur tam ſe- lagum Indicum, 1 1000, uti referunt, Inſula- trionem verſus Sinum Camboiæ R, tanto im- Ingms flu- vi allus. rum fœtura turgidum. Obſervatum itaque, peia, ut, quemadmodum ITineraria nautica 1 F carminatum, ob varias in ſequentes Inſulas mari poſſit. In Cangetico verò Litore fluxus boiæ Litori- obvias repercuſſiones& inſultus, iſolitos& refſuxus hujus torrentis tam velox& im-““ prorſus Æſtus movere. petuoſus fertur, ut ad zo milliaria Litus nunc Tria tamen loca potiſſimum recenſentut, obtegat, nunc detegat, tanta velocitate, ut in quibus hujuſmodi Maris ludibria potiſsi: eum vix eques validiſsimo curſu evitare muùm ſpectantur. Primus inter Japoniam& poſsit. (hinam, Alter in Freto Malacam inter& Suma- Quæritur caaſa hujus. Reſp. Mare dum trams: Tertium inter ſavam, Celetes, Borneo,& per(urrentem P Q, ad ILitus Terræ Auſtra- Currentes Varii. 67 Terram Auſtralem. 1¹⁸ Qrepercutitur Huxum ſuum aliquo- Saspene Inter Japoniam& Chinam Mare nunc ex uſque, verbi gratia, in Ccontinuare ubi d Oecidente in Orientem, jam in circulum abiens Cufrens denuo ſapervenientibus Currentibus, namen niam G tam ſævas cauſat tempeſtates, ut, quemadmo qui ex Inſularum circumjacentium angipor- on ob. Chinam.& dum Hiſtoriæ Nautice narrant, Naves invo- fibus ruunt, obverſans, unà cum iis in ul- detiam a a jutæ vix ſeſe extricare valeant; Impetus e- timam Sinus oram P dirigitur Velocitatis nim Maris ĩis in locis tantus eſt, ut ex con- verò Marinæ hoc in loco cauſam eſſe dico, trariorum fluctuum concurſu vel ipſas Na· Vallis ſubmarinæ præcipitem declivitatem, ves in altum elevet à Maris ſuperficie ſemo-· per quam Mare ſummo impetu ruens, de- tas,& præſertim accedente Vento(æcia per ſcriptos paulò ante effectus in Litore efficit. aërem in vicinos ſcopulos illiſas in mille Cum verò Mare hoc loco tot Vorticibus re- b. rune. partes diffringat. Vide de his P. Furnerium fertum comperiatur ut Nautæ eos vix ſu- erſn& oiß rins. in ſua Hydrographia 176. 6. c. 8. perare poſsint, cauſam eſſe dico, quod Mare nrentes, Cauſa hujus eſt: Quia Mare Auſtrale ſum- hoc in loco, R, per quendam ſabterra- ermi mo impetu in Litora(hinæ repulſum ex Oc- ntæ Voraginis meatum in intima Montium imme: cidente in Ortum repercuſſum, curſum ſuum Imal& Parapaniſi Hydropſylacia ad Fontium oſttione aliquouſque tenet,& novis ſemper& novis Fluminumque origines conſtituendas ſeſe in hant, aquarum accumulationibus K(vide Map- exoneret; hoc autem ita eſſe, profunditas Agital pam) Mare urgentibus, dum id repercuſsi Maris nullà hoc loco bolide explorabilis ſa- —* fluctus ſuperare nequeunt, per Litora Chi. tis teſtatur,& in Itinerario ſusè deductum XV V, accedente preſſurd ad Litora Ia- fuit. poniæ facta in circulum abire neceſſe eſt,& Porrò dum Mare eo impetu quo affluxit ſupervenientibus ex altera ſaponicæ parte hoc loco refluit, fit ut currentem ſuum, priori Auſtralis Maris fluctibus, dum Aari ex Bo- Currente relicto, utpote ipſi contrario, par- reali parte circulato occurrunt, turbines ſæ- tim verſus G partim per Canalem F, Zeila- vi ingenteſque procellarum tumultus ibi vum inter& Promontorium Camorinum con- naſcuntur ‚ unde navium hominumque in- ſtitutum, dirigens, non minori impetu quàm teritus. quem in ſapradictis Fretis deſcripſimus, im- Porrò Maris fluæu ex Oriente in Occidentem pellat; ubi dum novos Currentium ex Terra Cuiren- continuato, dum inter Inſulas Philippinas& Auſtrali repercuſſorum occurſus reperit, flu- binen Latora(onchinch inæ paulò profundius ſeſe in- xum ſuum partim in Sinam Camdoie partim tta Fretum Malacenſe inſinuat, in hujuſmo- in Maldinarum Inſularum exercitum dirigit 0 di gurguſtiis, M tam inſolita ciet lempeſtates ubi à Hrmaſtatione, nec non multiplici ar- ſtaſdque, quales ſæpè cum rerum omnium morum defenſione præoccupatum receptui jactura nautæ experti ſunt; neque mirum canens, verſus Indiæ Litora uga ſibi conſu- eſt, cum Mare per dictum Conchinchinæ(ana- lens veluti circulatum in interiora S7048 TOxũ. I. Indi 138 MUVNDI SU Sect. I. Indici rapitur; hic verò concurſu cum prio- ri currente facto, ingentes pariter fluxus& refluxus excitat, zumorque ad guingque, vel, ut alii, ad ſeptem orgyias in diclo Litore ex- creſcit. In ano verò ex Oſliis Indi, fluxus& re- Huxus Maris præ cæteris omnes in admira- tionem trahit, tanta eſt currentis& recur- rentis Maris tum magnitudo tum velocitas, ut multi putent prodigioſi hiſce us incre- mentis Alexandrum Magnum quondam ter- ritum ab ulteriori expeditione deſtitiſſe. (auſam eandem eſſe puto cum ea, quam in Sinu(amboiæ deſcripſimus, fundi videlicet maritimi declivitatem ceu alyſſum quandam, per quam Aare ſeſe in interiora Montium ad BTERRANEI Alter Currens ex Sinu Camboiæ ruens ver- Conſelt. ſus Terram Auſtralem tanto impetu fertur, ut vix Navis hunc(urrentem ſecuta, redi- re viſa ſit; apertum ſignum, novam ibi- Maris declivitatem, Mare in neſcio quos Auſtralis Terræ, X, meatus ſubterra- neos abducere. Porrò ad Promontorium Bonæ Spei prior krmme. lurrens cum poſteriori concurrens junctis 35 copiis novas ſuſcitant tempeſtates cum maxi- mo Aſtus incremento; atque hinc laxio- ri ſpatio reſtituti, atque in immenſas Oc- cidentalis, id eſt, Africani Oceani regiones longè lateque diffuſi, Sipartito quodam fuxu univerſam Americam infeſtare viden- lacus& flumina conſtituenda exonerat: tur; parte Oceani ex S in D currente,& hanc autem ſubmarinam vallem divaricari ex una parte verſus Cſtia Indi, ubi cum valle Terrena fluminis continuatur; Indum enim per profundiſsimas valles inter præruptos Montium ſcopulos currere, notius eſt quàm ut dici debeat: ex altera parte, uti Mappa monſtrat, ex G in E, uſque in Sinum perſicum ſecedere, quod etiam ex Fluxu Maris per- petuo in dictas Plagas nitente, innoteſcit. Sie Kerſ. Sinum perſicum abyſſis refertum,&per ſub- ei deſcriptio. 5 terraneum meatum juxta Loſſandam Pro- montorium Mari Caſpio correſpondere 11I hinc à Currentibus Borealis Oceani ſuperve- nientibus inhibità intra Iſehmi anguſtias & Mexicani Sinus intricatiſſimas ſemitas deflexà; ubi eos excitat Fluctuum fervores eHfectuſque, quos infra in Diſguiſitione ſepti- ma deſcribemus. Pars verò altera, Ameri- c& Auſtralis Litora irruens, reflexamque à ſupervenientibus Oceani undis intra a- Imbatam gellanici treti anguſtias coarctatur, ubi oc- 1 currentibus ex Oceano Auſtrali Currenti co. bus, dum de tranſitu inter atrumgue Ocba- num pertinaciſſimo prælio concertatur, Secundo Libro fusè oſtendimus. Certum eſt Oceanum Indicum, uti impetuoſo motu intra hoc Mare irruit, ita ſæviſsimas quoque& in- evitabiles tempeſtates ex fluctuum incon ſtan- ria& varia(urrentium nunc huc nunc illuc repercuſſorum circulatione excitare, quo- tidiana penè naufragia ſat teſtantur; uti mihi oretenus tum Noſtri Patres, tum alii aqua in Montium cumulos agglomerata ſuſque deque fert omnia, niſi Luna, Ma- rium arbhitra, decremento ſuo refluxuque inter alterutrum Mure pacem& inducias aliquantiſper conſtituerit. Vide P. Joſe- nf phum Acaſtam, qui hujuſce loci rempe ſta- res& pericula quàm exactiſſimè deſcripſit; ubi& expreſſis verbis aſſerit, Oceanum qui hoc Mare non ſemel ſulcarafit, narra- runt. Hi unanimi conſenſu dicunt, Hoc Mari tum ob inſcrutabilem profunditatem 465 ſum potius quam Mare dici debere, tum ob vortices, quos continuò agitat, ſubterra- neis meatibus refertum. Accedunt hiſce Zygris& Euphrates Amnes yaſtiſſimi, qui juxta Babylonem amico confluxu juncti, dum juxta Baſſoram ſeſe in hunc Sinum ſum- mo aquarum incremento per multiplicia O- ſtia exonerant, fieri non poteſt, quin ingen- tes commotiones ſuſcitent. Sed de hoc Mar alibi in hoc Opere pluribus. Quare ad inſti- tuti noſtri filum revertamur. Scn. Duo deinceps novi in hoc Indico Oceano Ficai. Currentes occurrunt, anus ex Camboiæ angulo reſultans iter ſuum dirigit verſus Litora Afri- cæ, ubi torrentis inſtar partim in Mare Au- Frum, partim ad Lirora Africæ continuato fluxu per(analem, Africam inter& Inſulam S. Laurentii interjectum, veluti ex Monte les Alaris, niſi à Ventis impediantur, ſem- quodam in profundam vallem labens, eos ibi tum Aſtus tum procellas excitat, quales nul- lo non tempore ſuo damno Nautæ experti ſunt: hec enim Plaga uti ſcopulis& ſyrti- bus intricata eſt, ita naufragiorum frequen- tia non exiguam ſibi infamiam peperit, verè Horror Nautarum. veluti ex alto Monte intra fauces, veluti in- tra vallem anguſtam ſcopuliſque rupibuſ- que intricatiſſimam, ſummo impetu irrue- re: Idem Auſtrali Mari contingere, dum intra dictas anguſtias ſus incremento im- pellitur. Itaque Mare ex tantis Freti angiportibus tandem eluctatum veluti de victoria grium- phans, longè lateque in immenſo& in inex- ploratæ adhuc vaſtitatis Occano Auſtrali ex- porrectum, communi generalis Motus ductu quietè& pacificè progreditur, uſquedum termino à quo hanc narrationem incepi- mus, reſtituatur; quæ uti in Mappa lucu- lentiſſimè monſtrantur, ita ea fuſiùs expli- canda non duxi. CoNSECTARKAITU 7 7 is cur· Hinc ſequitur primò: Aguas ſaberfſeia· e ex Ortu in per curſum ſuum ex Ortu in Occaſum ſuſci- Occalum. pere; In vallibus verò ſubmarinis pro eo- rundem conſtitutione nunc in has nunc in illas oras derivari. Secundò, Aaris cur- ſam tam ſuperficialem quàm intra valles,zß decurrentem impediri, ubi terrenarum ke- Cionum Litora& Promontoria impegerit; ur 1l 1 i . an 1* 11 ſu l ſy LIB. III. HY DROGRAPHICUS. 139 Cap. V. ut proinde ex hiſce rectè intellectis, omniumſtationes ſubeunt, Lun in Tropici, alias in Aſtuum diverſitas in aliis& aliis regionibus Æguinoctiali conſtitutà; alias quoque in 28 occurrens dependeat. Conjunctione& Oppoſitione ILaminarium e maximas; in mediis verò à Conjunctione 1 CONSECTARTIUNMII.& Oppoſitione Lucis minimas; quemad- e„ Curren- Ex hiſce quoque ſequitur, non ubique modum fusè in ſeguentibus docebimus. duum es. locorum recenſitos tum lurrentium tum iis ita conſtitutis, jam ad proximas ho- riere pro Aſtuum eſfectus eoſdem ſemper eſſe, ſed pro rum effecluum cauſas explicandas calamum Aalun, Luminarium in Zodiaco ſitu; alias enim mu- convertamus. 1 II. nrl. de ſihen De ſecundo Motu Maris generali, ex duobus contrariis Motibus compoſito, Mue,& quem Æſtum Maris, ſive Fluxum& Refluxum, Acceſſum quoque& Reces- daene. ſam, aut Intumeſcentiam& Detumeſcentiam Maris Vocant. ſenlzz Cab. I. Stu Maris uti nihil paſſim notius, Aſſerimus itaque, principalem cauſam 12 FE ita ipſiſmet Philoſophis causd ejus Aſtus marini, quem Alumum& Defluxum vo- nihil hucuſque ignotius fuiſſe, tot camus, aliam non eſſe, quàm Iunam unà ac tanta placitorum, quæ indè exorta ſunt, cum Sole concurrente, ſine quo Lunam ope- monſtra, abunde teſtantur. rari impoſſibile foret; cum Sol radiis ſuis 5./& Lans Alii ſiquidem hunc motum in reſpiratio- Lunam perpetud illuſtret, virtutem Lund cauſa la- nem terreni neſcio, cujus Animalis, ridi- effectricem Æſtus ſuſcitet,& ſie tandem e/ nones nes culo ſanè figmento conjiciunt; alii in mo- fectus infallibiliter, de quo tractamus, con- π.; Flonum e tum Terræ diurnum circa ſuum Centrum, ſequatur. Dicimus itaque Lunam proximam uti omnes, qui Terram circa Solem immo- eHicientem cauſam eſſe Motus hujus Solem bilem Sph labore verſant; quidam in Ter- remotam& diſpoſitiyam; urrumgue Sidus ræ motus ſubterraneos; nonnulli Lunam adæguatam omnium motuum cauſam; mate- Magnetem faciunt, Mare nunc attrahen- vialem verò ipſum Oceanum unà cum alia& tem, nunc repulſantem. alia Montium, Litorum, Regionum, Inſu- JTempus me deficeret, ſi omnium nugas larumque obviarum conſtitutione. Fromon. hoc loco recenſere vellem. Qui plura den De proxima cauſa prius dicemus, deinde kurgenius derat, is adeat Mereorologiam Fromondi,& de cauſa formali,& materiali,& tandem de Ge. Turnerii Hydrographiam, Conimbricenſes, Ca- fnali. beum lib. de Meteoris, Rheitam in Oculo 4% Lunam proximè& principaliter Æſtus marini Enoch&Eliæ, ubi ea fusè refutata reperiet. cauſam eſſe ita oſtendo. Illa propriè cauſa pro- Plerique tamen melioris notæ Philoſophi xima& ¶Mciens alicujus eſfectus dicitur, quæ in hoc conveniunt, Aſum Maris aliunde influit in effectum per influxum ex ſe forma- E ——— ᷣ——— 2 7 provenire non poſſe, niſi à luna: Sed&hi liter defectibilem; adeoque eſſentialis quæ- 2 41˖ diſparibus rationibus mirificè inter ſe digla- dam connexio ſit cauſam inter& effectum. Sed diantur. hanc connexionem Lunam inter& Oceanum dudus —*——*—— Nos neglectis eorum placitis, noſtram de reperiri, notius eſt, quàm dici debeat. Ergo. trium· xüsch Re. wiriſico hoc Marium motu ſententiam ad- Quod ut oſtendatur, notandum, dupli- Dupler mo- ———4 4 3—— niner. Auxũ ad. ſtruemus,& tantò quidem exactius, quantò cem motum Maris hoc loco conſiderari poſſe; tus Maris l et. Hruiter. inde in Terreni Orbis intima anatomia, majo- unum Diurnum; quo motus Maris motum diur- ducn ra nobis emolumenta, majoraque rationum aum Lunæ ſegquitur ex Ortu in Occaſum uſque vedun momenta emanatura confidimus. Et quo- ad eum à quo mota fuit locum, ¶patio fere inceßt niam Aſtas hujuſmodi unum ex illis Naturæ 25 Hhorarum. Alter eſt Motus Maris Menſtruus, lucl ſecretis eſt, in quo penetrando Sapientiſſi- eo gquod Deſluxus& aſflumus Maris ſeguitur Weml mi quivis ſe cæcutire profitentur; Certè mofum Lunè proprium, contra Signorum ſuc- ipſos Juriſconſultos imitari nobis conſtitu- ceſſionem ͤintegro Menſe Lunari, quo Mare tum eſt, qui prius in facto concordant, ante- Bis paulatim creſcendo ad ſummum incre- quam de Fure diſputent, cum ex ipſo facto mentum circiter octo dierum ſpatio pervenit, jus oriri certum ſit apud Legum Doctores.& his decrementum totidem diebus patitur. Hoc pacto, ut luculentius caaſa tam prodi- Sed prius Diurnum Maris motum expona- Aſtos 6 bo- gioſi effectus nobis conſtet, effectum priùs, mus. Irrefragabili experientia innotuit,„n- 45 ſive rem ipſam liquidò teſtatam certamquegulis Diebus ad Ortum Lunæ Maris incremen- 9 nos habere neceſſe eſt, cum cauſam rei in- ium incipere,& s horarum ſpatio emenſo maxi- ſeit his. in quirere philoſophando, antequam certò no- num incrementum obtinere; quod ut plurimum 05 1 — 2— 8 5 8 5 adran- bis conſtat, rem verè ſic ſe habere, ridicu- fit Sole in Verticali ſeu Merdiano exiſtente; iu.. lum ne dicam ſtolidum foret,& à ratione Luna verò à Meridiano declinante aquas in alienum inſtitutum. derelicto Quadrante per totidem ſex horas 2 de- Sect. II. Cap. II. Sympathia Luns cum Jerraqueo Globo. Luna humorum maſſam movet. 140 MUNDISUBTERRANEI decreſcere, ita ut in oppoſitis Quadrantibus Alterum argumentum deducitur ex ſitu Lu- Diſſuiſl. ſemper aquæ ſex horis vel creſcant, vel de- næs ſiquidem Luna in Æguinoctiali conſtituta 4gu,. creſcant, ut i poſtea per Inſtrumentum ee potentiſſimo influæu in Mare, utpote au ſtrum ad oculum demonſtrabimus. ad ipſum normaliter ſita agit, non item in Sol-“ In Motu veròd Menſtruo Aſtus ita ſe habet. ſtitiis conſtituta: ita ut quemadmodum in Tempore Novilunii Mare omnium maximè tu- Aiurno Lune molu, tunc maximum Mare incre- Pro diverſo met fervetque uſque ad quartum ferè ætatis mentum acquirit, ubi Meridianum attigerit, 22 Lunaris diem incluſivè; Nam à quarto uſque ita in menſtruo maximum Mare jure mer ito jusass mi. ad ſeptimum notabiliter aquæs incipiunt de- acquirit aquarum incrementum, ubi ad gui. m creſcere, ita ut circiter die d nouilunio octauo noctialem pervenerit Luna, quorum cauſa poſt- ee ſint humillimæ uſque ad undecimum;& ab hoc ea aſſignabitur: qui tunc quoque omnium uſque ad decimum ſeptimum incrementum maximus& potentiſſimus eſt, quando Sidus reſumunt; à decimo ſeptimò verò uſque ad atrumque vel Conjunctionis, vel Oppoſitio- vigeſimum ſecundum decreſcunt uſque ad vi- nis tempore in Æguinoctiali conſtiterit. geſimum quintum,& hincuſque ad Conjun- Atque uterque paulò ante expoſitus Maris ckionis tempus continua incrementa denuo motus Lund conſentiens, ſemper eodem modlo ſuſcipiunt, durante perpetuò alterna hac Iu- ſe haberet, ſi ab extrinſecis impedimentis, crementorum Decrementorumque viciſſitudine. de quibus poſtea, à ſuo itinere non detorque- Eſtque hoc primum argumentum Lunæ cum retur. Sed jam ad cauſam veram& genui- Mari conſenſus. nam enodandam procedamus. „ Quanam virtute aut qualitate Luna Mare mopbat. Ilximus in præcedentibus Lunam eſſe Suppono ſecundò, hanc virtutem Tunæ in- Lunæ vis & iunumeri alii Scriptores unà mecum Hantiæ lunaris ſimilitudine promanantem, ſeces aſſignant. Sola itaquèe difficultas in hoc ſubtiliſſimam,& mirè(quibuſvis etiam ob- 0n Flema. conſiſtere videtur, quanam ſcilicet virtute ſtaculis poſitis) penetrativam. Siquidem“““ aus qualitatèe tam miriſſcos eſfectus præſtet, quam uti nemo hucuſque recte expoſuit, ita mearum partium eſſe ratus ſum, eam, quàm fieri poteſt, luculentiſſimè demonſtrare. conchylia in fundo Maris virtutem Lunarem, incremento ſuo ſat ſuperque teſtantur; ca- ſtarrbis obnoxli etiam inter denſiſſimos parie- tes concluſi; aquæ nonnullæ vitreis vaſis arctis- Suppono itaque primò, Eſſe Lunam inter ſimè munitæ, ad Lunæ incrementum ita conci- & Terragueum Clolum mirum quendam con- tantur, ut bullire videantur. ſenſum& ſympathiam reciprocam, ortam Suppono tertiò, Corus Lunare juxta ana- ex ſimilitudine& proportionè quadam tem- logiam quandam&proportionem eodem con- peramenti utriuſque Globi; ſiquidem ſympa- ſtarèe temperamento, quo noſter Terraqueus Glo- thiam ex ſimilitudine naſci notius eſt, quam bus; ſed hic unà cum univerſo Oceano ex ſali- ut dici debeat. Quemadmodum autem nulla nis corporibus, v. g. ſale, nitro, alumine, vi- in Naturalium rerum ambitu Subſtantia eſt, triolo, lituminoſiſque ſcaturiginibus maxima quæ non cum alia quapiam ſympathiæ atque ex parte con ſtare, iis conſtat, qui Chymicæ antipathiæ conſenſus diſſenſuſque jurgia li- peritiam habent, qui omnia hæc ſe in Aguæ omnis pl. teſque exerceat: ita(opus Lunare cum Ter- Marinæ diſtillatione, tanquam in Corpore, 1 raquei Globi Humido præ cæteris Sideribus à quo omnium cæterorum origo obſervatur, miras conſenſus leges exercere notum eſt, teſtantur. Cum vix ullum Corpus ſit in hoc non ex Inanimatis ſolum, ſed& Vegetabi- Sublunari Mundo, quod ſalinis, nitroſis, vi- libus Senſitiviſque Subſtantiis, quin vel ex triolatis, aluminoſſſque ſpiritibus, ſalibus ipſis Humoribus in corpore humano exiſtenti- tum fixis tum volatilibus non turgeat,& ſxi bus, qui ad Iunæ incrementum mirificè alte- ſales, qui in ultima CHymici Magiſterii con- rantur: Lunatici furunt, podagrici plus ſolito ſummatione remanent, abunde monſtrant, torquentur, catarrbis obnoxii rheumatis re- ſale nitroque omnia plena eſſe;& tali conſtitu- plentur; In Inanimatis Lunares ſpecies, uti rionis(orpus Lunare eſſe, non niſi experien- varii lapides& mineralia; In Vegetabilibus tia convicti aſſerimus. Conſtat uoque, ſa- herlæ à miri fico conſenſu, quem cum Luna lina corpora ea virtute imbuta elle, ut, ſive habent, Iunariæ dictæ; In Senſitivis anima- ob incluſos iis aëreos, ſive proprios& inna- lia lunę ſuljecla dominio, miras humorum vi- tos ſpiritus, ſimul ac lace Lunari ſimili virtu- ciſitudines experiuntur, quibus cum plena te dotatâ, ex his Mare tangitur, illud mox ob ſint Phyicorum monimenta ſupervacaneum Natuoſam, qua pollet, gualitatem extenuet, tu- eſſe ratus ſum, iis commemorandis diutius mefaciat& mirifice undequaque dilatet. inhærere; ut vel hinc adm irandus Iunæ in Unde concludimus, Maris intumeè ſcentis ee, ſublunaribus conſenſus pateat. detumeſcentiſque cauſam unicam eſſe, guali- Man me. fatem DVeat. 1 de ſ 0. LIB. III. HYD ROG RAPHICUS. 141 cap. II. tatem quandam flatuoſam,& ſecundum analo- bilium Senſitivorumque potiſſimùm alte- Experim. eee giam ad(orpus Telluris nitroſani vel ſalinam, ret, vitfoſa ſua& ſalſuginea facultate. Verùm 1 Tunari Corpori ab initio rerum concreatam, ut res ad oculum pateat, hic nonnulla exye- lucis Lunaris teporè ita temperatam, ut mox rimenta adducam, quæ opinionem noſtram ac Mare radiis ſuis tetigerit, illud ob ſimili- ita ſtabilient, ut nemo niſi inſenſatus iis tudinem naturæ,& proportionatiſſimum contradicere valeat. temperamentum tanquam ſibi connaturale & ouſybeu agitet, tumefaciat,& longè late- EXPERIMENTONM I. que dilatet; hinc ſoiritus nitroſi, qui corpuſcu- Accipe pelvim ſeu catinum latiorem, Adu ſali. na( nitro- — N— 8N 8 5 lis agusis includuntur, repore Eunari reſo· quem agud nitroſd unà cum ſale communi ſn uetur luti, dum majorem locum quærunt, neces- mixtà replebis; hanc pelvim deinde ſi loco à Luns. ſariò vicinas undas trudunt,& hæ alias con- patulo Iunæ radiis& ſerenis noctibus expo- ſequentes,& ſic deinceps; donec Luna ad ſueris, videbis cum admiratione, aguam ſta- vicinum Vertici locum pervenerit, ubi pon- tim incipere fervere& bullas agere,& tantò dus aquarum non amplius ſuſtinens, aquà in quidem vehementius, quanto Luminaria vi- priori adſcenſus ſui Quadrante accumulatas ciniora fuerint locis tum Oppoſitionis tum dimiitit, in ſecundo Cuadrante novum accu- Conjunctionis; quod non comperies, ſi mulatura aguarum incrementum; unde gquot agud fontand purà catinum replèris, quia ſale hori agqdæ in priori Quadrante paulatim per& nitro ſufficienti caret;& quamvis ſubinde Fluxii ſui adventum creverant, totidem ſuc- eidem commixta ſint, ex aquæ tamen dulcis ceſſivè yori decreſcunt, donec priſtinæ quie- prædominio ſuffocata ſuppreſſaque nullum ti reſtituantur. commotionis eſfectum demonſtrant. Hinc ii Hæc itaque ſpecifſca qualitas à Lunæ(olpore quoque qui humoribus ſalſis, nitroſis tarta- effuſa diffuſaque hanc præ cæteris Aſtris do- reiſque defluxibus obnoxii ſunt, Lunæ vim tem adepta eſt, ut humorem non Elementarem præ reliquis potiſſimum ſentiunt, uti Po- duntaxat, ſed nitroſa ſalinaque Corpora Mi- dagrici, Arthritici, Lunatici, Hypochon- xtorum tam Inanimatorum quam Vegeta- driaci. „ — wV 5 ——— K— ————— 2 2— E X PERINMENTUM II. alius quidam(analiculus A O, ſuprà apertus, 5 iat Vitreus Annulus A 1 B V cujuſcunque ut in Tigura 6 regione poſita patet; hunc an- li. magnitudinis, in oppoſitis locis A B nonni- nulum in B Mercuriali atque unà Marino li- hil latior, deinde in hoc latiori diſtrictu fiat Luore impleas per foramen ð, clauſoq; ſtrictè 4 3 fora- Sed. II. foramine annulum Horizontali ſitu ſubti- aa verò in puncto X Indicis quacunque hora Piſſaicl. liſlimis fulcris innixum Lunæ radiis tem- Terraguei Clobi ſuperficiem feriat. Dico Su--Euperin, Ganzal. Fernand. d'Oviedo. Tudi Mari- ni ſive P ho- cæ pili ad 142 MUNDI SUB TERRANE!I pore plenilunii expones, ita ut media pars perſſciem maritimam EQV Oin ovalem Fi- IAV intra murum aut feneſtram, reliqua pars IB VMTLunæ radiis expoſita ſit extra mu- rum aut feneſtram;& videbis, Mercurialem liguorem Lunæ radiis percuſſum paulatim ex B moveri verſus A, ubi cum nullum exitum re- periat, per canaliculum& O ſeſe exonerare, adeoque in ipſo canaliculo, incrementi de- crementique portiones oſtendere. Quod i- dem experieris in aſua ex Riſmutho& ſtoloni- Zus oliuæ tempore plenilunii reſectis, extra- cta. Sed de hiſce uberius ſuo loco. E XPERIMENTVUM III. Experimentum hoc feciſſe ſe ſcribit,& ſepiſſime ab aliis obſervatum fuiſſe refert Canzalus Fernandus dOviedo, in ſua Hiſtoria Dntverſali Americæꝶ lib. 1 3. c. 6. Si quis(o- rium Lupi marini ſive Phocæ Lunæ radiis ex- ponat, is videbit yilos hujus animalis ad ia- Edus in- crementum Lunæ ſurrigi,&, quod amplius, fememum FAα& Reflurus Maris leges perfectè ſer- ſurrigun- tur. Olaus M. vare. Verum ne quicquam addidiſſe vi- dear, ejus verba hic allegabo. Sic enim ait citato loco: Eſt præterea res notatu digniſſi ma, guam de Lupo marino(quem& Phocam ſeu Vitulum marinum Plinius nominat) modo referam,& ſic ſe halet: pellis hujus anima- Iis, uti& cingula, ligulæ,& marſupia ex ea parata hanc inſitam fibi virtutem hal'ent, ut Mari tranquillo& ſine incremento pili hujus animalis etiam planiſſimi ſint,& NMlari exiſten- te in altiſſimo ſui incremento,& pili hujus animalis recta quoque ſe ſurrigant: Eſigueè res freguenti experimento d me cognita,& in dicla pelle ſingulis diebus ſpectatur, adeb ut quas mutationeès in ſuo fluxu& refluxu facit Mare, has& ſubeat hujus animalis piloſum corium. Quæ eadem confirmat Olaus Maguus in l. 6. Septent. Hiſtor. cap. 6. de Lupo Marino ſive Phoca. Similia exempla in variis Animalium ocu. lis, quæ ad Lunæ incrementa aut decremen- ta creſcunt& decreſcunt, Auctores produ- cunt; De quibus omn ibus cum uberrimè in Libro III de Arte Magnetica, Parte V. IV. egerimus, eò Lectorem remittimus, ubi adm iranda quædam arcana, quæ ad noſtrum propoſitum plurimum faciunt, tam in Lapi- dibus, quàm Plantis& Animalibus Lector reperiet. Expoſita itaque gualitate Lunari, qua mi- ros illos AHuxus& Defluxus eſfectus præſtat in Mari, jam quoque, guomodo Luna dum premit Mare, didla incrementa& decremen- ta perſciat, tempus eſt ut demonſtremus. Sit Horizon Aſtronomicus in Figura. Li- nea Meridiana ſeu Verticalis X H; ſit præ- terea Aquæ globoſa ſuperficies TAVO; Quadrantes Terræ AV& OT Orientales, ille quidem Nocturnus hic Diurnus; Qua- drantes verò Occidentales AO,& TV, Lu- guram EQVV abituram,& conſequen- ter Flurum in Quadrantibus Terræ fixis AV& OT, Keflurum in Quadrantibus VT& A O ſecuturum: dimiſſis enim radiis Lunaribus in ſuperſſciem Maris QEV, mox illud Iuna qualitate ſua ſalinitroſa, una cum facultate ſua attenuativa& dilatativa juncta, id tepore illo Lucis Lunaris in omnem partem tumefactum extendet,& haud ſe- cus ac lapide quodam in tranquillam aquæ ſuperficiem in circulos ſe ampliabit, majo- remque locum quærens preſſa ſuperficies cum eum non inveniat, undis undas truden- tibus, reſolutiſque ex tepore Lunari nitroſis corpuſculis violentam quoque Maris eten- onem,& tumorem verſus V& Qefficiet. Mare ergo radiis Lunæ nitroſa illa& ſalina gualitate imbutis preſſum, verſus puncta & V,, tantò intumeſcet violentius, quanto potentiori illud adſpectu Luna verberaverit: Coacervatã verò aquâ in punctis Q& V ne- ceſſario illæ in E diminutæ decreſcent, eo quod aguæ jam affluxu ſuo evacuatæ in tu- mores Q& V receſſerint; ſed& aſuæ con- tractæ in V, pariter defſcient, oppoſitæ puncto E, eo quod agua partim ob Lunaris luminis abſentiam à virtute tumefactiva Eu- n& remotior, condenſata, partim à Solis ra- diis attracta dim inutaque in naturalem ſeſe ſtatum receperit; atque adeò non ſecus ac in puncto T, paucior minorque appareat;& ſutz hæc duo oppoſita puncta curſum Lunæ perpetuo ſequuntur, ita neceſſario quoque duo aguarum circa globoſam Maris ſuperfi- ciem fumores ſucceſsive& perpetuo conſe- quentur. Hinc ut modus in Mari concitando Lunæ exactius appareat, Terraqueum Globum per circulum AO TV minimum immobilem & fixum indigitavimus, Ovalem verò Fi- guram Ex VQ, quæ tumores Maris exhi- bet, brachiolo N, Lunæ X exhibuimus, quem ſi circumduxeris, videbis oculari qua- dam demonſtratione, quomodo in diverſis Kegionibus Mare paulatim creſcat, paula- tim decreſcat in oppoſitis locis. Apparet quoque, quomodo tuamorès aquæ C& V Lund motum circa Terragucum Globum ſe- quantur. Quæ ita clara ſunt, ut ulteriori expo- ſitione non indigeant. In gratiam tamen Lectoris uno atque altero exemplo id decla- remus. Circulus intimus Terram exprimens ſem- per ſit immobilis, in quo ſi ad datam ho- ram Meridianum Maris per Romanum clima tranſeuntem, Luna Horixontem ſubeunte ap- plices, Index X T, ſupra conſequentes ho- ras promotus, oſtendet in e QE 55 continuò creſcere reſpectu Meridiani Kemani, uti& in oppoſito Quadrante VV. in lt U Ua 1 U 2 II. in reliquis oppoſitis duobus Quadranti- in Quadrantibus, 2 bus E& v continud decreſcere in rat, paulatim defſciet,& in Quadranti- 1ue II. LIB. III. HY DR O G RAPHICUS. 143 iis locis, quos nomina Meridianorum in- bus oppoſitis a9d incrementum ſumet— dicant; poſt ſex vero horas, agua, quæ totidem horas. Vides itaque ſpatio viginki Cap. III. Inequalitas Motus Lu- ns non offi- eit Æſtui. Hequaliias tur quàm horis ſex& 12 min. Menſium Tunarium. 4 1 quatuor Hhorarum aquds his affluere,& Bis de- Auere. Atque hæc quoad Motum Diurnum Lungæ ſufficiant. CGArd i FF Cur Mare potiſſnnum vim ſuam tempore Novilunii& Plenilunii exerat. Mare potentiſſimis motilus agitari cum Luna Soli oppoſita aut cum eo conjuncta fuerit, non ita, quando in Quadraturà con- ſtiterit. Quæritur hujus cauſa. Verùm ante- quam ad ipſam declarationem accedamus, prius rem ita ſeſe habere, ex variis variorum obſervationibus docebimus. Sciat itaque Lector, Motum Lunæ verum in Zodiaco oppidò anomalum ſeu irregularem eſſe, ita ut medium hoc loco Motum ſuppone- re coacti ſimus, qui tamen non ita æqualis eſt, ut non conſtitutum tempus ſubinde ab eodem deficiat. Nam Luna in perigæo con- ſtituta multo celerius(uti patet ex Iheoricis) à Sole recedit, quàm cum in qpogæo eſt, atque tunc longius ſummum Incrementum protrahi- Quæ omnia probè conſideranda ſunt. Accedit hiſce in- ægualitas Menſium Lunarium, quorum aliqui experientia docuit, tum ſuperant zodies, alii minores ſunt 29; alii medii ſunt, videlicet dierum 29. horar. 12. 44 minut. Quicquid ſit. in re Phyſica, Ma- the matica præciſio attendenda non eſt; ſive enim Novilunium aut Plenilunium dimi- dio horæ præcedat ſive ſequatur, dico cu- randum non eſſe; cum nobis ſufficiat, Aaris agitationem ante& poſt Luminarium conjun- ionem aut oppoſitionem nonnullis diebus, maximum autem in ipſo Vovilunio aut Pleni- lunio Maris Aſtum incrementumque contin- gere: Cujus rei cauſam quærimus. Notandum itaque, quod etſi Iuna ex ſe& ſua natura frigidi& humidi temperamenti ſit, fit tamen ut comnmuuicatis à Sole radiis ipſa humiditas& frigiditas ita temperetur, ut nec frigore nec calore exceſsivo, ſed tepore quodam imbuatur; ex tepors verò qualitas illa Lunæ nitroſa, quam Aſtus Marini cauſam ſuprà diximus, ſuſcitata, tantò in are agit eica- E Q& UR creve- Diſcuſi- ———— —— — —— — Sect.I I. 144 qualitatis veluti vehiculum quoddam eſt, MUVUNDI SUBTERRANEI Hcacius, quanto luminis, quod dictæ municato à Sole, rectioribus radiis Mare Diſſub. potentius feriat, vehementiorem quoque 10 II. majori copia Mare verberaverit. Cum er- inde Aotum conſequi neceſſe eſt. Quod ita go Iuna circa Plenuilunium lumine com- oſtendo. eee e —— Oyoſtto Lunæ Sit Superfcies Maris ſive Olobi 7. erraquei I. Crculus Lunæ excentricus ovalis iguræ ABC D, hanc enim figuram ſingulis menſibus TLuna bis in apogæo,& bis in perigæo conſti · tuta deſcribit, uti ex Theoricis patet, quam etſi hic non expreſſerimus, Lector imagi- —— — radioſam qualitatem refexione ſua effectum ſortituram potentiorem, quanto reflexi radii, uti ex Catopticis patet, direclo plus appropin- quant, ſive quanto refemus ad perpendicu- lum magis acceſſerit. Cum itaque radii Solares quanto propio- nari ſibi poterit, Sit autem Luna tempore res fuerint Diametrali Tung oppoſitioni A B, Conjunctionis in puncto A, Oppoſitionis verò tempore in puncto B, tempore verò Quadratæ configurationis in punctis DC. Dico Lunam in punctis C& D, Aare minimo quo poteſt gradu movere in punctis verd A & B, maximo. Ducantur ex Centro Solaris Corporis per phaſes Lunæ AO DCFG,&c. quæ ſignant ætates Lunares, 29 dierum unius menſis Lunaris; nos hic phaſes tan- tum poſuimus quæ lineæ radios in Lunaris Corporis ſuperficiem incidentes referant; ex his autem punctis Lunæ lineæ ad Cen- trum Terræ ducantur AI, SI, TI, VI,&c. quæ radios Solis Lunari tepore& nitroſa qualitate imbutos,& ex Luna in Terram reflexos deſignent. His poſitis, Dico tantò tanto quoque radium efficiant refſexum nor- maliorem; potentiorem ergo Maris commotio- nem hinc effici neceſſe eſt; cum Aare dicti radii recta feriant,& ad perpendiculum tota Lunaris facies Mari obverſa ſit; ſingulæ quo- que Lunaris faciei, ſive radioſæ Lunaris diſci projecturæ gualitate nitroſa prægnantes ope- rabuntur, quod niſi in Otione, eique vi- einis punctis nullibi contingit. Siquidem in guadraturis Lunarilus(præterquam quod Solares radii tunc olliqulſſimo ſitu Lunarem Diſcum feriant, ipſa Luna quoque medietatem tantùm faciei ſuæ Terræ obvertat) uti fume- factiva Lunæ vis hinc inde Solaribus radiis in diverſas plagas diſipata non integra Terræ influit: ita Aure quoque immotum, ex in- con- Cab. 2* propio- *¹ A 5 xum. LIB. III. HY D R O III. convenienti ſcilicet adſpectu Lund de ficiens, veluti inducias quaſdam cum eo conſtituis- ſe videtur. Accedit& illud, quod cum Luna tempore Dichotomias in apogæo, id eſt, in remotiſſimo à Terra excentrici ſui puncto, conſtituta ſit, virtute Lunari quaſi langueſcente, effeclum in Mari deſideratum præſtare non poſſit; Luna verò contrà in perigæo, id eſt, proximo& vi- ciniſſimo Terræ puncto conſtituta, quod in && õ ſit, neceſſario ex hac approximatione vivaciſimum in Mari virtute ſua effectum pro- ducet. Ex his patet, cur Mare tempore Ple- nilunii, cæteris temporibus turbulentius ſit, magiſque increſcat. Vide quæ uberrimè de reflexi radii natura ſcripſimus in Arte Magna Lucis& Umbrœ, in fine primi Tomi. Sed jam ſecundam partem difficultatis excutiamus: Quomodo videlicet tempo- re Novilunii, dum toto ſuo vultu à Terra averſa, nec Terraqueum Globum reſpi- ciat, nec lumen ullum ei communicare pos- ſit, tantæ in Mari commotionis eſfectum pro- ducere poſſit. G RAPHICVUVS. 145 ſpirat, totus imbuatur. Haud ſecus, ac Sola- ris radiatio per coloratum tranſiens vitrum in obviis rebus, adeoque toto interjecto medio ſpatio, eum colorem cujus vitrum eſt, refert, parieteſque rubro, ſi vitrum rubrum fuerit, viridi ſi viride, ſi puniceum puniceo colore, imbuit: Ita dico, Solares radios tempore Conjunctionis immediatè ſibi ſubjectam LA- nam ferientes, eadem gualitate qua Luna affe· cta eſt, imbui. Nam cum hoc Sy⁊ygias ſive in- terlunii puncto, facies Tunæ Soli rectd obver- ſa, in nullo præterea excentrici ſui loco, So- li vicinior ſit; certè ingentem tune tum Lu- cis Lunaris intenſionem, tum gualitatis ni- troſæ concitationem fieri neceſſe eſt; quam undiquaque diffuſam radii Solares mox at- que attingunt, aativo vigore Lunæ tinguntur ac veluti imprægnantur, atque adeo inter- mediæ diffuſæ qualitatis virtute fœti, dum in Maris incidunt ſuperficiem, ceu Vicarii quidam Lunæ, eundem in Terragueo Clobo effectum quem Luna& multiplicato qui- rr cionis Lunæ eſt vicinior: ita radiis in Lunarem mento oſtendo: b. E X P E R I M E N T UNI. Fiat oblongus Cylindraceus Tubus A B, oppoſitus, Solis radios B odoriferam mate- riam tranſeuntes in cubiculo ſuaviſſimum odorem, ſi roſæ, roſeum, lil iaceum, ſi lilia, —— faciem recta dimiſſis, Lunari qualitate Maris Piſquiſi- tume factivd, quam Corpus Lunæ perpetuo ex- i0 II. in cujus orificio B ponantur odoriſera quæ- ſi violæ, violaceum excitaturos;quod non fit, vis non confertim, ſed quantum fieri poteſt, Sole odoriferam materiam non illuſtrante. rare compacta;hunc tubum intra cubiculum Sol enim virtutem in floribus latentem calore quoddam dirigas, ut oriſſcium odoriferis re- ſuo excitat, ejuſque radius quaſi gualitate bus refertum goll rectà obvertatur, alterum odorifera tinelus percolatuſque hoc pacto il- verò, A, intra dictum vergat cubiculum:& lam extra tubi orificium intra cubiculum experieris, mox ac tubus Soli rectd fuerit derivat TO M. I. ＋ Ex —7 —— —ͤ— 2* 146 MCOUNDI SUBTERRANEI Sect. II. Ex hoc experimento liquet, quomodo Sole averſam, qua Terram reſpicit, dum am- Diſui 0 Sol tempore Iuterlunii qualitate tumè factiva bientibus Solis radiis aliquo modo eæcitatur ſio Il. Maris tinctus,& per Lunare elfluvium quaſi atque rareſcit, religuo junctum proſluvio, eſse- percolatus, dicta qualitate imbuatur. Et quo- ddum quadantenus congeminare neceſſe eſt. niam tolum Corpus Lunare dicta virtute imbu- Atq; hanc ego cauſam eſſe exiſtimem, cur Ma- tum eſt, hinc olſcuriorem partem Lunæ& àſ re tantoperè concitetur Sole Lun conjunclo. 0 des igitur profluvium luminoſum Solis per A- dum Solis ex Luna reflexus radius Mare ferit moſphæram virtutis Tunaris C colatum, cri- tempore Novilunii normaliter, omnium flat bratum, carminatumque copioſa fœtura actio efficaciſſima. Cum verò Lund in pun- tingi, conceptamque tincturam D per lumi- ctis reliquis conſtitutà, radii Solares ſemper noſum 7dlf profluvii vehiculum in Mare plus aut minus ea qualitate imbuantur, tandem deriyari; Unde illud potentiſſimè fit, ut Mare Solaribus radiis Lund vicariis triplici de cauſa concitari neceſſe eſt: Primd percuſſum tanto majus ſumat incrementum, quia Sol gualitate Lunari imbutus fortius& quantò Luna puncto A fuerit vicinior,& efficacius operatur quàm ipſa Luna. Secun-· tantò majus decrementum ſumat, quantò dò, quia Sol magis eſt penetrativus, acutius punctis X I fuerit vicinior; in his enim Mare radiis ſuis quàm Luna ferit. Tertiò, ob omnium obliquiſsimum ſitum, Jerra- quia radii Solares hac qualitate imbuti ajo- gucus Plobus omnium minimè de virtute 5 vem globoſi Maris ſuperſſciem ſtringunt quàm Lunari participat, ob cauſas ſuprd inſi- Lunares, ut ex Theoricis patet,& conſequen- nuatas. Inci- et ne LIB. III. HY DROGRAPHIC US. 147 acth Cab. III. Incipit autem Sol tingi, tribus diebus ante mine, Lunari tamen virtute tincto agita- Diſſui. n,, Conjunctionem, in puncto L, unde& Mare ri; at totidem diebus ante vel poſt Plenis ſſtio III. ae e creſcere incipit, uſque ad punctum Con- lunium, Lunam propria ſua virtute Mareè im- Corollar. junctionis B, ubi Incrementum maximum mediatè concitare tantò potentiùs, quan- Suppoſit. eſt,& hinc paulatim decreſcit tribus aliis diebus, donec Sol extra Lunaris prafluvli radios in puncto R conſtitutus vicariam operam ſuam Lunæ reſtituat; quæ tamen uti lumine debili deinceps Mare verberat, ita minimè quoque id concitat, donec à Qua- dratura paulatim emergens, in dies majus majuſque incrementum, pro magnitudine luminis, quo Aare ferit, producat. GG to ipſa puncto Oppoſitionis B, fuerit vici- nior; reliquis verò diebus ante vel poſt Quadraturam, Mare ob exilitatem commu- nicatæ virtutis Lunaris veluti quieſcere vi- detur. Hoc pacto MMN Luna ex H progreſſa in puncto v.gr. Vtribus ante Oppoſitio- nem diebus vires acquirit majores uſque ad F Oppoſitionis punctum, ubi maximè urget; & ex hoc paulatim diminuta vigore uſque ad 8S punctum, tribus poſt Oppoſitionem diebus, ibidem deficere incipit, uſque ad 5*. Finc patet, tribus aut quatuor diebus punctum X, ubi minimi in concitandis dae, ommes ferè ante Vovilunium AMare tantum Solari lu- aguis vigoris eſt. Lunæ pha- A CN I DFHF‚III. (ur Mare non ſemper ſex horis fluat aut refluat in diverſis Orbis Terræ partibus,& unde tam irregulares Maris motus ro veniant. Ex Obſervationibus factæ. Globus aquaà, uti in Cataclyſmo Uni- verſali, tegeretur, nullum tunc Flu- xum Refluxumque vi Lunæ cauſatum ap- pariturum; ſed tota Maris flucluatio Ven- torum flatibus in hanc vel illam partem Mare diſpellentibus ſine dubio adſcribe- retur:& ratio in propatulo eſt, quia Flu- xug& Refluxus ratio in alto Mari non adver- titur, ſed tantum in Litoribus, in quibus cap. IV. OAbs primò: Si totus Terrenus tantummodo Accesſus& KReceſſus Maris no- tatur. Suppono ſecundo: Si tantum unica in Ocea- 10 Inſula ſub Æquinoctiali linea conſtituta exiſteret, v.g. Inſula S. Thomæs, dico Fluxum & Kefluxum Maris ad iſtiuſmodi Inſulam ſem- per conſtanti& invariabili ordinis lege vi Lunæ ex Oriente in Occidentem motæ ſeſe habiturum; ſi quæ tamen foret motũs diver- ſitas, illa Venti potius, quàm Lunæ, Maris aſflumum aut deflucum vel impedientibus, vel in alias& alias partes divellentibus adſcri- benda foret. —— N. ——— Sit Inſula A ſub AÆquinoctiali poſita,& que normaliter premat ſubjectam ſibi ſuper- unica in Mundoʒ Luna verò, ſit in V vel, ibi- Hciem Maris, quæ in tumores undique& un- 2 dique — Sect. II. 148 MUNDISUGUBTERRANEI adeo aliis diebus, aliis locis fit verricalis, conſelt & per conſequens à quovis loco remotior, vel Cuæſſ. dique accumulata, haud ſecus ac in Stagnum quodpiam lapis conjectus, majores ſemper & majores undarum diſfuſiones uſque ad Lito- ra BCDEF, explicaret. Et aqua quidem rum oſtenderet; In Litus verò C& E obliguè eidem vicinior. Hoc poſito concludimus, quod diverſa ad Litus D, recta illiſa Incrementum ſex hora- ſit ad diverſos dies in eodem loco gquantitas Tluaus& Rtflumus, ſive ea quantitas ſit ſen- illiſa, ibidem rotidem horis incrementum fa- Aibilis, ſive inſenſibilis. Quod itaque tam cu un ceret; in Litoribus verò concavis B& F, obli- guiſimè illiſa circulares faceret reſlexiones. Pari pacto Luna in Tropicis O& Nconſtituta alias& alias:liſiones aquarum cauſabit in Li- roribus, uti oſtendunt lineæ O G, OC, OD, OE, OF, quæ undarum curſum indigitant. Simili modo Luna in Tropico NF conſti- tuta, in diclis Litoribus FEDCB, alias& alias 2lliſiones produceret, quod& de omni- bus& de ſingulis parallelis Conæ Torridæ, in quibus Luna pro tempore exiſtit, intelligen- dum eſt. Luna iterum in loco X conſtituta, Mari intermedio ad Litora V LQprioribus oppoſita diſpulſo, ibidem novum Incremen. tum oſtenderet, in oppoſitis veròè Decremen- tum moliretur,& hoc ſemper ſex horarum ſpatio, conſtanti& immutabili Naturæ lege, diſpar Fluxus& Reflusus ratio in diverſis Li. toribus obſervetur, id non tam Lunæ nun- quam in certo loco ſtabili, quàm iiverſæ Continentium Jerrarum, Sinuum, Inſula- rum, Ventorumque conditioni adſcribendum eſſe putes, uti poſtea oſtendemus. Obſervatum enim per irrefragabilem ex- perientiam omnium eorum qui Litora Ocea- ui, aut cæterorum Marium adhabitant; Pri- mòô, maximam Maris intumeſcentiam tunc primùm fieri cum Luna Meridiani ejus loci ſapremum vel imum punctum occupat: ſed in multis ali is locis intumeſcentiam illam fieri alio Lunæ ſitu, obſervatum fuit. Secundo: Obſervatum fuit, Mare ad ple- raque litora ſex horis cum r2 Minut. affluere, & totidem horis defluere; in nonnullis ta- niſi à Ventorum Flatibus, uti dixi, impedire tur. Si enim Boreaus ſpiraverit, Currentes Ma- ris à Iuna concitati verſus Auſtrum diſpelle- rentur; è contra Auſtro ſpirante verſus Bo- men locis, pluribus horis affluit, paucioribus refluit, uti poſtea dicetur; ita tamen, ut tempus Tluæus& Refluxus, nempe inter duas maximas intumeſcentias, ſimul faciat 12 Ho- diſpar Flu- xus( Re- fluxus Maris in diverſis partibus. Exceſſus EÆſtus ream. Luna verò in L& S conſtituta verſus ra cum 24 minut. vel, ut alii volunt, ferè defedlus Litora Z Q novos aquarum incremento as- 25 horas. Atque adeò tumor Maris ſingulis hyaabꝰ cn. it uunt ſultus parabit,& qua proportione creſcet hic diebus integrà ferè horà ſerius accidit; quiaia horas Mare, ea in oppoſitis Litoribus decreſcet. Luna integrà ferè horà, ſcilicet 48 minut. 24 minus, Vides igitur in hac Figura, aquds ſe dila- tare adpreſſionem Lunæ, juxta Jentorum Rhom- Bos in Pyxide Magnetica diſpoſitos,& juxta reſpectum, quem ad Litora habent,& Higura hic poſita luculenter demonſtrat. CONSECTARIUM I. Fluxus&· Ex his patet, Afluxum& Deflumum Ocea- Refluxus Maris ſem- per ex ſe&. Miri tamen& retardari variis de cauſis: primo ſua natura ſt ſibi ſimi. li. ni ex ſe& ſua natura ſemper eſſeſimilem; impe- vel ex diſpari Continentium Terrarum, Pro- tardius ad eundem Meridianum vel vertica- lem redit ſingulis diebus. Tettio: obſervatum fuit, in aliquibus lo- cis Auxum eſſe maximum& vehementiſſi-· mum, in nonnullis minimum; in quibuſdam nullum, vel vix ſenſibilem contingere. Quæ- ritur itaque ratio omnium harum diverſita- tum. Quæ ut quàm luculentiſſimè oſtenda- tur, hic Hydrographicas Figuras apponendas duximus, ut per eas, tanquam in prototypo ſingularum adductarum hucuſque obſerva- montoriorum, Inſularum obviarum, Sinuum, tionum ratio liquidius appareat. alia& alia conſtitutione. Secundo, ex difße- renti Oceani fundi diſpoſitione, cujus uti magna eſt inæqualitas, ita diverſimodè Mare ed concitatur. Tertio, ex ſubterrancorum mea- tuum partim ingentes aquarum moles ad in- ſtar fluminum non ex fundo tantùm ſed& ex lateribus ſubaqueis evomentium, ſtu; partim ex ſpirituum ſubterrancorum violenta eruptione, quo generalis Maris motus mirum in modum impeditur. Quarto, ex Ventorum nullo non tempore Mare nunc in hanc, modo in illam partem agitantium flatibus. GscernII. Quantitatem Fluxus& Refluxus ex ſe& ſua natura inconſtantem eſſe in guolibet loco,& di- verſam ad diverſos dies, eoque majorem vel minorem, quo Luna remotior, vel propinquior „ Cur in nonnullis locis ſumma Maris Intume- ſcentia contingat Luna Meridianum ohᷣ- tinente; inaliguibus verò locis, Lund inter- medium inter(ardinalia puncta locum ob- linenteꝰ R Eſpondeo: In omnibus iſtis Oceani locis, ubi nullum impedimentum intervenit, Fluxum ſem horis& Refluxum totidem horis Luna Meridlianum obtinente, durare obſerva- tum eſt; uti fit in Freto Magellanico, in Ca- nali ad litora inter Africam& Inſulam S. Laurentii interjecto; in Freto Manilano, Javæ& Malaccæ: in his enim locis Mare veluti carminatum ſuum motum verſus Oc- cidentem recta& conſtanter tenet, uti ex ei loco extiterit; quoniam Luna ſingulis die- bus locum ſuum in Zodiaco mutat, atque Mappa patet: ſi tamen à Ventis& Currenti- bus Maris, de quibus poſtea dicetur, non im- pedia- Cauſa. mnium ha- ram divet · ſitatum. LIB. III. HYVDROGRAPHICUS. 149 cap. IV. pediatur aut interturbetur, uti paſſim fit, Ohſer vationes Æſtüis Maris in Belgio, An- Yi & de hoc apud neminem controvertitur. glia, Francia Hollandia. ex Pariis col--Htie III. Difficultatis cardo in hoc verſatur, Cur in 705 a 7 OlLſerv. hatt nonnullis locis ſumma accidat Maris intume- 2 aſtg ſcentia antequam Luna Aderidianum artingat, Hor 12 Plenilunii aut Novilunii incipit osſrvt ideſt, Cur tempore Novilunii aut Plenilunii, NMare intumeſcere ad ſummum in Litori-ie. tum tandem ſummum Atare robur& incre bus Flandriæ, Enckhuſe in Hollandia; In ſivaferum ſer vatorum. mentum ſumat, cum in Plaga Auſty o-Zephy. Friſia, Zelandia. Doremberniæ in An- rea, aut Euro-Borea conſtiterit Luna. Siqui- glia. Minut. 45 poſt duodecimam Fliſſin- Londini dem Londini maximè heteroclitum ſe mon- gæ in Zelandia. variat α. 8 7 33 17 ma N 1 2 id 1i l- ſtrat Mare; aqua enim tum primùm 4lit Horà 1: poſt duodecimam in Occidentali eſt, cum Luna pervenit ad Plagam B vel A. latere Inſulæ Wicht, Caleti, ad Oſtia Fluvii Tameſis Angliæ, ad litora Zelan- Auſter dieæ in Oſtiis Scaldis. Hora 2æ poſt 12. ante Oſtia Scaldis& Moſcæ. Horà 3 poſt 12. Amſtelodami, Roteroda- mi, Dordraci, Novi Caſtri in Anglia, ante Pulvinos Flandriæ. in Oſtio Garumnæ in litoribus Britanniæ, Galliæ, Hiſpaniæ. In Zephyrus Occidentali litore Irlandiæ ad Hollan- diam uſque. Hora 33 poſt 12. Rhotomagi in Gallia, ad Cupellam, in Fluvio Garumna, cæteris- que finibus litoris Hiſpanici, Luſitanici, Galliciæ. Horaà 45 poſt 12. àA Texelia ad Auſtralia li- tora Irlandiæ. Horà 5 poſt t 2. in omnibus partibus Auſtra- Iis litoris Hyberniæ, Plimuthi Angliæ. Horà 6 poſt r2. ante Hamburgum in Albi; in Canali inter Angliam& Brabantiam. Aſtus. geſimum diem Luna nova maximum incremen- ＋ en 0 Horaà 62 poſt 12. inter Bavick& Vael- tum ſumit horà ferè ſeſquioctavà ante meri- e, — 85 22 0 15 FHorà 7: poſt 12. in ſtatione navium(ap de lh⸗ eenee ee e Neede) ad Texeliam Kilduinæ. 5 mentifl. lunii manimu af een ſir poſt duode- Horà 8:poſt 12. juxta Inſulam Wicht, uſque ſun cimam; unde colligiturprimò die Februarii, a Beref e aen Ahmeen ae fuilſe Horà 9 poſt 12. ante oſtia Amiſis Fluvii Fri- poſt horam decimam Minuto quadrageſimo. ſix,& ad omnĩa ejus litora 2 5 5 8 6e deinde r6 bel,, iplo Plenilunii die ob- Hor4 r0. poſt ra. ante Oſtia Tameſis Fluvii ſervatum fuit incrementum maximum Maris Anglir, ad litora Normandiæ& Picardiæ — N— 12 5„ fuilſe kere cirea meridiem. ecunde Junit, Pforär 1r in Flurio Tameſi, aliiſque Angliæ quarto à Novilunii die altitudinem maximam Adeis 8 8 Maris pariter fuiſſe ferè circa duodecimam; 5 unde colligitur primo die Novilunii fuiſſe Obſer vationes 2 Nautis in Oceano circiter tribus ante meridiem horis Incre- Ocridentall cine Ef Nn mentum ſummum. Addit, obſervatum, tem- um Maris, 1 pora& horas maximæ altitudinis& decre- No viluniis. menti aguæ non convenire cum illis horis quæ ex Lunæ motu ſupputantur, niſi gaingue eſt poſt mediam noctem horà 12 Exceſſus die hus ante& poſt Voviluniu G defectus 18 lanium: Alfluum ta- Eodem tempore in Portu Caleſſi,& in tota berarum in m n in 18 parte non niſi ſoris ut plurimum illa Plaga maritima à Tarifa,& S. Luca. urare, rribus Defluxum: adeo ut A Promontorio Rutæ uſque ad Caput S. Ma- æquat 2u. femper tempora Aſfurus& Deſſuxus ſimul riæ, Mare plenum eſt poſt mediam no- zius deſtus ſumpta conficiant 12 horas cum 24 minutis 4 e ctem 27 edee uti hrd diximus. A Capite S. Mariæ uſque ad Caput S. Vin- mentunqus Sed ut perſpicacius de ſingulorum Mo- centii& hinc uſque ad Caput Finis Ter- : zn tuum diverfitate philoſophari poſſimus, O%.: xæ,& hinc per Litora Biſcajæ& Franciæ adducendæ ſunt. aliquibus locis, excepto Oſtio Garumnæ In Belgio, Francia, Anglia, Hollandia aliiſque nonnullis locis, quas Boglienas Mare ad dictarum Regionum Iitora, tem- Jict⸗ gion& la Ollona vocant, Mare plenun pore Novilunii& Plenilunii, ita ſe habere, poſt mediam noctem e uti ſequitur, perpetuà experientid obſerva· In citatis verd 5 n cCitatis verò ecepti . tum fuit. 408 pti plenum eſt poſt med. 4. a 33 in 1 Boreas In China in Portu Urbis Maccan, uti refert Martinus P. Aartinus Adartinii in ſuo Atlante, aqua NMartinii. perſis temporibus diverſo Lunæ ſitu, ſuum In China obtinet incrementum. Circa Septembris vi- heteroclitus In Freto Gaditano Luna nova, aqua plena 150 MUVUNDISUB Seck. II. In Litoribus Franciæ ad Pondavid, Cora- dum, Blancabum,& quem Turnum vo- cant. 37 A Forno uſque ad Inſulam Hebas Mare ple- num. 42 Ab Inſula Hebas,& quas(aſchettas vocant, uſque in Carneſul ad litus. 52 In Continenti Franciæ, quæ reſpicit dictas Inſulas, 6² In Normandia& Picardia, Caleti, Neo- porti. 9 In medio Canali Franciam inter& An- gliam. 12 A Caleto uſque Neoportum in Mari 13 mil- liaribus à litore. 4 A Caleto uſque ad Gravelingam in Mari à litore diſſito. 25 A Gravelinga per totum Flandriæ Litus& Zelandiam. 3 Et in Mari à Litoribus diſſito.—— 32 Cur itaque tanta diverſitas contingat in ſupra citatis locis nec uniformiter fiat Maris commotio, Rationes ſive cau ſæ partiales plu- rimæ concurrunt. Cauſa va yietatis Aſtus decamorio conſtitutà, concitatus. Prima& radicalis cauſa eſt Motus Maris generalis à Iuna in alio& alio Zodiaci Do- TERRANE!I enim tota aguea Oceani maſſa virtute Luræ Obſers uſque ad fundum concitatur; in fundo verò innumeri ubique locorum immenſi ſcopulo- rum pectines,& profundiſſimæ valles in ſub- marinas regiones longè lateque exporrectæ occurrunt; hinc Aguarum moles hujuſmodi vallilus ſive profunditatibus ſupraeminens virtute Iunæ concitatur Motu Maris generali otus l. ex Ortu in Occaſum; quæ verò inter altiſſi- morum Montium ſive Inſularum litorum-te waun que valles concavitateſque concluſæ ſunt agquæ, hæ impetum juxta Vallium duddum ſe- quuntur, atque hos nos Currentes naturales vocamus. Hi enim ubi oſaculum terreno- rum Montium Inſularumque offenderint, tunc ecce repercuſſi aquam vel in oppoſitas partes, vel obliquitates, vel pericycloſi quadam ſeu circulatione alia& alia agitant, inſultibuſque ſuis infeſtant Litora, uti ſaprd demonſtravimus. Quæ cum non eodem tem- Hore contingant, ſed ſerius aut tardius pro vario Fluctuum Maris tum rectorum tum in alios& alios tum Currentes tum litorum tractus variè reflexorum concurſu, certè A.- ſtum Maris generalem iis in locis non eodem tempore contingere, vel ex dictis luculen- ter patet. Accedit, quod lii(urrentes variè Secunda ratio eſt, diverſus Oceani ad Li. pro vario in Zodiaco Lunæ ſitu mutentur va- tora Americꝶ appulſus& repulſus, ex qua multimoda reflexione ad litora diſparatæ conſtitutionis naſcitur maxima tum quoad tempus, tum quoad incrementum Maris di- verſitas. Fundus Tertia eſt, fundi Maris alia& alia diſooſi. 720. Neque enim quiſpiam ſibi eum ubique Terrena ſu· Eæqualem imaginetur; ſeduti in Ilinerario benſeie n. Extatico dulimarino oſtendimus, diſparatiſi- gvaf.„i conditionis. Quemadmodum enim in7br- reno Clobo ubique ingentia Montium cacumi- na aſſurgunt; Valles profundiſſimæ in alias & alias valles diſcriminatæ, longiſſimo ſpa- tio in innumeras regiones deducuntur; Flu- mina ex montibus evoluta innumeriſque a- liis ditata per immenſas terrarum ambages ſinuoſis voluminibus decircinantur: Idem intra Mareè contingere tibi perſuadeas ve- lim. In quo Inſalas præcelſis ſuis verticibus Mantes altiſimos eſſe putes, imo Maris fundo Nueneihus inſertos; ſpatia verò Maris intra Inſulas& Inſulas fretorumque ſubmarinorum gur- rib eraſbe- guſtia, proſundilſimas Valles eſſe ſcias; neque al, deeſſe putes Flumina ſulmarina, quibus ſub- inde Fluxus generalis tum rectus, tum refle- xus mirum in modum impeditur. Iterum, quemadmodum experientia docet, Flumina inter Montes coarctata ſemper velociora iis quæ in planis locis lento paſſu intra Mare de- volvuntur,& inter angaſtias tum montium tum planitierum Flumina velocius moveri in medio quam in litoribus, niſi fundus(ur- renſque Fluminis in terram magna aquarum Vienturque. Luna ſiquidem in Tropico Vcon- e ſtituta,& longè à vertice noſtro diſſita, 2 9 Mare diverſo modo agitat; diverſo in Agui- riat Alun noctiali; diverſo in Tropico S nobis vicinio- ri; diverſo, Soli juncta; alio, eidem oppo- ſita, alio& alio in Ouadraturis poſita. Rat io quarta eſt Vento/ um diverſitas, quæ 1ni ime: ſuperficiei Maris potiſſimùm dominatur; gue, quibus(urrentes Maris tum recti, tum re- flexi oppidò autretardantur, aut concitantur velocius. Ratio quinta eſt, Ingentium Fluminum in rlumium Oceanum evolutio: ubi ex continuo undarum 70 99 125 conflictu naturalis Aſtus Maris mirificè im-inpelt peditur, Fluminiſque impetus non niſi ingenti 1 Oceani irruentis pondere tandem ſuperatur,— atque adeò AHuxus tardius, citius efuxus contingit; uti videre eſt in Garumnæ Gal- lici Fluminis Oſtio,& in Africano Flumi- ne, quod Senega vocant, uti poſtea docetur. Ratio ſexta. Cum Maris fundus, quem- admodum in citato Itinerario Eaſtatico Sub.- Haliuſib- marino oſtendimus, ſit innumeris Canalibus. e 1 15 perſoſſus, fit ut ex ſubterrancis Aſtuariis nul- gſtum. lo non tempore ingentes exſufflentur exha- lationes, quibus Mare mirum in modum tu- midum redditur, iiſque Motus generalis Ma- ris non parum turbatur. Atque ex hac cauſarum conglobatione omnes Heterocliti Maris æſtuantis Effectus ſol- vuntur; in quibus producendis, nunc una, jam plures, ſubinde omnes concurrunt. Sed jam ordo poſtulat, ut nonnullos pro- mole aggravatus irruat, quod ſine exeſione poſitos nobis caſuu per rationes præmiſſas re- corroſioneque litorum obviorum fieri non ſolvamus. poteſt: Idem in ſundo Maris contingit. Cum CA- 01 Cap. V. LIB. IIIL. HKYDROGRAPHIC U.sS. 131 Diſqusßi- en 7io IV. Con ſectar. FFF (ur Londini in Fluvio Tameſi tunc maxima Maris intumeſcentia accidat, quando Luna in Quadrantis Auſtro-Zephyrea parte conſtituta fuerit; Contra, Lunà in Borealibus Signis& in Euro- Borea plaga conſtituid, tune maxima intu- meſcentia contingat, tribus videlicet horis aute quam ad Meridianum Londinenſem pertingat. Ico itaque, Cum Luna in Auſtralibus mum in obvium Tameſis X Oſtium depel- Vignis conſtituta ab Oceano Germanico lit z; unde ibidem incrementum mauimum quàm ut eum radiis ſuis attingat re- contingit aguarum, rribus Horis poſtquam motior ſit, hinc fit, ut per ambages id præſtet Luna à Meridiano Londinenſi diſceſſit, tan- quod rectis aut obliguis radiis non poteſt. to enim temporè, uti ex noſtra Aſtus ma- Mox enim ac Lana Meridianum Londinenſem rini Rota patet, dicta Maris circulatio ab attigerit, tum ſimul etiam Londini in 7. ameſi Americ Litoribus uſque in conſtitutum lo- Mare creſcere incipit; hoc autem initium cum durat. incrementi non provenit à Lunari virtute im- Sed jam ad alleran, dHicultatis partem mediatè, qua Mare Cermanicum premitux, progrediamur, qua dictum fuit, Lunam in ſed per Oceani reverberationem quandam ex gorealibus Signis aut S Tropico conſtitutam, Litoribus factam, ut ſequitur: Siquidem tunc primum mauimum incrementum aſua- Luna in Meridiano per Londlinum tranſeunte rum Londini cauſare cum ea conſtituta fue- ſibi Oceanum Indlicum normaliter premit, hic itaque, hoc ideo fieri, quod Euna tunc Mari regularita- preſſus& ſenſim intumeſcens, perque Arhio- liclo proxima ut ſapereminet, ita virtute ſua ti motis picum Oceanum longè lateque diffuſus, cum id potentius quoquę feriat. Unde Lund orien- ad Americæ Borealis Litora exitum non in-te Mare D paulatim preſſum, mox iutu- veniat, is mox repercuſſis exinde duplici via meſcere incipit, dumque liberum in Fauci. aditum ſibi in Cermanicum pandit Oceanum dus X exitum non reperit, hinc Aqua ad primd ex Occaſu in Ortum per Mare Angliam Oſtium Fluminis X& conglobata, intra:res inter& Franciam conſtitutum; ſecundo horas ſummam intumeſcentiam Maris efficit, per Oceanum Septentrionalem circa Scoriam quod alias ſi liberum in patenti Mari exitum circulatus, ubi ad Norvegiæ Litora appulſus, reperiret, intra ſeꝶ horarum ſpatium contin- repulſuſque indè dum ſe in Cermanicum geret, uti in reliquis Litoribus Angliæ. Luna Mare violentius inſinuat, interim prior O. ĩtaque in Euro- Borea plaga conſtituta ob di- Mare fauceſque Ictia irruens, dum longè la- Interea Oceanus Atlanticus ad Americam ap- teque ſe pariter in omnes Germanici Maris pulſus retropulſuſque, uti per Britannicum plagas explicat, fit, ut utriuſque Oceani flucti. Mare ruens, averſum à ſe Tameſis Oſtium Vus concurrentibus ingens lucta in Mari na- reperit, ita illud præteriens vel in Bo- ſcatur,& uti inferius Mare ſuper ius ſupera- reales vel Ortivos Maris tractus diſfuſum re nequit, ita illud Borealis Oceaui pondere unà ſecum tumidas in ſtio dicto ſtabulan- preſſum, qua data porta fugiens, rectà obvio tes aquas rapiens abducit, unde& decre- ſeſe TIameſis Oſtio committit, unde paulatim mentum contingit ab hora 5 uſque ad 12 aqua uſque ad maximum incrementum exube-& ultra.—5 rat, quod fit hord circiter tertia poſt meri- 2 3 diem, Lund in plaga Auſtro-Zephyrea conſti- ONs E OT ARIUN I. tutà;& ſtatim ceſſante Oceani fluctuatione, Ex his patet, quandocunque currens Ma- Flauus und etiam paulatim ag,=Hluminis decreſce- ris recta ſibi obvium vel Sinum, vel Litus ha- Tinaunm ff. 7— 2 8 re videtur. buerit, in illud quoque vim ſuam maximè um propa- Sed Figura te melius omnia docebit; inſexerere; uti fit in Litoribus J Hyberniæ, Sco-Catur. Cuna concitatus; hic ex Arepercuſſus par- aliquod obliquè tantùm raſerit, aut illud tim in C& B, partim in F circulatus,& ad prorſus averſum habuerit, in illo quoque Inſulas M alliſus repulſuſque, denuo(ur- incrementum nullum ſieri, uti in Litoribus rentem ſuum vel per O, aut per Porditur, qui B B Maris Britannici, niſi olſtaculum ali- oh“, ̈Litoribus C& H repulſus, Mari Cer. quod, aut Inſulam, aut Promontorium manico D impetuosè inſinuatus, cum in V, poſt illud invenerit; in illud enim illi- (urrentem X M offendat, tanquam ad ſibi ſus Maris(urrens reflexuſque, tandem reſiſtendum impotentem inſufficientem· in loco quem prius præterierat, aliquo que, partim ad circumvicina Angliæ, par- poſt tempore, incremontum cauſat. Atque tim ad Flandriæ Daniæque Litora, potiſsi- hæc cauſa eſt, quare in Jiuerſis litoribus tam ————————— — ——— —— ———— 2 *— 8 ———— ——ꝛ ———iüu— * —— —— * n ͤ—˙- *. 182 Quia Mare præteriens 5 MUNDI SUBTERRANEI Sect. II. tam inconſtans ſit tempus horæ incrementi. rimò recto curſu illud litus 18 in aliud litus reflectitur, quod primò neglexerat, reflexo curſu re- petit. *— NS — ———— eeeeeeeee. 00 —66%% —0„—% % 0 , Voriex« Bothnieug 7¹ Multum quoque juvat ad irregularis tem- poris rationem intumeſcentia Maris quæ fit per Motum generalem a Luna concitatum; vel enim in Ortivo quadrante Mare creſcit,& in Occiduo decreſcit, vel contrà in Ortivo decreſcit, in Occiduo ereſcit; vel denique in utroque creſcit, vel in utroque decreſcit; ex qua combinationè naſcitur ingens Marini ſtus quoad tempus diverſitas. Contingit enim, ut Mare in cujuſpiam Promontorii Or- tiva parte decreſcat, in Occidua verò creſcat, & contra, ut fit in Sinu Callici Maris Wlite- rà ſignato; ubi in Occiduo Litore Promonto- rii Nagua, Maris Britannici Æſtu creſcente ob illiſionem in dictum Caput factam cre- eitzin oppoſita verò parte Ortiva decreſcit cum Maris aquà generaliter prætereunte& de- fluente; poſt aliquot verò horas hic in Li- rorihus Xcreſcere incipit, ed quod Mare de- creſcens in curvum Maris Litus juxta Fauces Ximpulſi, aquas in Litus oppoſitum 4 re- troagat; interim in oppαẽj)uOccidui Pro- montorii parte aqua decreſcente. Quod ĩtaque de uno dicimus, de omni- bus aliis dictum eſſe intelligas. Poſſem hoc loco omnes hereroclitos Maris in diverſis litoribus tum Regionum tum Inſularum eſhectus deſeribere, eorumque ra- tionem dare; ſed qui hucuſque dicta peni- tius intellexerit, in hujuſmodi ſolvendis nullam difficultatem reperiet: cum ad unam ſemper vel plures aut etiam ad omnes con- currentes ſuprà nemoratas rationes& cauſas, exoticus Maris æſtus revocari poſſit. CON- illud repulſum in loco derelicto, tandem Conſeci eorumq;ʒ mirabilium SHechium, Luos in Flueeu er. LIB. III. HYDROGRAPHICUS. 153 CONSECTAKIUNM II.(analium utriuſque Inſulæ ultro citroque YH. gaquas ſuſcipientium eructatio; quibus con- 40 05 currentibus nil tibi in Æſtu marino ſtabile Conſectar. Cap. V. Patet quoque, cur in Freto Veigatz Æſtu Cur in ulti- 8 2 Sapten- Maris ex Occaſu in Ortum contingat. Dico, 4* 155 j 75 mittas. N frioni Inſu. eam ob cauſam id fieri, quod aliſus Oceanus Pro 0 i;; ribitur inconſtautiæ Ma- ad Litora Americæ F,(urrentem ſuum per EO Eadem cauſa adſcribi Ort n& P, ex Occaſu in Ortum, uti Mappa mon- Tᷣ in Inſulis Hebridibus. Occaſum. ſtrat, dacat, atque ibi inter Iuſulas, Novam Gn 111 Zemblam& Meigatz, Continentemque Fin. marchiæ& Biarmiæ ſtrictum, ſummo impetu Cur in Litoribus H Oecidais Nor vegiæ cur in N. in Oceanum Orientalem ſeſe exonerando, de- Fluxus& Neſſuxus nunquam ſenſibilis obſerve. vehat; decreſcente verò Mari EOP, Aſtum tur; Reſpondeo, cum(lurrens Maris EO 4 0 quoque ex Ortu in Occaſum remeare neceſſe P, à Claciali Mari,& A Titore Tinmarchiæ re- bili eſt. Cur quoque inter Angliam& Hiberniam, pulſus viam ſuam verſus H& V, in Cermani. tam inſolentes K Maris motus obſerventur, cum Oceanum decircinet atque adeò dicta cauſam dicimus eſſecirculationem Currentium Litora H, rectd appellerè non poſſit, ſed ex ex EMari Deucalidonio& B Britannico in K H, verſus V defluat, lecrementum quoque reflexam, ubi Mare inter varios Sinuum, In- ibidem ſingulare non notari; accedit, alterum ſularumque anfractus, variiſque gurguſtiis currentem E MH per IL. obvias Inſulas tum fractum, diviſum, undarumque diverſa, re- Hebridas& Orcadas, tum per Inſalas H Nor- cta, obliqua, ac ſinuoſa repercuſſione con- vegiæ adjacentes veluti carminatum, virtutem 8 turbatum heteroclitos Aſils eſßectus cauſare, ſuam Fluxs Maris paulatim languęſcente, de- nil mirum eſt. Accedit hiſce ſubterrancorum perdere. GAPUT VVVC Cur in Oſtio Garumnæ Galiæ Flunine aqua ſeptenis horis creſcat, quinis vero ramum decreſcat;(ontra vero in Senega Aſricæ Fluvio aqua Maris NN quaternis horis creſcat, octonis decreſcat. Oceanus ex Americæ Litoribus repulſus repercuſſus verſus Oſtium Fluminis Senegæ, Eiauis rectà Cantabricum Sinum C ingredia- cæteroquin lenti tardique, illud tamen in- Garumna tur, rectaque Garumnæ ſibi Oſtium obvium trans, incrementum paulatim ordiatur; cum habeat, fit ut(urrentes Littora ſgq& Y raden- verò interim Oceanus ad Braſfſliæ Litora ap- Irefuat. tes, atque in C concurrentes, magnd lultè pulſus repulſuſque indè rectà dictum Oſtium decertent, atque aded Oſtlium Cafumnæ C petens, guaternarum horarum ſpatio mirè obſepiant. Quoniam tamen Fluxus directus augmentet, fit ut interim alius ex Borea AAC, rectà Cſtium petit, fit, ut priores Cur. Maris currens impetum ꝓrioris Currentis in- rentes reluctantes impetu(urrentis A A C, fringat, alioque divertat; hine detumeſcente fracli, unà ſimul Oſtium penetrent; ſed hic paulatim ad Fluminis Oſtia Æſtu, Mare quod nova lucta undarum Garumnæ ſeſe Hlunui in interiora Fluminis quieti& tranquilli ſi- Maris opponentium accedente, dum po- nuoſa volumina irrepſerat, ſenſim unà cum tentiori Maris Currenti reſiſtere non poſſit, lentitudine Fluminis decurrens, ſuo tandem, cum tempore Mare prævaleat, incremen- detumeſcente jam Currente qui Fluxum Flu- zumque un hord tardius, ſeptenis videli- minis cohibuerat, poſt octonas horas alveo cet horis, quam generaliu Motus Maris poſtu- reſtituatur. lat, ob labores in evincendis Flavii undis ex- antlandos perficiat. Hetumeſcente verò Ma- CONAsSEOCTARIVN. 7is Fluxu,& Fluvius veluti liberiori auræ re- Hinc patet, tantò Mare plus temporis, cæ- 1 oſfis ſtitutus, facilius breviorique tempore, vide- teris paribus, in Aluu atque incremento Fluminum rationes licet guinis horis, decrementum ſuum confi- alicujus Fluminis inſumere,& tantd faci- Afts 5, cit; ut hoc pacto lempus Hlurus& reflusus, lius Deſluaum contingere, quanto Flumi.- claramur. quod 12 horarum Natura conſtituit, uti ſer na, quorum Oſtia intrat, fuerint rapi- * prenis horis in laborioſo aſluxu inſumſit, ita diora declivioraque; contrà, Mare tanto mi- 1 illud in defluxu brevitate temporis, guinis nus in Fluminibus Alfluxu laborare,& plus 152 videlicet horis recompenſet. laborare in Deflucu, guanto flumina fuerint Flavi Se. Ad Senegam Fluvium, quem& Geographi ylaniora, quletiora, tranquilliora; hæc enim negæ Afri- Ay/; 15 7 7 VNigrum vocant, quod attinet, Cur is ſuaternis irruente Mari facilè replentur; contrd in Cap. VI. R Eſpondeo ad primum: Quia cum dum primum ſibi ohꝰvias impetat, fit ut inde Cauſa cur 5 ratio. horis aſfluat, octonis defluat, dicimus hoc ideo declivioribus Fluminibus Mare plurimum fieri, quod generalis Motus Maris in Indico ad eorum undas ſuperandas laborat. Pa- 277 Maft concitatus,& per Æthiopicum Oceanum tet quoque, currentes ſeſe mutub impedire, 0 Sccn longè lateque diffuſus, cum Inſalas Heſperi-& naturalem Aſlunus motum ita reſecare, 10 TOM. I. V 3 154 MUVNDI SUBTERRANE!I Secl. II. ut quod ſex horarum ſpatio Auæu ſuo Mare cipatione aut poſticipatione perficiat, ut præſtare debebat incrementum, id non niſi ex dictis patet. Atque hanc ego cauſam guaternis aut paucioribus Hhoris, pro(ur- eſſe putem, in differentibus Fluminum&. 5 7 2 5 rentis alterius impetu intercedentis anti- ſcibus. rnr rirrn. capVII. Ropoſuit non ita pridem Perilluſtris Vanſcunte Mare ſemper Occidentem, in Auſtra- A. de Mo- ray. & Generoſus Dominus 4. de Moray libus verò Signis, hyeme videlicet, ſemper — Eques Scotus, inſigne de exotica Aſtus Orientem verſus currere. Verùm cum dicta marini conſtitutione, quod in Orcadibus& Re: Obſervatio non omnibus numeris ſecun- Fridibus ſe obſervaſſe ſeribit, Dubium; quod dum omnes circumſtantias ſit expreſſa, meum cum multis aliis peritis fruſtrà propoſuiſſet, in hoc negotio judicium inconſultius inter- tandem ad me confugit, ſperans futurum ut ponere, æquum eſſe non judicavi; cum non tam ineplorabilis effeclus cauſam redderem, ſciam, utrum poſt tertiam a Conjunctione& Op- lumenque aliquod adferrem tam impene- yoſitione diem tam exoticam mutationem trabili difficultati. Verba dicti Equitis, pro- ſubeat, an verò veliguis quoque ſulſeguenti- ſunt ſequentia: quod in Dubio non expreſſum fuit. Secun- Rei nauticæ, inquit, perutile eſſet, hiſtoriam da ratio majorem adhuc difficultatem pati- juſtam Maris æſtus& motus omnes tam regu- tur, id eſt, quod Mare in æſtate ſemper Occi- lares, guùm anomalos abivis occurrentes fusb dentem, hyeme verò ſemper Orientem veſus explicantem condere. Quicquid hucuſque de hac currere dicatur, quod pariter concipi non re videre contigit, mancum puto. Te dignum poteſt; eò quod præcedenti olſervationi con- ſanò facinus eſſet, hoc muneris ſuſcipere. Miræ tradicere videatur. Debuiſſent itaque omnia ſunt in quibuſdam loci Fluxus& Refluxus al-· quam diligentiſſimè ſpecificari; utrum vi- Mira Eſtus ternationes. Ego hic narrabo, quod in Inſulis delicet cceptis Nobi,⏑Tpd)'ng& plenilunlij Ma- in Hebridi- Hebridum partim propriis oculis oßſervavi, xe in æſtate tantùm in Occidentem, aut in bus Inſulis varietas, Eupoſitio dubii. partim ab incolis ſde dignis didici. Eſt locus in hyeme tantùm in Orientem vergeret. Quod Freto Inſuli minuſculis, rupibus& Hyrtilus ſi ita accidit, neceſſariò ſequetur, Mare ſe- ſfreguentilus conſperſo inter majores vulgòo Euſt meſtri ſpatio ſemper Occidentem-& altero Herres Inſulas ſito. ſemeſtri, Orientem petere, quod alſurdum Aſtus maximi, id eſt, tempore Conjun- eſt; cum jam etra Conjunclionis& Copoſitlo- ctionis& Oppoſitionis Solis& Lunæ, 3uo nis tempus, noclu tantum Orientem, interdiu plemmyra /t hora ſexta, ordinateyrocedunt; vcr Occidentem Mare petere obſervatum ſit; Fluxus ab Oriente in Oceidentem ſex hora- unde uti nihil in hoc dubio determinatum rum ſpatio, ficuti& Refſuxus 45 Occidente eſt, ſed confuſa quadam ratione perſcri- 2n Orientem perficitur. Hoc duobus diebus ptum, ita quoque judicium de iis præcipi- ante Plenilunium ejuſque Oppoſitum, ac to- tantius ferre non hominis prudentis, ſed tidem poſtea, ſemper ſic ſe habet; inſenſati foret. Ut itaque genuina tantarum Tertia aulem die& deinceps longò aliter, mutationum cauſa quàm exactiſſimè eruatur, loto enimtempore diurno ſive fluat, ſve re· oportet primò à peritis hominibus OHerva- ſluat, curſus aquæ ſemper Oceidentem verſus tiones fieri quàm præciſiſimas, videlicet, dirigitur, nocte verò in Orientem vergit. Quis& an ſit Motus ille eoticus tertio Hoc ẽgo ipſe deprehendi; ſed ferunt inſuper In. ante& poſt Conjunctionem& Oppoſitio- digene, aliudadhuc magis mirum hic accidere. nem Solis& Lunæ. Tota ſcilicet die, dum Sol Signa Borealia Utrum illo tantùm die duret, an ſeguenti- perluſtrat, Curſus aquæ diclos in Occidentem bus quoque diebus à dictis Lunæ locis remo- tendere, tota autem hyeme in contrarium tioribus. guorum cauſam mihi non eſt conceſſum penetra. Deinde, quo tempore incipiat noctu ver- re. Hactenus verba ſupra citati Equitis. ſus Occidentem Mare currere: Tria itaque in hoc propoſito Dubio conſi-· Quo tempore interdiu in Orientem. deranda ſunt: Prius, Cur duobus diebus ante An iſtiuſmodi Contrarii Fluxus præcisè & poſt Conjunctionem& Oppoſitionem Solis& ſub daodeno horarum numero comprehen- Lunæ, Mare ſemper ſex horis fluat& reſſuat. dantur. Et hie Aſus, uti ex generali Moti Maris lu. Deinde, quomodo hic Fluxus ſemeſtri n vi concitato provenit, uti ſaprd fusè ſpatio in Occidentem æſtivo tempore duret: oſtenſum fuit, ita ulteriori expoſitione non Quomodo in Orientem tempore hy- indiget. Alterum majorem difficultatem ha- berno. bet;(ur tertia die d Vovilunio aut Plenilunio, Utrum hoc de ſingulis ſemeſtris ſpatii Mare diurno tempore ſemper Occidentem ver- diebus intelligendum ſit, Utrum tantùm in ſus, nocturuo verò tempore Orientem verſus Ma- diebus extra Novilunium& Plenilunium re diſfluate Tertium eſt, Sole Borealia e. conſtitutis. Ite· „„ 5„% TT YV D V D J ——— Y VD ———— D V ——— DD DD DD — — — — —— — ——— * ricu-: E Refluxus 4 ＋ 5 7¹ 2 N L e L Fluxu J. Americ 2 14 ralion erI& ens eKHi Hanico, cœ 2 ＋ 45 2 Litoribu ⁰, Jue KA NM S E FTF 1 ————ů— ———————————————— SS——— 1— N N N Alanrn Hlucus et Refluxus raliones in Iſiimo America- no, in Hreto Aagqellanico cœteris: zue Americe Litoribus cæſibens. ＋5 omuus I 257 „5 e, T S e⸗ s„ TTT NU ＋— —— J Se D M J—— JD Ỹ J J JD J J J M J J V JD J V J J D V Y Y Y Y MVD J JY J J J VD N D D D V D LIB. III. HTDMNMOUGRAPHIeUs. 155 Cap. VII. Irerum an id quovis Lunæ in Zodiaco illudimur, exiſtat. Unde, quemadmodum Piſſui- ſitu contingat. ſuperius quoque diximus, nil difficilius ſit, tio vII. Tandem rectè deſcribendus foret Litorum quàm in alto Mari Flurum& reflurum Maris Inſularumque fitus, profunditas Maris ex- obſervare; in locis quoque Inſularum mul- ploranda,& ſimiles(Circumſtantiæ, ſine titudinè intricatis, in ſumma Maris nunc in quarum combinatione ut ad intentum pro- hanec nunec in illam Inſulam impacti, multi- poſitumque nobis ſcopum pertingamus, pliciyeverheratione,& perpetua undlarum cir- fleri non poteſt. culatione„Maris conſtantem in Ofientem aut Eſtum lia· Dici enim vix poteſt, quantum in div,,ẽẽ Occidentem motum obſervare, quam difficilli- /is Maris Fluxibus oculi nos ſubinde fallant, mum judico. Reflurum non dicam imperitos, ſed rei nauticeæ à ju- Sed ad alios caſas exactioribus Obſerva- na O- ventute aſſuefactos; dum putant Mare in tionibus,& nulli non, qui hujuſmodi Oras gapngalg] Hanc voel illam partem currere, cum tamen ni- accolunt, guoridiana experientia notos pro- fieile%. hil aliud quàm Maris quædam flactuatio, qua grediamur. ——— —— *.— ris quoad CAPUT VꝭIII. DSsGUIirrs Cu. Mare Auſtrale, vgo del Zur, juxta Panamam tam inſolitos& incredibiles Fluxus& Refluxus aciat; Contra, in Mari Boreali, vullgo del Nord, juxta Portum Nombre di Dios, cæteriſque Continentis Americæ Litoribus, vix ſenſibilem Aſtum cauſet. CabvIII. TLee hanc Quæſtionem Franciſcus eontegat primò, deinde domus ipſas in Zi. Conzales d Oviedo in ſua Univerſali torèe unà cum arboribus obvias obruat: in Hiſtoria Americꝶ l. 2. c. 1o. aitque, oppoſito veròè Mari Orientali ſeu Boreali, omnibus Philoſophis& Literatis ſe prodigio- vulgò del Nord, eodem prorſus tempore vix ſos hujuſmodi Maris efectus propoſuiſſe, at ſenſililis Maris Motus comperitur. Hujus allignemus. quam dederit ſatisfactionem, ac proinde Suppono primò, currentes Matis in Mari cus Mare propriam confeſſos ignorantiam, Ouæſtio- Atlautico verſus Litora Americꝶg,& potiſſi- nem hanc tanquam inſolubilem reliquiſſe; mum inter Fauces NVoui Regni,& Inſulas Cu- Ameriæ nec fieri poſſe putat, cauſam hujus rei dari ham& Hiſpaniolam, uti alibi oſtendimus, eſſe von niſi vi. poſſe, niſi à viro Divinitus illuſtrato. Nos potentiſimos,& tanta aquarum mole ſeſe in- vir ſli- verò non tantum ingenium requiri, ſolo lu- ſinuare intra dicta gurguſtia, ut naves ibi- Kſtum mine naturali tam mirißcos elfectus ſi non dem non ſecus ac rapidiſſimo Flumine, aut“ intimè ſaltem aliquouſque penetrari poſſe ex Montis alicujus declivitate non tam ve- cenſemus;& ne tam inſignem exercendi hi quam ruere videantur; adeoque ex Me- ingenii occaſionem neglexiſſe videremur, æico aut Peru in Europam ſoluturis impoſſi— omnibus primò effectuum utriuſgue Maris bile ſit hunc Maris impetum ſuperare, ſed circumſtantiis ritè examinatis, Tærreni quo- variis circuitibus verſus Litora Virginiæ& que ſitus utriuſque Maris, diſpoſitione& Foridæ curſus tenendus eſt, ut ſic ciſculatio- proprietatibus exploratis, tandem in veram ne, quam ibi Mare circa diclas Inſulas efficit, tam exoticorum Motuum cauſam DEO dante tandem concupitum Europæ portum conſe- devenimus; quam tum primò exponam, ubi quantur. prius Efectus, quos in AHluau, Defluuque Suppono ſecundò: Ex obſervatione Nau- dictum Mare patitur, deſcripſero. Res ita tarum in diclo rreto, Mare ineplorabilis ſeſe habet. profunditatis eſſe; apertum ſignum, Maris Erotici EHu- Cum Mare Auſtrale à Boreali, ſive Occi- fundum in Abſſo aliqua ibi latente termi- * due. dentale ab Orientali, ſi lineam rectam at- nari. 7 del Zur tendas, non niſi 12 leucis diſtet, Iſthmo vi- Suppono tertiò, ex meo Itinerario Ter- delicet, inter Panamam& Nombrè di Dios in- reſtri Exſtatico Sell. 2. de Itinerario Subma- terjecto, utrumque Marèe terminante, mi- vino, ibidem ingentem ſubterraneum meatum rantur omnes& capere non poſſe videntur. eſe, guo Mare Horeale cum Auſtrali communi- cur in tam exiguo terrenæ intercapedinis cet, uti communis Indigenarum opinio fert, ſpatio, tanta tamen Motuum maritimorum& occulta negotiationis cammercia in utroque differentia comperiatur. Nam in Litoribus Mari ſat patefaciunt. ujus autem meatus ad Pauamam tam exceſivo Receſſu deſicere vi- Iſhmum veluti gontem quendam eſſe, infra detur, ut in Litorè ſtantibus omnino oculis quem Maris Borcalis Currens ſummo anpetu tangi non poſſit, atque omnino diſparuiſſe tranſmeet. His itaque ſuppoſitis, videatur; in Afluuu verò incrementoque, Dico, dum Luna radiis ſuis Mare ferit tanto in Litora impetu fertur, ut omnes ob- Atlanticum, Mare hujus virtute concitatum, vias Inſulas Sinus S. Michablis fluctibus ſuis ſummo, 0 dictum, impetu, intra diclas 2 Fau- Fr. Gonz. d'Oviedo. 156 MUNDI SUBTERRANEI Sect. I I. Fauces ruere;& quoniam ibidem evitum Maris conſtituendum, ſuperficialem aſuam coꝝſell non reperit, ſeſe intra dictum Iſihmi mdan- AMaris infirmam& impotentem redilit„ ut drum, magna undarum conglobatione inſi- proinde Litoribus inſultare non poſſit. Ac- nuare. Cum verò niſi in Mari Auſtrali ad cedit, quod cum ibi aguà in circulum agite- Panamam citum non reperiat, ibidem ſeſe tur. fiat, ut ea in Litora non redid impella- intra Mare eodem tempore decreſcens exo- tur, ſed ea ſolummodo radendo deſluat, ut nerare; unde Mare d Letorilus repulſum, eo ſuprd amplè demonſtratum eſt. Habes hic præſertim tempore quando Iuna A Meridiano prodigioſorum eſfectuum in diclis Maribus cau- ſuo declinat,& tumor Maris in Oceano Au- ſam paucis expoſitam. rali deficit, uti dixi;& hinc provenit deflu- u ille Maris, quem capere non potuit ONSEOCTARIUM I. ſupra nominatus Congales dOviedo. Hinc patet, Cur in Aexicano Regno duæ weball Quando verdò Luna ad oppoſitum quadrantis Paludes ingentes Aſtum ſentiant; quarum Mai pervenit, tum ecce Mare Auſtrale intume- prior ſalſa, ſex horis creſcit& totidem de- Rfum ſcens undas ſuas verſus Occidua Americæ Li- creſcit, altera cum aqua dulci ſcateat, eaſdem Nee zora devolvit, occurrentibuſque ſibi invicem tamen Aſtus viciſſitudines ſubeat: Quia Aa- prioribus andi, tum ex meatu Iſthmico, tum ris AMotus generalis à Luna concitatus cum ex Freto Magellanico longè lateque diffuſis, Oceanum Athiopicum partim verſus Fauces ingens Flucluum tumultus exoritur, atque Iſihmi Panamici ſummd violentid præcipitet, adeò priores fluctus immenſi Maris ſubſe- partim in Sinum Mexicanum exoneret, fit ut quentibus undis ſabjugati, qua data porta ibi eæitum non reperiens, Aſtum per ſubter- ruunt tum ad Iitora, tum intra meatum Iſthmi- rancum meatum dictis Paludibus communi— Ingens Flu- cum repulſi, eas quas diximus in Sinus Pa- cet; quod iis qui occulta Naturæ commer- namici Llitoribus ingentes inundationum pro- cia neſciunt, mirum hucuſque& paradoxum ri ad ba- cellas excitant. Janta enim ſcribitur eſſe viſum fuit. namam. tunc temporis Marie violentia, ut obvias In- ſulas, proinde inhabitabiles, neque omnino- planas ſed clivis ſaxoſis& arboribus conſi- tas, unà omnes obtectas Mari adæquet, Li- rora& ipſam Urbem Panamam aquis repleat, Mgis cum horrendo quodam ſubterran eo mugitu, nane nec non Terræ motu: quem ego fieri puto, ex zrre. magna illa violentia qua aquæ ſeſe intra 4. ctum Meatum conſtipatæ inſinuant. Nam ex oppoſito Maris Borealis Litore, ad Portum Nombre di Dios eodem tempore cumn eo- dem formidabili ſono Mare mirum in mo- dum æſtuans, impetum ſuum dirigit verſus Sinum Mexicanum& ſubſequentia Litora Americæ Borealis; quemadmodum Noſtri Patres, qui huc Romam procuratores adve- nerunt, ſæpius narrarunt,& ſcitè ſanè de- ſeribit in ſua Hiſtoria, dictus Oonzales d Ovie- do fol.37. Cujus quidem rei ratio alia eſſe non poteſt, niſi Maris Auſtralis ex meatu illo vehemens regurgitatio. Cur verò in hoc Mari Boreali nullus ex tanta aquarum concitatione ſtus niſi vel admodum exiguus notetur, cauſam hujus rei eandem eſſe dico cum ea qua aqua ſubiens meatum unà ſecum aquas decreſcen- tes Maris A Litoribus panamæ abducit: ſic aqua per meatum recurrens, curſum ſuum in Sinum Mexicanum dejiciens, aquas Litori- lus ſecum quoque abducit, ita ut in iis non niſi eiguum impulſum cauſare poſſit. Obiao. Sed dices, hanc quidem rationem ſubſiſte- re poſſe in Mari dlecriſcenti, at cur Mari creſcente Boreali nullus ferè in dictis Lirori- Finge tibi Sinum Mexicanum A, in quo bus Aſfluuus notetur, explicari debere. Re · Athiopicus Oceanus Aſtuans cum exitum non ſpondeo, ¶ Mun um in dictis locis non fieri, reperiat, per B E ſulterraneum meatum ſe primd quia ohlis innumeris Inſulis impetus exonerat in Paludem C ſalſam,& hæc per Maris unfringitur; ſecundò, quia agqua in ſabte rraneum meatum F, ſe exonerat in Pa- meatu ſeu alyſſo ĩbi latente alſorpta ad Aſtum ludem aliam G dulci aqua ſcatentem, ſupra quam 1 CapvIIl. quam ipſa Urbs Mexicana fundata eſt. Mi- LIB. III. HYDR O rantur quoque plerique, cur hic ultimus La- cus innumeris receptis fluviis nunquam tamen exulberet; qui ſi ſubterraneæ negotiationis conſtitutionem noſſent, neutiquam de re tam manifeſta dubitarent. Non enim exu- berat, quia Lacus aqua exoneratur ex D, per meatum FP, in C,& hinc per meatum E B in Mare, dum decreſcit, devolvitur; intume- ſcente verd Mari, mox edò unde effluxerat, G RAPHICVOUS. 157 COGNSECTARIUM II. quia videlicet Mare ex Oriente in Occiden- tem ruens, reclà dictum Mare ingreditur, un- de ad opoſitum Litus appulſum in ⁊ y pedes ele- vari, nil mirum eſt. In altero verò Sinu, aqua vel non artingii dicta Litora, vel ſi tangat per ſubterraneum meatum, vel in alios circum- reditura. ſitos Lacus, vel in Maria vicina abdlucitur. G. VIII. Diſquiſ. Hinc patet quoque, cr in Mari Hudſon, a VII. vIII. gua ad I pedes ecreſcat, in altero tamen vici- IX. 10 Sinũ ejuſdem Maris, non niſi ad duos pedess Conſect. Mare Hud- ſon. DFS 1 cap. IX. St locus juxta Litus Guineæ tribus gradi- non cum inſigni aavium hominumque clade, bus ab quinoctiali diſtans, in Sinu raptis poſt ſe in illo angulo Occan fluctibus a Sinu quem quem Ferdinando poo vocant, in angu- coacervatis, per illum meatum ſubterrancum ee lo, quo Cuinea longo litorum tractu ex Occi- ſeſe exonerat; Et ratio aperta datur, quia hu- dentè in Orientem porrecta tandem in guſtrum juſmodi flucus rapidlitas, præterquam quod flectitur; ic motus Maris prorſus Motui gene- perpetua ſit, non niſtad 14 milliarium diſtan- rali ex Ortu in Occaſum perpetuò contrarius eſt: tiam duret. * eſt autem ĩta vehemens, ut quotquot in hunc Quod verò nonnulli putent, hunc fluxum Hdonm locum naves appulerint, abdiia quadam vi ex Oceani ad Litora Braſiliæ repercuſſio- rapiantur, ita ut nulla ſe vi, niſi Ecnephiis ne in Orientem facta, oriri, id ſubſiſtere validiſſimiſque Ventis chronicis adjuti, re- non poteſt; cùm enim hujuſmodi Marium 7 troagere poſſint: locus inſamis navigiis, hor- repercuſſio ad Lunæ adſcenſum dirigatur, rendis vorticilus refertus. illa haud dubiè Lunà ad oppoſitum qua- Mirum autem eſt, nullum hucuſque hu- dxantem pertingente, ceſſaret; hic autem —4 jus rei cauſam dediſſe, cum tot Coſmographi fluxus, ſive Mare creſcat, ſive decreſcat, 4 e fatigarint. luculentiſſimum ſanè ſignum, Mare ceu per Subterra. Nos hujus rei cauſam dicimus eſſe ſubter- fumen quoddam præceps continuo fluæu in cæca —4 rus in Afr. Vuntum meatum, quo Mare ſeſe exoneret in Terræ viſcera per voraginem hanc ſubmariuam, cæ Lacum Lacum Africa e e quem aliqui I2 in dictum Lacum ſe egerere. 4 lelleßs grai, alii Vigrum dicunt. Rationes aſsigno: Antequam hic Lacus cognitus eſſet, refert toaunau- kigafett. Ait enim Pigafetta in Africæ ſuo Itinerario, Nautica Hiſtoria, pleraſque naves ibi fuiſſe i n. hunc Lacum eſſe natura ſua ſalſum, cui Viger vel abſorptas, vel ad litora vehementi motu“ 7 per eum defluens, non miſcetur; ſæpenume- pulſas non niſi tabulas triſtis& funeſti nau- 4 ro in eo fagmenta navium reperiri,& alia fragii reliquias depoſuiſſe; ſi qui tamen ar- multa, quæ apertè monſtrant, eum neſcio tis nauticæ peritid hanc Scyllam evitarunt, 140 quid cum Oceano vicino commercii habere. hos multis menſibus violenter detentos, o- HFinc infero, eum cumnullo alio loco Occani mnibuſque ad vitam ſuſtentandam neceſſa- guum cum loco quem jam deſeripſimus, commu. riis conſumptis, dum ÆAſtum ſuperare nequi- 4 nicare poſſen ubi aqua veſhemeniiſimo fluuu, nec erunt, fame ſitique tandem miſerè periiſſe. 6. 10 C Uο⁹UàN 5 4 hner I De Gurgite mirabili Norvegiæ, omnium t0fie Orbis Terrarum celeberrimo & maximo. lap. X. Oftex& Euripus in adjacente Norve- eructat evomiique magnà violentià, ſtrepi- Deſeripie gia Oceano Septentrionali ſummo o-tu.& inviſa Maris wertiginoſi agitatione. Ita Olaus 2r. vortici. mnium Nautarum horrore ſpectabilis teſtatur Olaus Magnus; ĩta Indigenæ hujus 1 eſt; tredecim milliaria in circuitu habere ſcri- Litoris, ita Navigatores Danorum, Batavo- 1 bitur; ab Incolisdicitur Meelſtrom. Medlium rumque referunt. Efedlus vidimus omnium 1. Vorticis Petra occupat quam Muſſe vocant Septentrionalium Populorum teſtimonio 1 100 Indigenæ ſub hac Vorago ingens eſt, quæ approbatos, reſtat ut& cauſam tam prodi- 1 1 1 600 ſex Horis abſorbel omnia quæ intra Crateris gioſorum efjectuum aſsignemus; præſertim 4 . circumferentiam illata fuerint, Naves onera- cum nemo hucuſque fuerit, qui eorum ge- 14 25 f. e eeee Aquam, aans manem rationem dederit. N 115 aliaſque res, fotidemque horis omnia. Notandum itaque primò, teſtimonio Olai cu- in. 1 15 4uiſitio. 1 ſ 3 Magni, al 16 Sect. II. 158 MUNDISUBTERRANEI Magul, totam Scandinaviæ Regionem caver- fluxu,& per idem deſſuxu Maris derelictum noſam& innumeris hucuſque incompertæ Oceanum repetere ſex horarum ſpatio; ubi longitudinis meatilus reſertam eſſe, qui id quoque oſtendimus, cur in Norvegico Lito- confirmat ex horribili tum Litorum Maris re aqua defſuxus, vix ſenſibilis Æſtus veſti- Horribile: Bouhnici& Tiunici, tum Lacuum, quos Venner gia in dictis Plagis relinquat. ſonitus ad Litòra Bothniæ. Ineuplora- bilis La- cuum pro- funditas. Charybdis ſenu Vort em Norvegiæ, &refluit. Ghoris foit cinam unà cum rebus ingeſtis tam potenter preſsè dicit, Bothnicum Sinum innumeris ſco- & Vetter vocant, tum denique ex Montium Dico itaque, Aluxum ſive abſorptionem in formidabili ſonitu. Qui quidem ſonitus, niſi dicta(harybdi hoc pacto contingere: Quan. ex aguarum ſulterrancarum, quæ ex Maribus do Mare Deucalidonium Motu generali& vicinis Sinibuſque aliò derivantur, longè virtute Lunari concitatum, Curxentes ſuos lateque exporrectis ductibus, aquarumque in dirigit verſus Fretum Meigatæ, fit ut in tantis præruptis tortuoſiſque Terræ meatibus ſive Freti anguſtiis mirum in modum coacervati catadupis, ſive varia reverheratione fluctuum fluctus,& Glacialis Maris impedimentis, effici non poteſt, quem in multis locis tan- illud ſimul penetrare non poſsint; unde tum eſſe ſct ibit citatus Olaus Magnus, ut ho- Maris magna portio impedita curſum ſuum mines propiùs accedentes, ſurdos& veluti reflectit verſus Litora Finmarchiæ& Nor- attonitos, ſtupefactoſque, ſubinde etiam vegiæ; ubi inter innumeros ſcopulos tumo- exanimes reddat, niſi tempeſtivè ſeſe à fu- ris fluctuumque incremento ſæviens, inter neſtis(harontis antris removerint. tot Cavernarum, Inſularumque fluxus re- rhers. Notandum ſecundò: Non tantum Lacus flexuſque tandem in Voraginis Craterem inci- nisalſr. Norvegiæ, ſed& dueciæ, quos Vennen& Verter dit; ubi occultæ naturæ ingluviem non am- vocant, inexplorabilis proſunditatis eſſe, refe· plius ferens, ibidem cum omnibus iis rebus rente eodemolao; ita ut ſunes, qui vel integram tunc temporis in eam vel caſu, vel rapidita- navim onerent, ad fundum penetrandumſte Maris ex Nautarum inconſulta præcipi- non ſufficiant. Et idem experti ſunt Hollan· tantia illatis, abſorbetur, durante tanto tem- di in dictis Norvegiæ Litoribus, qui golide pore voracitare, quanto tempore affluxus 130 07 gyiarum, fundum reperire non potue- ſive tumor circulati Oceani durat. Habemus runt; quemadmodum in Navigatione ad cauſam abſorptionis ſex horis peractæ; reſtat Arcton referunt. Quæ quidem inauditæ pro- explicandum, guomodo ſem borarum ſpatio re- funditates aliud non arguunt niſi ſubterra- vomat, quæ prius abſorpta fuerant, quod me- nec immenſæ amplitudinis ab⁰ν. rito humani ingenii capacitatem excedere Notandum tertiò. Ex tanta ſabterranco-· multis Naturæ arcanorum inconſultis viſum rum mbatuum abundantia facilè inferre poſſu- fuit. mus, mutuam circumvicinorum Marium cum In Notabili tertio paulò ante propoſito, dit Olaus, ubi citatos vaſtiſſimos juxta ac drante exiſtentis virtute concitatum, Cur- profundiſſimos Lacus etter& Venner deſcri- rentes ſuos partim per Fretum Meigatx, par- bit, quos& ex Mari Bothnico derivari, aper- tim per Sinum Tartaricum, ſex horarum de- tè e Bothnicum autem Sinum occultam fluxu repetere; cum verò fluctuum glacie- correſpondentiam habere cum Mari Allo, rumque ſumma conſtipatio in Oſtio Freti qui Tartarici Oceani Sinus eſt,& Mare Allum Orientalis obvia Oceanum Tartaricum im- cum Sinu Finnico per Lacum quem Album vo- pediat, hinc curſu aliò deflexo, in Mare Al- cant, hunc uud cum Bothnico, cum Oceano Vor- bum, quod Petzorche vocant, ſeſe inſinuare vegic. cogitur; hoc verò Mare, quia cum Sinu Quibus quidem præmiſſis jam ad genui- Bothnico& Finnico occultam correſpon- nam(Harybdis Norvegicæ ſe horis affluentis dentiam habet, hi verò Sinus cum Vorvegiæ &totidem defluentis cauſam aſſignandam nos Voragine, per ea quæ in primo Notabili oſten- procingamus. dimus, per occultos ſubterraneos meatus Cum itaque dicta(harybdis ſeu Vortex, pariter communicant, patet intentum. Si- abſorbeat, totidemque hHoris paulatim evo- pulis intricatum, Montibuſque altiſimis per- ſiye abſorptionem evomitionemque, quæ vadices per immenſas Voragines Mare cum 12 horarum ſpatio contingit, aliam caaſam horribili& intolerabili ſono nunc abſorbetur, non habere quam generalem Oceani Motum nunc re vomitur; quæ omnia paulo antè& in Lunari virtute concitatum. Quomodo verò præcedenti Libro dofs expoſita ſunt. hæc omnia contingere poſsint, hoc loco ſi His itaque poſitis, dico, iis ſex horis queis non per apodicticas, ſaltem per plurimum Mare Norvegicum creſeit ad ſummum in- proßabiles rationes oſtendere tentabimus. crementum, Oceanum Tartaricum poſt 4 Oſtendimus in Piſguiſitione J I. Mare circiter horas, juxta computum Sitũs Lunæ, Deucalidonium per Septentrionalem Pla- paulatim intumeſcentem, ex una parte gam circulatum, per Fretum Meigarz ſeſe in aquarum molem ingerete intra Mare Al- Oceanum Tartaricum exonerare Æſtùs af- bum; hoc per ſubterraneos meatus intra Both- et. Quomodo 8 5 5 idem Vor- Oceauo Norvegiam allambente abditamque cor- oſtenſum fuit, Mare Tartaricum ſummo im- x omni reſpondentiam;& id variis exemplis oſten· petu, tumore Maris Lunæ in oppoſito qua- Dee, vomat. experientia irrefragabili ſeæ horis aquam vi-· quidem Claus lib. 2 Sept. Hiſtor. cap. 6. ex- Olusedl. Vorteꝶ Si⸗ 2 2 nus Bothni- mat; certum eſt hunc afflurum reflurumque, petua nive caniscircundatum, intra quorum ai. LIB. IIIL. HYDROGRAPHICUS. 159 cap. X. Bothnicum Sinum; ex altera verò parte de natura& prodigioſis rebus dictarum Re-· Piſſuiſi- Germanicus Oceanus per Cherſoneſum gionum agit, expreſſam mentionem facit tio IX. Cymbricam magnis litorum ambagibus Voraginis Norvegicæ,& alterius in Sinu Both- ſtrictiſſimiſque angiportis per Mare Bal- nico;& dicit, à Nautis notatum fuiſſe, quod 8 thicum in utrumque Sinum Bothnicum& quando Vorvegica aquas abſorbet, Bothni- Finnicum inſinuatus Tartaricis undis ob- cam poſt aliquot horarum ſpatium, illas vius ingentes commotiones excitat; unde impulſu ſuo reddere,& contrà. Verba ejus Mare intra Bothnici Sinus anguſtias ſtri- ſunt: Oſervatum autem eſt d beritis harum ctum per occultas Voragines meatuſque partiumultrocitroqus commeantibus viris, guod Mari Norvegico, per eàm quam deſcri- poſiguam Norvegicus Vortex aquas allſorpſe- F temporis Tartaricus& Germanicus Ocea- eas per ſubterraneum Sinum Norvegicum nus intumeſcentiæ ſuæ per tot tortuoſos ad vomendas quas alſofpſerat aquas, cogere. 505 8 5 Ace 1 Regionum tractus, continuandæ inſumit, Hucuſque citatus Auctor; quæ ſane ita in- ¹ quàm Norvegici Maris intumeſcentia. Nam ſtituto noſtro congruunt, ut omnem penè 5, ite aqua in dictis Sinibus decreſcere,& contrà ſuperaſſe videatur. hiſce decreſcentibus, Charyldis hauſta re. Sed objiciet forſan nonnemo, Oceani enn gurgitare videtur. cum Bothnico Sinu occulta commercia non 5 Wüüsrche kenm Verum nsè ſola conjectura hæc dixiſſe vi- quidem eſſe difficilia conceptu; ſed quomo- elnpin F Aeperch, ne Kegio- Levinum Algotium Antverpiæ impreſſum, qui non aliò deducat, ſed intra ſex horas revomat, 4 etudten in ſua Septentrionalium Regionum huſtoria, ubi hoc enimvero inconceptibile eſſe. vemat. de anlun lium. Ie tis viſum 4 — N8 8 Reſpondeo, totam hanc prodigioſam a- raneum E, Mare verò ſex horarum ſpatio ctionem refundendam eſſe in aaturalem con-: continud majores& majores undas in illud ſtitutionem ſubrerranei Vorticis. Sed oſtenda- ingerere; unde aquæ in Receptaculo E, ſu- mus rem Schemate ſeguenti; in quo C ſit Voy- pra modum augmentatæ, cum exitum non te, Rupes B, oriſicium Vorticis A ſit, Canalis reperiant, impetu ſummo per ſabterrantum Voraginis intra interiora Terræ viſcera per- neatum FHI, ſeſe exonerare in K Vortice pendiculariter deductus D, infra quod va- Bothnico jam in inſimo ſuo incremento ſtum Hydrophylacium E, Meatus ſubter- conſtituto; creſcente verò denuo Mari raneus F H Vortex verò Bothnici Sinus ſit Bothnico,& aquis tumore Marxis concita- K, Mons intra quem conditur G. Dico ita- tis, denuo intra oriſicium K Forticis ſumma que Mari Norvegico intumeſcente, aquas violentia irruentibus, quod ſanas ille rerribi. mitum in modum paulatim coacervatas, lis teſtatur quem ibi percipiomnes ſuprà ci- ſummo impetu in Vortice C, per oriſicium A tati Hiſtorici affirmant, priores per meatum 25 e 9 prægran- IIf. repulſæ, per orificium Receptaculo „& ptaculum ſubter- E reſtituentur. Quoniam verò in Bothnico Sinu ——— Seck.II. 160 Sinu Mare ſemper magis magiſque intume- ſcit hinc aquæ Receptaculi E.à ſupervenien- tibus fluctibus meatũs I H F, preſſæ, aquam unà cum rebus abſorptis,& intra Recepta- culum E retentis, paulatim elevabunt, atque, Mari Norvegico jam decreſcente, res quas abſorpſerat Vortex revomet; atque hoc alter- nis wicibus contingere experientiâ conſtat. Vides igitur res abſorptas intra concava E, cum per FHI meatum, ſive ob ſiphonem, quem Heron diabeten vocat, MUNDI SUBTERRANEI ibidem rupibus à natura inſertum, ſive ob ri- Conſect marum orificiorumque anguſtias, perinde eſt, effluere non poſſint, ibidem retineri, uſquedum refluentibus aquis per meatum! HF, paulatim eleventur,& tandem regur- gitentur. Habes itaque(Haryldis Norvegicæ effe- dduum cauſam tandem detectam. Quorum yorticum ſitus ut luculentius pateant Lecto- ri curioſo, hic Mappam adjungendam duxi- mus. Auslio cleiisg cmeum-/ W Jacenlibus Liloribus- 77 „ Grn Rurii hu- Hinc pater, Euripum(halcidicum in Eu- Loie kll- gæa, fabuloſa Ariſtotelis morte celebrem, æus& Refl. 7 rati. non alias habere ſui fluxus& refluxus ratio- nes; ſepties enim diu noctuque fluere& re- fluere Plinius tradit; quamvis alii hoſteriores Ceographi eum ſex horis fluere,& totidem refſuere teſtentur, generalem Æſtus marini kliniu: motum ſequendo; poteſt tamen Plinius hoc pacto explicari, quaſi dicat, ſepties de die Euripum fluere& refluere,& ſepties de nocle; uæ differentia adſcribi poteſt variæ Maris in tanta Inſularum circumjacentium conge- rie, fluentis refluentiſque pericycloſi, ſubter- raneorumque meatuum nunc celeriori nunc tardiori affluxui defluxuique. CON- — Aſtechh, LIB. III. HYDROGR APHICUS. 161 a,dh cab.X CONSECTARIUNM II. Diximus tum in præcedenti Libro, tum Piſpuiſi- „in Hinerario Sulmarino, Lacus omnes ita eſſe 20 X. Voricum Hinc quoque patet, cur nonnulli Vortices in Einerario Su 7 al zemne dife ſlam ſemper ablſorbeant, nunguam evomant Anatura conſtitutos, ut receptis fluminibus conſeck. denter enia. f eee, ,, it aucti, dum per oſtia aperta ſeſe exonerare Muledt uti ſuprà de Euripo Africano oſtenſum fuit. N Hujus j ue er Dari i et, nen poſſint, id præſtent per abditos quoſdam gesmen- e z 451 55 41 Fennn& ſubterraneos meatus, quemadmodum ſu- tus ſeſe ero. u Gun, CCCCC( prà Lib. z. de Mari Caſpio; quod etſi innu-*erat. * un neum meatum intra Lacum Hungariæ pro- ee eeee Kled pe Caniſſam, uti fertur, deponit. Sunt præ- Meétos bec Piat lurzos gutmt ndh; 5 tere videatur, neque multitudine amnium andü terea Vortices quæ abſorbent& revomant, ut —— 80——— *. in id ſe deponentium augeri videatur, lucu- enn a eſſe, per occultos P — 1 8 5 — prietatem I7570 Terrio fuss deſcripſimus. quoſdam neatus in alia ſe vicina maria. ſub 7 ſed ea proportione ſub qua aquarum multitu- Sunt denique, gui nunguam abſorbent, ſed f e d& ipſi Ari ſemper inſtar Columnæ tum in Maris, tum in Lacuum, præſertim ſulfureorum, ſuperfi-* 4 8 55 1 cie violenter eructantur, quorum ubique lo c 1 5 ee 0 ae — corum infinitus ferè numerus eſt, uti ſuo HAVISation 985 S 5 municatione Marium expoſuimus, Mare Mare Ca- loco dicetur. ſpium cum Caſpium cum Sinu Perſico& cum Mari inu Perfi. N Euxino per occultas ſemitas ultro citro- co Ponto DISGUuISIT 1 üCCCCCCVCCCCVCCCCCVVVVU SRellunt: 15 15 erſum, quem per ſabterraneum meatum cum zlarg edi. morabilibus, guæ in eo obſervantur, relus. Mari Rabro obtinet. Quæ cum tum in prg- tenenm Ware Mediterrancum inter Europæ, A- cedenti Llibro, tum in citato Itinerario va- t, 1 fricæ, Aſiæque Litora, veluti in portuſriis adductis exemplis fusè expoſuerimus, Mari Ru- quodam concluſum, multa habet Vaturæ mi- hic ea non repetenda duxi. Sed ad inſti- bro. racula, uti hucuſque incognita, ita conſide- tutum: Ariſtotelesa Tatione digniſſima. Mirum non Ariſtoteli Cur itaque Mare Mediterraneum tam varios duntaxat ſed& aliis Naturalis Philoſophiæ motus Oceano prorſus contrarios experia- F Mare undique& undique concluſum,& non contraà; nunc ex Ortu in Occaſum,& rurſus niſi per ſtrictiſſlimum Gaditani diſtrictus ex Occaſu in Ortum reciproco motu volva- Fretum Oceano pervium, poſtquam ingen- tur; ſubinde contrariis& anomalis prorſus; Plurimoss fibhus Fluuiis Bæti, Ibero, Rhodano, Varo, ſæpè ex motu recto in circulos& gyros ab- Tiberi, Pado, Nilo, in id ſeſe exonerantibus, eat; nonnunquam è ſpiris evolutum in alias Blediterra- ut innumeros alios minores ſileam, id non& alias partes Currentium æſtus dirigat; neum. ecundet. Accedit hiſce perpetuus& con-quibuſdam in locis non ſecus ac Oceanus * ſtans Maris Euvini per Propontidem in ſtatis horis creſcat decreſcatque; in aliis DN Archipelagum,& hinc in Mare Mediterra- nonnullis litoribus ne veſtigium quidem KAe neum influus; cum omnium experientia Æſtus reperias. 0 conſtet, dictum Mare potentiſimis& celeber- Qui è Sicilia Archipelagum petunt, Æſtu Haniorum, rimis totius amnibus Danubio, Bo- quodam occulto abrepti verſus Adriaticum ryſthene, Tanai ſollicitatum, impulſumque Sinum violenter detorquentur. E contra qui casio. per angiportus Byzantinos perpetuò ſeſe Drepano ſolventes verſus Promontorium, vul- cur io: ſine ulla reditus ſpe z0luc devolul. Parado- gd Bon Andrea, ſub Rhombo Euronotio, eunde. cum ſine exoneratione apparente tanti a- trario Aſtu abrepti, verſus Tripolim Biſer- quarum oneris incapax, id nullibi tamen in rinam ad latus ſe derivari ſentiunt. Qui è litoribus exuberare; accedente præſertim Gpro Alexandriam petunts, etſi ngeam Oceani atlantici intumeſcentis tempore, quo Rhombi directricem omni ſtudio tenere & illud maꝑno aquarum auctu ditat, dum conentur, Æſtus tamen vi abrepti Damia- ſummo in id ſe impetu exonerat; Hoc enim tam 6o leucis infra Alexandriam deferun- verd eſt, quod nemo capere potuit. Vide-· tur; ex Alexandria contrà verſus prum mus enim Fluvios aut Paludes tum nivibus li- abituri, ¶gſtu detorti in Pamphyliæ Litora quefactis, tum aquis pluvialibus auctos adiguntur. Qui per Archipelagum Conſtanti- ſtatim ob nimium incrementum, inun- nopolim petunt, ſentiunt manifeſtam& ſen- dationes, magno agrorum detrimento, cav ſibilem Maris reſiſtentiam; contra Conſtan- ſare. Cuomodo ergo Mare Maribus inte- tinopoli in Archipelagum ſolventes, veluti gris und cum vaſtiſimis Fluminibus intra ſecundo vento ſemper deferuntur, ſine ul- ſinum ſuum emceptis, non eæundet, diſcu- la Maris repugnantia, niſi quam contra- tiendum eſt; latet en im procul dubio occul-· rii Venti conciliant. tum quid,& ſcrutinio digniſſimum argu Vidimus effeclus, quæramus jam tantæ mentum. inconſtantiæ cauſus. 1 TOMNM. I. X Nos 162 MVUNDI SUBTERRANEI Secl. II. Nos ad triplicem cauſam omnes hujuſmo- Oprum verſus abeuntes, eodem Currente à Cauſi tri· di motus revocamus; quarum prima& prin- recda ſemita detorti in Litora feruntur Pam- cipalis efficiens Luna eſt, cooperante Sole phyliæ. Oceano verò intrante per Fretum jus Marii. łtanquam cauſa univerſali, uti in præcedenti- Herculeum, Mare ex Occaſu in Ortum pro- zus oſtenſum fuit. Altera cauſa Formalis, eſt greditur,& mox per Meatum ſubterra- vis Lunæ ſpeciſſca tumejactiva Maris, qua uti neum ſeſe inſinuante Mari,(urrenò verſus in Mare, ita in omnia humida per nitroſo- Litora Palæſtinæ impellitur,& conſequen- ſalinam ſuam qualitatem agit. Tertia cauſa materialis, ſunt Montium& Promontoriorum protuberatio, Inſularum quoque hinc inde diſperſarum /tus, Sinuumque Ventis rece- ptandis aptorum diſpoſitio, uti& Fundi Ma- rini ſive alvei varia& diſparata inægualitas; quibus omnium Fluminum in Mare diſfuſio accedit. Quæres itaque primò,(ur Mare Medi- zerraneum nunc ex Ortu in Occaſum, jam eæ Occaſu in Ortum moveatur? Reſpondeo, hoc Motu Maris generali fieri, pro Ac- ceſsus Receſſuſque in Mari reciprocatio- ne. Rem ita oſtendo; quam ut penitius cognoſcas, Mappam Maris Mediterranei hic oppoſitam diligenter intueberis: Quan- ter ex Oyro Alexandriam ſolventes, Curren- te Maris deflexi infra Alexandriam Damia- tam ſive Peluſium appellere neceſſe eſt. E contra Alexandria in prum euntes, hoc fuu Maris à recta Rhombi linea ſemoti in Tripolim Syriæ pelluntur. Unde peritiores nautæ in alterutra expeditione, non ſe- cundum rectam Rhombi lineam, ſed uno Rhombo ſupra vel infra medium aſſumpto, iter ſuum auſpicari ſolent, ut Portum con- cupitum adipiſcantur. Quæ omnia exoĩe-. d Nilu ratione Vili plurimùm promoventur; aquas 4 enim Vili in Mare depoſitas juxta diclos Cur- re. llum rentes reflecti, notum eſt. Unde& patet,, Cur Currens Maris Mediterranei ex Ortu in Oc- caſum,& contrd, per immenſam aquarum mo- do ergo Iuna Oceanum Indicum radiis ſuis lem, guam Nilus per ſeptem Iſtia in dictum ferit, is ſubitò tumefactus per Fretum Aden Mare deponit, non impediatur; Quia cum in Mare Rubrum ſeſe inſinuat,& uſque agquæ Nili, utpote dulces ſemper aquis ſalſis ad apicem Linguæ Maris Rubri undas coa- Ieviores ſint, hinc Maris tantum ſaperficiem cervat; ubi poſt ingentem Affluxum, quem occupant; Aqua verò per ſubterraneum in Litore efficit, unà ſe per ſubterraneum Meatum eructata totum Maris Meditullium Meatum R B, in Mare Mediterraneum evol-&penetrat,& ſine ullo Fluminum impedi- vit. Quocirca Mare peregrinis hiſce aqua- mento commovet. rum advenis pulſum, tum paulatim ipſa Lunæ exorientis facultate tumefactum, ex ortu conſequenter in Occaſum inſtimulatum per Fretum Gaditanum Oceano Atlantico conceditur; uſquedum Lunà Meridianum ſuperante undæ decreſcant. Quo facto mox Atlanticus Oceanus novo tumore ſuper- biens, dum Fretum Gaditanum ſummo im- 160 petu ingreditur, Mare Mediterrancum ce- dere coactum, curſum ſuum ex Occaſu in Ortum repetit;& ne nimio ad Litora Palæ- ſtinæ impulſu omnia obruat, per illum ſub- zerraneum Meatum B C, per quem ingres- ſum priùs fecerat, Mari Rubro,& tandem 10 per hoc Oceano reſtituitur. Lunari itaque Aſtu decreſcente, Mare ex Occaſu in Ortum,& ee creſcente Aſtu ex Ortu, in Occaſum propel- ee litur. Habes itaque cauſam propoſitæ quæ- ſtionis. Quæres ſecundò:(ur ex Oypro navigan- res Alexandriam, utplurimum Damiatam 60 milliaribus Alexandria inferiorem feran- tur; ſubinde ſupra Alemandriam diſpellan- . tur?& contrà, Alexandrid ſolventes ſubin- de ſupra prum& Pampbyliam, inter- dum Tripolim Syriæ, deportentur s Reſpon- W deo, Quia quando Mare Rubrum per ſub- terraneum Meatum eructatur, tunc Cur- rentem Maris fieri ex Ortu in Occaſum,& con- ſequenter in hunc Currentem ex Oyro ab- euntes, dum incidunt ad partes Litorum L. biæ ſeu Cyrenaici, ſupra Alexandriam Fluxu Cauſa Cur- rentium ex· plicantur. Quæritur tertiò.(ur Mare Mediterra- Cur in Gd. neum in Galliæ& lialiæ uti& Aſricæ qui-ad Il. buſdam Litoribus, Fluxum& Refluxum vix toribvos nul. ſenſibilem eſſiciat; in Adriatico verò Sinu, P Freto Siculo,& Portu Golettæ, aliiſque Refluxwz nonnullis Iirorilus mawimum efficiat? Re- ſpondeo, Hoc fieri triplici de cauſa, primdò de ſenthii quia Mare Mediterrancum valde ſtrictum eſt, ſit. &Inſulis refertum; ac præterea ex Ortu in Occaſum rectà ſecundum longitudinis ſuæ terminos porrigitur; quibus fit, ut Oceanus creſcens Fauces Gadium violenter irruens curſum ſuum, recta verſus Corſicam, Sardi- niam& Siciliam dirigat: unde Hiſpaniæ& Calliæ introcurvata Litora,& aqua defluente, Incrementum Æſtus participare non poſſunt. In- tra Fauces verò Freti Siculi illapſum, eos Aſtus volvit, quos paulo poſt deſcribemus. Religuus Currens inter Siciliam& Africam continuatus, rectà fertur uſque in Promon- torium Africæ X. Ubi langueſcente paulatim impulſu Mare circulatum per Litora Lybiæ uti ea non ferit, ita aullum quoque æſtum imprimit; neque in Litoribus Palæſtinæ, utpote cujus Fluxus pauliſper debilitatus à ili ſuperveniente aquarum 4iffuſione, pror- ſus extinguatur; ad Litora verò Aſiæ Mi- noris impetum Currentis, utpote à violen- to Archipelagi fluxu ixterruptum conti- nuare non poteſt. Quod verò in Corſica & Sardinia nonnullos Aſtus, non in Majori- ca, volvat, ſtatim ex Currente Maris ex Fre- 10 0 Maris ferri neceſſe eſt; ex Alexandria verò to Gaditano vedla in dicta Litora impulſo ſatis EHNRNA B A R B A RI 4A4 et- Mappa Maris un Motonum exhlicans 7 Nuu. Fluxus Currentes —PP!!!!!!. ³˙1 A Mappa Maris Nauturum Momnuonum ICalit.S E& l ARARIA 0 N . , , ——— —— —— 8 I Död N —— HRA CIA ANATOLIA, D N JD N D DD N D D = M —— —— uunnwn 1 U pſſmn LIB. I HYDUDROGORAFTNAIs. 163 cab. X. ſatis innoteſcit. Quæ cum impulſum Maris tem creſcere incipiat, uſquedum Luna in Piſſui. ſuſtineant, hinc Litora Italiæ nullo quoque linea Euronothi, quam Scirocco vulgò vo- ſitio X. Aſta turbantur, utpote quæ ab Inſulis dictis cant, ſteterit; tunc tota vis Maris partim veluti antemurali quodam impediantur de- verſus Occidentem, partim verſus Sinus fendanturque. Sed Mare circa Galliæ, Li- Adriatici Otium conglobatur(cum latitudo guriæ Italiæ Litora in circulum abliens, Fau- MX, quæ eſt à dicto Oſtio M uſque ad Li- cibus Freti Siculi illabitur, ibique repulſum, tora X Africani Sinus, maxima totius Maris In Poru inque portum Tunetanum, quem Goletta Mediterranei ſit, ut Mappa monſtrat). Vio- ——7 vocant, reflexum, ibi non exiguum Aſtum lento itaque motu per Fauces dicti Oſtii in AEllus ſat. efficit. Adriaticum ſeſe inſinuans, in extrema hujus Vides igitur ad Lirora Maris Aſtum vix parte mox ſucceſſiva undarum protruſio- ſenſibilem eſſe, ob Maris& variam Inſularum ne Iucrementum decrementumquè cauſabit. procurrentiumque terrarum diſpoſtionem; Quod verò in lateralibus Sinus Litoribus hinc fit ut aquæ à Luna concitatæ nimis citꝰ nullum Aſtus veſtigium relinquat, catfa ſeſe diffundentes, atque in Litora& vicinas eſt, quod Fluxus Maris nullum in eo(utpo- Inſulas zliſæ refractaque regularem Flusus te obliquo nimium) impulſum imprimat. refluxuſque motum neutiguam Jervare valeant. Durabitque hic Flurus Refſuvuſque, donec Quod& hac experien- luna oppoſitum quadrantem attigerit, uti tià probatur. Si in a- Hſaptd fusè expoſitum elt, õ cujuſpiam rotundiaquâ Cuomodo verò fanta Aſtus Lunaris vis ſit in referti medium A, lapidem Freto Siculo doceamus. Cum Mare Mediter- conjicies, mox aguam in raneum, uti ſuprd diximus, à Litoribus Syriæ circulos ſeſe dilatantem& ad Oadeα so graduum id eſt, guatuor Hora- regulariter uniformiterq; rum iutervallo diſtet, fit ut Luna, ubi ſupra dentem, ibi proportionatum incrementum derit, tum primum Incrementum ſuſcipiat 0. decrementumque efficere notabis. ccanus Atlanticus à radiis Lunaribus percuſſus Accipiatur deinde yus A C, in longum compreſſuſque. Ergo Mari ad ſummum 2. protenſum, aquà plenum, in cujus me. wido,&c unde Oean ſueceſſive invaleſcentes dium iterum labidem injicies; Per Fauces Gaditanas ſummä violentia videbiſque circulos aqueos ingreſſæ agquas Me diterranei tumefactas, ob inæqualitatem radiorum Luna jam deſcendente, verſus Orientem Amox fractos, alioque defſuen- ſumma violentia repellunt,& potiſſimum tes præter tumultuarium&. verſus rectum ſibi hjeclum Siculi Fręti Oſti- ſtam nil in ora vaſis amplius Ann; ubi memoratum Aſtum efficit admira- ſrel inquere. Si verò erculum tione digniſſimum, in Pperpetua quippe V fluitare permittes, vide- Fluxus& Refluxus inconſtantia perpetuò bis circulos aqueos ruptos ad conſtantem. am Vaſis illilionem impe- Etſi AÆſlus varias motus formas induat, dire. ͤnunc ſurſum, nunc deorſum vergat, jam ad Idem proportionaliter in latera deflectat, nunc in gyros& gurgites, Mari Mediterraneo fieri in- modò in ebullitiones, uti ſuprà Lib. 3. dæ celligas velim; flactus enim Scyllà& Charybdi oſtendimus, abeat, commu- —en Aſtu nati, ſtatim ad vicina nis tamen Aſius in tanta motuum perturba- Uitora& Inſulas obtunduntur tione ac confuſione conſtitutam à natura 5 ſoffocanturque, exceptis Fre- ſex horarum fluxus& totidèm horis reſluæus Agualta is ubi Aſtus veluti inter an- periodum adeo conſtanter ſervat„ ut Sbn rneg, giportus concluſus vires ſuas ductores n avigiorum, dato tempore quo Lu- Vefturus in exerit. Hinc inter herehenes na Horizontem aut Meridianum, vel aliam lnſulam& Jerram Africanam Cœli partem ſubeat, Maras Altuſque incre- non eœiguum Fluvum& leeffu- mentum decrementumque infallibili ratioci- „ ö 7 2 — ummmuuuuuuuu rum contingere, Hiſtorici nio definiant;& contrà, dato Maris incre- narrant. mento decrementoque, Cœlo etiam nubibus Quomodo verò in ultimo Adriatici Sinus an- obducto, Lund ſitum certo& abſque ullo er- gulo Hluus& Reflaus contingat, exponamus. rore enuncient: quod nunquam credidiſ- 42 7 3335 32 2 5 Cum Mare, ut dixi, ex Ortu in Occaſum in ſem, niſi ego examine facto ex ipſiſmet immenſam longitudinem inter Aſiæ, Euro- Nautis rei veritatem cognoſſem. pæ, Africæ Litora videlicet 60 een, Reliqua hujus Fretiaccidentia vide, ſi pla- quæ Italica milliaria 3 500 conficfunt, por- cet, Lib. 3. ubi ea exactè dembnftrapindt rigatur, fit ut orientis Lunæ vis& influxus, Atque hæc de Maris Me diterranei moti bau cujus exigua latitudo Maris incapax eſt, in dicta ſufficiant. Si qui tamen alii eroricl longitudinem Maris exeratur, ut vel ſic, cum motis alicubi occurrerint, hic non expoſiti aliter non poſſit, feratur; atque adeò orien-· illorum tamen ratio ex hiſce poſitis Köllr te Lunà Mare protruſum verſus Occiden principiis facilè deduci poterit. 1 SE- MUNDISUBTERRANE!I RIeA. rl. De uſa& praxi Aſtus Marini in Arte Nautica. cap. I. Oſtquam longo de natura Fluuùs& Re- quantum rhombis Ventorum reſpondent, in flauls Maris ratiocinio in præcedenti iis partibus Lunaꝶ fitui in Cœlo correſpon Capitulo diſcurrimus, reſtat ut in gra- dentibus. tiam eorum qui maria perpetua naviga- tione ſulcant, nonnullam quoque rilita- 2 Tabulæe. tem, quæ ex Fluuu& Keſſuxu Maris nobis provenire ſolet, doceamus; quod& ea qua Accipe ætatem Lunæ in prima Columna; fieri poteſt diligentia curiosè juxta atque& in ſecunda Columna horam cum minutis, 15 5 exactè exequemur.& in ſequentibus Columnis habebis horam Tuna jus in Cum ĩtaque Luna particulare ſupra res hu- ſummi incrementi Maris in iis locis, quæ Pla- bumida. midſas, dominium poſſideat, ita ut nullum ſit gis Mundi in Pyxide Nautica per rhombos Mare, quod non Luneæ novæ aut plenæ tempore Ventorum indigitantur. v. g. Si vis ſcire, guota intumeſcat; negue Mixtum Corpus, ſiue ex Ve- Hora Amſtelodami ſit maximum incrementum getabilium„ſive Senſitivorum œconomia Maris die decima Lunæ; quære ro ætatem detur, guod non majori Conjunctionis& Oppoſi- Lunæ in prima Tabula,& lateraliter pro- tionis temporibus, humiclitate, minori in Qua- gredere uſque ad Columnam inferius Am- draturis abundet; cujus quidem alia cauſa ſtelodamo ſignatam,& invenies 11. o. horam non eſt, niſi quod hæc intumeſcentia Maris poſt mediam noctem, qua ſummum incrementum motum Lund exactiſſimè ſeguatur; quem& übidem eſt, literæ verò NE, SO, notent ita ad punctum dicta corpora ſervant, ut Lunam vel in Nord O, vel S. W. conſtitu- Nautæ al iam ad cognoſcendas horas Fluris tam;& ſic de cæteris. & Refluxli regulam, quàm illam quã 4% Nautæ verò hæc omnia melius& facilius nomi tum ad Voras diei& locum Lund in Lo- per Pyxidem nauticam inveniunt. Sed quo- diaco cognoſcendum utuntur, non uſurpent, niam pauci ſunt, qui Pyxidis nauticæ tra- Ex quibus concludimus, Motum Maris ad ctandæ periti ſunt, nos adhuc faciliorem mo- Ul Motum Lund exadlè concitari. Verum ut cum dum præſcribemus gquo unuſquiſque horas tem- methodo procedamus, totam artem paucis pore guolilet intumèſcentiæ Maris deprehende- 93 ee eeeee 9 4 32 Rhombos Ventorum, quorum unicui- 7 75 8 VV˙˙éꝛ que Nautæ attribuunt tres horas, ita ut di- Portu dars gualibet bora per Tabulam ſe midium Rhombi 1: horam,& una quarta 9 Propoſitionibus complectemur. re polſit. Flant guatuor Circuli ſibi invicem inſerti, We PR OPHOSITIO I. quorum cxtimus ampliſſimuſdue diviſus ſit in re. 0 cogvoſcere pars Rhombi: horæ contineat. 0 W 5 arablio 1 Secundus(irculus dividatur in 24 Horas, Ar2 in 12. uti vides. 1 0 ee Scribantur in prima Columna numeri ab 75 ertius Circulus ætatem Lunæ referens divi- unitate uſque ad 15;& in Secunda Columnad datur in zopartes,& in trigeſima ponatur 104 15, uſque ad 3o, quæ ſunt dies ætatis Lu- Indeu, qui Rhombos demonſtret. naris. Quartus lirculus Solis circulum exhibens, In Tertia Columna ſeribantur Horæ à 12 uſ- pariter habeat Indicem ad Rhombos extenſum. ö que ad ra, unà cum minutis correſponden Quorum iſus hic eſt: Quatuor hiſce Cir- tibus, ut vides, quæ exurgunt ex continua culis in centro conjunctis, ita ut unuſquiſ- additione 48 Minutorum ad invicem. Sic vi- que, exceptis duobus primis, qui zmmobiles des Lunam nouam& plenam horà 12 in Ta- ſunt, ſeparatim moveri poſſit; pone Indi- 1 bula reſpondere 12 min. o. hiſce minutis ſiſcem Lunæ ſuper rhombum Jenti, quem Portus 0 addideris 48, habebis 1. 48. pro prim& diei aliquis reſpicit, quem habebis in ante propo- en hora poſt novam aur plenam Lunam; ſi ad 48 ffla Tabula; deinde pone Indicem Solis ſupra addideris 48, habebis 96, à quibus rejecta 6o, diem ætatis Lunc,& horam quam hic Index relinquent 36, pro ſecundo die d nova aut Folis in circulo horario interſecabit, erit hora plena Luna; ſi ad z6 addideris rurſus 48, ha- guæſſta, in qua ſummum Incrementum Maris bebis 84, Aquibus rejecta 60, dant 24 min. exiſtit, eo in loco ſeu portu, qui rhombum jam pro rertio die ꝗ nova Iuna,& ſic de cæteris. gnatum reſpicit. v. g. Cum Amſtelodamum In religuis porrò(olumnis horæ cum minu- reſpiciat Ventum N E, vel SO, applica In- el tis dicto modo calculatæ exhibentur, in dicem Lunarem ad hunc rhombum in organo, 10& In- Seol. III. Propoſſt. Fol. 164& 165. %%%% Tempus æſtuum inclicans in di verſis portubus Maris Germanici, ex Hydrographia P. Furnerii extracta. N. NEI NE N NE NE E E NE Ex Nt E SFEESE SEE S8FE SE S S S F SEN O A Novilunio ad Plenilunium 1 0 to E M — 0 — 1 — O A a 0 — A Plenilunio ad Novilunium O S 0 0 KA＋ — — O O H. M. H. M. H. M. H. M. H. M. H. M. H. M. H. M. H. M. H. M. H. M. H. H M. H M NI. ＋ 2 45 T 3 4 4 30 ie 15 1 3%ͤͤ/ J 3511 3 )%)%% ßß ̃ ²̃d2 f5i i z ir 2 2 12 51 3 4 ‚77 ff J“b.. D i E 22 4 47 jjJJJJJ7777. ⁵ %%%ͤ y 88%% W„„ 4 C 2l 8 8 36 218 r 36 2 1 6 51 2 38 4 6 4 7 JVVVVVTdWV0T%WT%((ü(Än o, ů 24 4„ 5* 8 42 29 r N0 7 11 142 2 27 8 2 42 3 2 4 12 1 5 48 27 8 47 9 SrI O 1X 47 11 30 1 1 5 2 0 2 3 30 4 5 0 5 15 6 30 15 JJJJJ ̃ d ee 3„% 2 6 2** 3 36 2 5 8 W8 36 7 21 8 8 88 ZJJJJJ7777J7JJJWJVVVTeV(b 11 57 12 42 27 2 12 3 42 4 27 6 42 7 2 8 12 8 77 42 VJJVVDJVVVVPVVVVPVTTTTJ(Tu.k.h.h... ⁊„% 1„% ie 30 8 2 8 es 0. 0 780 6. N dder N Ad baoe Amſtelo- later Ca- Pleimu 8. Male Priſtonie Texeliæ A icht In Sequa-*tra Diepæ In Ta- 8 5 dam Iaſu- dami letun thi Antver Later! Lezarti igue in na. pulvi- 448. v.. mel oſtium Ad Tami- lam Roteroda- Rhoto- ulque, Dort- Pleæ gam& a1 te Ter Be 8 In rt- 800 öbn 1l. Flifioge 25 Rubr 28 Vie. mi. 15 Ad 8 Pau, mugdæ. Bremæ Valmu- 1n— lit- 1108 a. W icht. 5 11 liddel- Extra Dordraci. Ad S. Ma- lum extra Valmu- Teſlaliæ. dam. 15 in omni-· bus litto Eſtraha- purtum Ante Mo- Ante pul- lo. portum. dæ. G Ante 8. In Nari 18.— 215 Calis. ſam. vinos Rupelle. Ad Au- Miltorti Goudæ. Nico 115 5 fer Flandriæ Sorlingæ. ſtralem Börtu Pic Jravelin- Ante Ga- In omni⸗ plagam Hyberniæ 1* gim uſ- rumnam bus paꝛrti-· Hybes⸗ que In Galſco bus Gal niæ. diœ nia. iciæ, Biſcaia. Gaſconiæ, Gallicia., 1 1 Hybernia 7 R 8 — germ: Fol. nR 8 Incrementorum Maris, jurta num Lune motum diſpoſita. N 6 min. 36 min. reſpontg i min. 2 min. 15 AÆtas Lunæ à Novilunio ad Plenilunium. Etas Lunæ à Plenilunio ad Novilunium. O Oeeue. — 3 4 6 7 8 9 17 181920 21[22 23 424 27 25 29 AM HNM. HNMI HM. H.M. TI M. E.M. HI. M. HxI. EI. M. HNI. 0 HM. H.M. H. M. H.M. H.M. H.M. H.M. H.M. H.M. H.M. TI.M. H.M. H.M. 7 7 73 85 103% 5 167 195 203 225 3 21 5 85 288 II W v. VI. VII VIE Vvn I. — 25 III 1.V VI. n, XII 31 —— 105 i i IX, X. 5 45 123 II* 1 EN, 5 — 5 IVI V. MuVII. 1U5 IV v ee x, 2 8 E= 8 5 8 8 8. 5 5 ＋ 2 t 8 2 2. — —5 8 — 2 S S 2 E —. = — III llg„VII VI IX. X, lg Iyv; v, VIE I X. XI I v. VII. vIE vun ug xI XI＋ 5 5 v, vI. VIII. IN. III XE XII IIß IVz ßE v i ie I, en, ——— m Un VE vII i I Iih ——— III IIIz I*5„ vII vI vung Ee XI A* z — 2* 1014 VIIz v N XIEAN I e ke. X XI XIꝭ XIIfII VI VII VII VIII I X 127 II. III IIII. uu¹ον οαννẽ]] οd v oιπ N VI VIß VIIf VIII IX, xl 2 5 1 4 3z3— ̃ ö eee. XII XII I; 2: U ee n, v: VI. 5 xl 1 h Ii: ni n iW. ———— 5 7 umunruojꝗ me ummmfraoN E v: ṼII VIE VIEI IX; X. VI. VII ————t.— — — 2„ͤ h„ n,; II, II en VII VII. 1·f — Ic vim, XI snqmb ux coοπhEe 1 XII XIIXIꝭ 7 XIIʒ JI, III A 75 v. VII vIgg VIIIz —————————— 15 uI III IV. v, vy vn vIg vnnE IX: 7 I VI v. VI, Vn vIVu I. X. T A B UL A Iucrementorum Maris, jurta Le N O relpo O Aieeneen —.— Ætas Lunæ à Novilunio ad Plenilunium. Fn 8 5 H.M. IIM. H.M. H.M. H.M. Hl.M. H.M. H. M. H.M. H. M. H.M. H.M. H.M. H. HAHAHH 12 0 37 3 2 7 7 87 9, 105 1 1 7 5 5 5 %%, e ee, 1 V»f et ——.— JJJV 5 5 4 7 7183%% ſch 8 2 5 77 85 5 10 11 11f 123 1 II. fuſe 5 5 6. 8 37 10% 11 11f 12 1; II III Nſr 5 8%%% ðů ̃ uvk.. 91„ 8„„„ ug IV: V3 I 8 9 1111% 1 III II IIIE IVy: v, VI VIIIVIIz f 1 8 10 11f12 I IIz III IIIf IVY V, VII VII VII VIIIz N. 1110 11 12 1f IIf IIIIIIf IVY v, vif vn vnf vmf IX N M 12 1F IIf III IIIfE IV]; V; VII VII Vvnf vn IX, X, II 7 7 75 1u e e e wn viint D; N XI* f0 5 2 3 1 II IIIfz IV V. VI VII vI vnn; IX XIIII 100 * III IIIEE IVI VI VI VII VIIE VII IX, X, XI XI XIIII Anr 5— 1 5 ri eee e e, XI XIf XIEI 7 In vI vI VIIII IX, X XI XIY XIIz 1 27 VI VI VIIVIIE VIIIH IXF X, 1 XIY XIIßY ꝛ; f 8 v dwwe e g 2 37 ＋* 8 VIIII VIE VIEBHIX; X, XI XI: XIIII I; 27 3 ＋ Arf E i ee* X IX X. XI XE XIIIIi 2 ł 3 UWWLgg ldn,, 7* eeeeeei N 75 nin. nin. nin. nin. Etas Lunæ à Plenilunio ad Novilunium. 7 18 19 2021[22[ 23[ 4 27 25 2/ 28 29 35 eecN HAL HM.HM. HI HMIMIM HMIL M.TI V. HN HNHdI 17, 18, 19 195 20 21,„ 3 V, VI. VIIVII. VIII. I&, X, i;, ͤ . 5 VI VII V XI XE XIH[ r„ 3 3:4 I vvnn. K X NIH,„ ni viuh I*r X, XI XIEf XIHI, 2, 33;% 5„ 6, iuHVuI Nx, I nn;,,. 3%ͤß8ö 7* 5 XEE XIE:„ 3 3:ͤ% 5„„ 7„8 e a%%‚ π N eeee e r XII.„„%„% e it I II: 1„%%„ 7* 10* 105% 5 e e e, e e e I e, eee ee e II e eeen ee FF eeee r. 1I III. eee A* TCCCCCTVC „ V. VI. An 8, 5 mnen V. vi. VII 1207 8„„ ſe 1 111 12 I, II; III III IVI V, VI, VII VII: ＋ eee eee 11 III: IVI V. VI, VII VIEE Vi 14234 10% 11 11½ 12 1, II, IIIIII: IVI V VI Vn VIIz VIII; IX; eenmn e. vn vn⸗ Vu IX. N n A Lunæ motum diſpoſita. 4 WE R S 7 gorm: 4. Fol. 135 18 PPP cas I.& v. g. ad 17.& Index ſecabit tibi horam 4. 36. Indlex candem horam tibi in horario Circulo min. horam ſummi Incrementi maris quæſitam. abſcindet, nimirum horam 4,& 36 min. Si verd poſueris Indicem Lunè ſupra S O,& ſummi Æſtus guæ ſitam. LIB III. HVYDBROGRAPHICUVUS. 165˙ Organum Maritinnmn quo dato Rhombo& ætate Lunæ, AÆſtus plenitudo, quovis in loco reperitur. 5 Uſus Inſtrumenti. Idem bre viter per calculum. Poſuimus in præcedenti Propoſſtione mo- Wüitencacem L un 0 dum per Pyxidem Nauticam, modò facilio- 808 Unc Propolitum v.g. r? rem proponemus per Tabulam, ex quo dicto per 4.& ſient 68. hæc divide per;,& quo- eitius ſummum Maris Ircrementum cogno- 7 5 2 2— tus erit 13.. horas integras junge horis quas ſcere queas, quam& ex Oſervationibus Na- cbombus datiloci monftrat, V.g. 3.& habe. zarcherum extraximus. HI ſiquidem Tabu- eler 4 bolss cum ze min dus intlidee nmmiled adrerecafdte anen m diviſionis remanſerant At. hæc eſt hora 22 Acen in, t. Atq 0ua lunium ad horam 12 nocfis accommodarunt; 0 2 Maris guæſita. in hac hora ʒ ante 1 noctem, Sole& Lu- na in Euro- Borea, ſeu Noto-Zephyrea Pla- 85 R r ga exiſtente, id eſt, Orien- Alio modo ſummum Incrementum Maris ubi. tem& Boream, ſeu inter Occidentem& Au- gue ocorum reperiri, per fingulos ætatis Luna- ſtrum mellio loco cbuſtituta; unde pro ipſo No- ris dies. Vvilunii dlie talem conſtituunt Tabulam. X 3 Indlicem Solis ad diem datum ætalis Lunaris, Indlicem Solis ſupra 17. ætatis Tunæ diem,& Propofit. Sect. III. e. 1 2 3 4 5 6 Horæ Incre- menti Ma- ris. Ata, Luna. 16 1“'sv 22 Hora Incre- 1 menti Ma- 157 ris. 16 MUNDI SU *VI' BTERRANEI Ad cognoſcenda ſumma incrementa Maris Sole& Lundl in Euro-horta Plaga conſtitutd. — 2 1 3˙ 35 47 5, 67 71 165 17718, 9 20 Hæc Tabula compoſita eſt per additio- nem continuam horarum,& bartium quintarum unius horæ, qut quintæ partes tamen nullo negotio ad Minuta horaria revocantur, hoc modo. Cum Luna tardius ad terminum, unde digreſſa fuerat, redeat 48 min. hinc ſi numeratores quintarum in fractionibus, in 12 duxeris, prodibunt Minuta horaria deſi- derata; ſunt enim r2 minuta horæ, quinta pars horæ, uti ex diviſione 6o per 5 patet. Exempli gratia, ſi in hac fractione 5, 4duxe- ris in 12, prodibunt 48; ita 3 in 12 ducta, dabunt 36 2 in i 2, dabunt 24: 1 in 12, dant 99 Propoſſi 87 97 105 11* 137 1*6 15.0 23 24 25 26 27 28 29 30 215 225 23237 247 17 3 Plaga conſtitutd, hora IV poſt meridiem; quære 12 diem Lunæ in fronte,& in latere hora- rum, IV poſt meridiem,& angulus com- munis dabit guæſitum, videlicet i; poſt me- diam noctem; haud ſecus in aliis procedes; ubi nota, hoſce numeros T, 2, 3, 4,&c. indi- care horas pſt medliam noctem; hos verò J, II, III. IV,&c. uſque ad 12, Hhoras poſt meridiem. Porrò, ſi Novilunium aut Plenilunium con- tingat in quacunque tandem hora, quæ in prima Columna deſcribuntur, v. gr. ſi ſci- re velis,/ Novilunium contingat hora ꝙ poſt me diam noctem, quando prima die Lunæ ſit ma- 12: o in o, dabunt o. Vides quoque Hanc Ta- ximum Maris incrementum; tunc quæres in hulam exactè convenire præcedenti; ſi enim in præcedenti accipias Columnam NO, vel S W,& juxta dies Lunæ proceſſeris, in- venies eodem prorſus modo Incrementa Ma- ris procedere juxta horas in ea diſpoſitas: prima Columnaj poſt mediam noctem,& 1 in fronte Tabulæ,& angulus communis dabit horam y cum; hor. tempus quæſitum. Haud ſecus in aliis procedes. Sed cum hæc —25 multò faciliora ſint quàm ut deduci am- 3. O0. primo die Lunæ 3. hor. 48. min. ſecun. plius debeant, ad alia procedam. do die Lunæ 4. 36.& ſic de cæteris; quæ pulchrè correſpondent Tabulæ hic propo- ſitæ: 3% Quod quidem pulchrum in- ventum eſt. Verùm cum hæc Tabula tan- tum Incrementum Maris oſtendat, horà 3 ante mediam noctem, Sole& Luna in Euro- Borea, aut Noto-Zep hyrea Plaga con- ſtituta; hinc nos, ut Tabulam, quàm univer- ſaliſimam redderemus, eam ea methodo III. Inſtrumentum Fluæus& Refluxus univerſa- le per totum Terrarum Orbem conſtituere, ad 42. gr. Elevat Fiat primò(Circulus mobilis ſignatus literà AB CD, qui in 24 partes diuiſus ſit,& Me- ridianos circa Orbem Terræ, unius horæ ſpa- 70 à ſe invicem diſtantes notat, quibus Ae- quæ ſequitur, diſpoſuimus: ex hac enim data ſualibet hora diei naturalis, in gqua Con jundctio aut Oppoſitio Solis& Lunæ contingit, dlata U⁰- gque gualibet die ætatis Lunaris, horam Incre- menti Maris reperire docemus. Tabula Uni- verſalis ſequitur. Uſas Tabulæ. Vis ſcire, primo die Luns, gquota hora ſit ſummuss Æſtus, Luna all ſitum Euro-Boreum, uel Notoxephyreum conſtitutd; quære horam i in fronte,& horam ante meridiem„e latere, in qua Luna v.g. in ſitu Euro-boreo exiſtit, & angulus communis dabit utum, vide- licet 10/horam. Similiter i ſit x 2 dies Lu- næ,& ſcire cupis, Lund tunc in Euro-borea Ciones& Maria, eo quem vides, ordine ad- ſcribantur; huic cfimo limbo circumduces guram Ovalem EF, GA, circa quam prior Circulus commode volvi poſſit, iis numeris & lineis quas vides adornatam. Denique Ovalem ſiguram alius uιmobilis circulus in 24. horas à T2, ad 12 diviſus ambiat;& ha- bebis Inſtrumentum paratum. Uſſus hic eſt. Si velis ſcire Romæ Incremen- 1 Decrementa Aſtus per totum Oceani ambi- ium, tunc ſuppone Indicem R ſuper datam in Ovali Figura adſcenſus Lunaris horam,& habebis Jncrementa& Decrementa Aſtuum per univerſum Terrarum Orbem in omni- bus locis ibidem repræſentata. Nota verò, numerum horarum in Ovali fgura deſcriptum, nota-· erzdlan, rer Oceam: Cab. I. LIB. III. HYD R O notare Æſtus Maris, quos facit per ſex horas creſcendo,& per totidem horas decreſcendo. Vides igitur, Luna adſcendente ſupra Ho- rizontem, per horas ſex continuo creſcere, uſquedum Meridianum adſcenderit, ubi maximum eſt Incrementum, uti tumor aqueus in Figura docet; diſferentiæ verò Incremento- RATFHICUS. 167 rum aptè ſignantur per lineas Ovalis Figurd propoſit. inſcriptas, quæ uti proportionaliter creſcunt aut decreſcunt, ita proportionale Aſtus In- cremeutum aut decrementum in diviſione li- nearum per puncta appoſitè ſanè exhibent. poſito ſummum Incrementum ſemper eſſe 6, punctorum. Mta qua data hora& dato Meridiano, Incrementa& Decrementa Muris in ioto Orbe reperiuntur. Iterum, S velis ſcire, abinam locorum Incre- wentum aur decrementum ſit, ſic age: pone In- dicem A ſub Ovalis Figuræ puncto E,& vi- debis in Maribus Romano Meridiano ſub- jectis, Mare in ſummo ſui Incremento eſſe in Oceano Indico& Inſulis Salomonis Meri- diano Romano oppoſitis. Eodem tempore videbis, in Oceano Perſiæ& Mexico ſub- jecto, Æſtum in inſimo ſuo Incremento eſſe. Reliqua verò loca in lineis graduatis mon- ſtrant Incrementi& decremenli gradus nume- ris ſuis expreſſos, in ſingulis Regionibus, quibus correſpondent. Figura deſcripta, videbis iterum in toto Or- be Terrarum Incrementa& decrementa,& ſic de cæteris ordine horis procedendum eſt; V. gr. S velis ſcire, gualenam ſit Incrementum autdecrementum circa totum Orbem Terreſtrem, e tempore, quo Luna 5 horis fuit ſupra Horiæon- tem, pone indicem A, ſupràa horam 5, non in exteriori Circulo, ſed in interiori Ovalis Fi- guræ ambitu,& deinde comparabis Incre- menta& decrementa ubilibet locorum cum Regionibus, quibus adſeripta ſunt,& habebis gudſitum. Videbis quoque, quandocunque Maris&ſtus creſcit per ſex horas, id per alias ſex horas in ſequenti quadrante decreſcere, & contra; ita ut in oppoſitis quadrantibus Rurſus, Si Index A moveatur ſub 1 hora K 0 Lunaris adſcenſus& Incrementi in Ovali ſemper Mare creſcat& decreſcat; quæ o- mnĩa luculentiſſimè in Organo exhibentur. Extimus Circulus in 24 horas diviſus, quota ubilibet hora per totum terrarum Or- bem 125 168 MUNDI SUBTERRANEI Sedl. III. bem ſit, oſtendit hac praxi: Si vis ſcire deee P R OP 0 rre Propoſſ 100 0 hora 8 ante meridiem quota hora ſit in iis locis, Horologium Æſtus marini conſtruere, & Regionibus, quæ(irculo A B CD inſcripiæ quod omnia Aſtus Incrementa& decrementa, ſunt, pone Indicem Romani Meridiani ſupra graduſque eorum perpetuò demonſtret. datam horam Romæ videlicet 8.& habebis Diu multumque mecum cogitavi, quo- gudſitum; horæ, enim quæ reliquis Regioni- nam modo machina quædam per modum bus reſpondent, dabunt quod quærebas. Ita Horologli inveniri poſſit, quæ indice ſuo incre- in Syria erit f2, in China 6 poſt merid.& ſic de menta& decrementa Aſtus in gradibus ſuis cæteris. perfectè monſtraret: Et tandem ſubvenit mihi modus quidam, quem non tam deſcri- PR Of Oi T e bimus, quàm ingenioſis mechanicis paucis 0 Undenam Fluxus& Reflſuxus, ſive e qu indigitamus. parte Mun di hroveniat„in alto Mari her In- In Portu aliquo publico cui Aſtus mari- 0 ſtrumentum obſervare. nus dominatur, extruatur turricula A B ro- 0 Fiat Pyxis nautica axi CD impoſita, qui tunda inſtar Columnæ putealis; debet au- axis pro magnitudine navis, v. gr. ſe paſſus tem intra terram infra aquùs protendatur: habeat autem axis K B C fundari, hro- Prachia BBB, ut iis ad navim extrinſecus funditate fundo fortiter im- 7 N I. Marü, in quan- pactis, axis 23 tum fieri poteſt, liberè in- 4guali. In fundo tra ea vel- 9 verò habeat fora- 10 uti Polos 1* 1* mina D, ut aqua 0. in omnem„ marina commo- partem ver- 55— dè intra Colu- ſatilis gyra- 4— mnæ concavita- ri poſſit,& 4 5 tem ſe inſinuare gyratum ſe- poſſit; extra ve- ‚ cum incum- 4 rò terram quan- bentem Py- 3 tavis altitudine ‚ xidem una ＋ B A emineat. gyrare; ha- Hoc peracto, fiat beat autem rotundus orbis E infra aquam ex ſubtiliſſimo in ſine an- aurichalco, ſive nexam ſibi Ere, intus conca- naſſam E G, vusn& conclu- ex corio aut ſus, eo fine, ne etiam ſubtilibus æneis laminis, ad inſtar aqua penetrare, manicæ diſtenſam, in Gextremo pertuſam,& is Ns atre ita axi accommodatam, ut liberè cum axe ſupernatare pos- circumvolvi poſſit,& Inſtrumentum erit pa- ratum. e orbe fieri ſolet; Si itaque(urrentes Maris quam in partem in cujus ſentro E vergant, noſſe deſideras, hujuſmodi Inſtru- chorda alligetur F. quæ ai G H bis aut ter mentum aavislateri, ubicunque commodius circumplicetur, in cujus extremo pondus ſit, ut in ſubereo nautæ viſum fuerit, ſrachiis ſuis affiget, parte plumbeum apponatur, ne chorda revolva- D E axis inſra aquam naſſa ſua ænea ad 6, 7, 8, tur. In facie verd Columnæ fiat orhds alius 15 &c. paſſus detruſa;& hoc pacto fiet, ut aqua K LMN, qui Incrementa& decrementa Ma- 60 currens naſſam juxta Currentis fluxum la- ris per ſe hora notet in ſua circumferentia; 1 tionemque devehat, quæ devecta conſe- deinde Index affigatur extremo axü, qui in 2 quenter unà ſecum annexum ſibi axem cum immobili ſuperficie orbis KLMN, hinc Pyxide circumvolvet; Pyxidis verò acus inde verſatilis ſit,& habebis Machinam ſa- intra limbum, quam in partem Currens ur- ratam. geat, monſtrabit. Atque hujus Inſtrumenti Incrementa verò& decrementa Maris in ope, ſingulorumlurrentium tractus lationeſque extima Orbis Horologii ſuperſicie per ob- accuratè annotari poſſunt. Res nautis non ſervationem hac indaſiria deſcribes. tantùm utilis, ſed& prorſus neceſſaria; pu· Hora, gua Mare in infimo ſuo Incremento eſt, tant enim ſæpius ſe expanſis velis aliquem ponatur Index in linea Mericliand, vel Horixbn- locum vento ſecundo petere, cum tamen oc- tali, perinde eſt. Et quoniam Orbis æneus culto Maris motu, tantùm abeſt ut accedant, Chordæ affixus aquæ liberè innatat, acci- ut potius multum ſe retroceſſiſſe cum tem- det ut aqua intra Columnam adſcendens pore inveniant, uti iis contingit qui Inſu- juxta Incrementum ſucceſſiyxum Maris paula- lam S. Helenæ petunt. tim una cum Orbe illi innatante elevetur; & cum 710 5 LIB. IIIL. HYDROGRAPHICUS. 169 cap. I.& cum chorda à qua Orbis dependet, ſit pervenerit: tunc Indicis quoque terminum * circumplicata axi,& axis extremo affixus peculiari ſigno notabis. Decreſcente vero W7in Index, axis neceſſario volvetur unà cum In- Mari, aqua intra Columnam pariter unà dice. Index verò motus in extima Orbis ex-· cum Orbe ſuo chalybeo deſcendet. Si ita- timi ſuperficie, ordine gradus Incrementorum que anum pedem deſcenderit, tunc termi- aut decrementorum pariter oſtendet. v. gr. num Indicis pariter notabis, in minori in- „n Si Incrementum aquæ in Columna adſcende tra Tabulam circulo;& ſic conſequenter, N5 rit ad unum pedem, Index motus in Tabula donec omnes pedles Incrementorum decre- monſtrabit ſpatium proportionatum Incre-: mentorumque in Tabula abſolveris. mento, quare ibi in Tabula ſignabis r, ſeilicet Et habebis fabricam non tam ad ma- pedis Incrementum. Si a pedes aqua unà cum gnum Portus ornamentum, quàm emolu- Orbe æneo adſcenderit intra Columnam, mentum nautarum, abſolutum. r tunc vide quantum promotus ſit Index in Hæc ſunt· quæ paucis de Horologio Æſtus Circulo exteriori limbo Orbis, pedum men- Maris ingenioſis Artificibus communican- ſuræ deſtinato;& hoc pacto obſervabis o- da duxi, qui ſi hoc negotium ritè ponde- mnes gradus Incrementorum quoad Helles, us- rent, id ſanè copioſam novarum inven- que ad ſummum incrementum, ad quod cum tionum ſegetem ſuppeditaturum, nil du- aqua unà cum ſuo Orbe æneo aut ſubereo bito. II De Oceani Pericycloſi ſeu Circulatione. uD, u Cap. II. Eminem tam inſenſatæ mentis eſſe ctor& Inſtitutor DPEUS OpT. Maàx. Mare Mare in 2 puto, qui Divini Numinis in Natu- in 12 quodam motu eſſe voluit, Lunæ, e inmn ræ adminiſtratione Providentiam Solis, reliquorumque Siderum abditis in- arcalatio- me conen penitius conſiderans, non in ſummam ra- fluxibus agitatum. einſare F AkCHITECITVUS& OPIFEX Mundum per- fluxu refluxuque naturalis diei ſpatio tu- ß ſtantiſſimum;& Aſtralia quidem Mundi in hunc uſque diem incognito motu circulari Corpora, uti perpetua quadam& indefeſſa volvit. Et uti Oceanum juxta Luminarium 7 vertigine, ita& Mundum Elementarem motum diurnum ex Ortu in Occaſum volvi rdieo ab- herpetua Elementorumpericycloſi cum inceſſa- voluit; ita& alium motum ex Polo Boreo in ſorbetur. c- Antar- ctico regur- riarum antitechnia conſervare ſibi compla- ingenti inſinuatum Voragini, abſorptumque per gitatur. cuit. Hinc nulla in Natura rerum Sulſtantia incognitos receſſus& inexplorabiles mæan- eſt, guæ Motu proprio vel alieno non inſtruatur, drorum ductus, tortuoſis& incomprehenſi- quo privata, univerſa rerum Natura in ni- bilibus ambagibus tandem in Auſtrali Polo hilum abire neceſſe foret. denuo emergit. Non ſecus ac in(orpore Huma- Spectatur hc Motus ratio potiſſimum in no, unius diei naturalis recurſu, ſanguinem Aguoo Elemento, quod ex fluxilis naturæ ſuæ per univerſos venarum ductus circulari, ulti- , conditione quieſcere non poteſt, utpote mis hiſce temporibus inventum eſt; cujus motu(ſine quo, nullo ſuperſtite remedio, quidem alia cauſa non eſt, niſi ut univerſa r **primis indigum; patetque experimento: poris liquores, perfecta quadam analogia, dis au Aqua non mota protinus putreſcit, vermes ge- mira ratione ſibi invicem connexa corre- 10 f. nerat, aërem vitiat, malignas impreſſiones ſponderent, atque hoc pacto in eſſe ſuo con- cch Teaft concipit, morborum innumerorum mater. ſervarentur. 1t ylnr be Plaviales aquæ foſſarum ſinibus exceptæ im. Sed dices forſan, Ouis tibi dictas Sappo- puuradini inold vireſcunt primo, deinde nigreſcunt, larium Regionum Voragines oſtendit? quis olnorius tandem in ranas, bufones, ſerpentes, atque unquam illas vidit? Quæro ego ex te, Ori- 15 omnis generis inſecta cum magno aëriæ in- ginem Motus Maris per ſubterraneos mea- fectionis periculo degenerant. Quantum tus in Fontes& Flumina ſe exonerantis, Naln autem Naturæ detrimentum illatum fuiſſet, neque tu neque alius mortalium vidit un- * vaſtiſſimum illud Ocęani(orpus ſine motu re- quam, Ergo non eſt? Peſſima ſanè conſe- 1 lictum fuiſſetꝰ Procul dubio univerſa Natura quentia, quæ innumeris aliis rebus applica- rber d Elementaris langueſcens, tandemque ever-ri poſſet. Dico itaque, Neminem guidem eas 750 ſa, ob infin itam quandam putredinis, quæ Voragines vidiſſe; eas tameneſſe, tum ratione, inde in Terreſtre Corpus redundaſſet, abun- um eperlentia, auctoritatibuſque oſtendi poſſe; dantiam concidiſſet; ceſſaſſent Fontes&& primo quidem hac ratione: Flumina, Lacus& Stagna; Vegetabilia Cum enim Suppolares hi Tractus humanæ Probatur cuncta evanuiſſent, cum conſequenti o- 8 commodè ſuſtentandæ, tum ob ſeme- Mare ſub mnium Animantium interitu. Hæc Naturæ ſtrem lucem, ſemeſtreſque tenebras, ini- ber, 705 detrimenta ut evitarentur, Naturæ Au- donei forent, ne Natura rerum iis in Tracti- TOM. I. bus Omnia in Mundo con- 8 5 8 , ſtant. 5—* —— E.SUBTERRA 170 22 75 9¹ Heeli ＋ Con — Ltuitici Con ihtio Tol, N 0 8 V 0 LIB. III. HY DROGRAFPHICUS. 171 Cap. II. bus otiari videretur, ſub fixis hiſce punctisſ quandam nigram 33 leucarum in circuitu, Hydro-pericycloſeos exordia conſtitui don- inveniſſe ajunt, ſub qua Oceanus per guatuor ſentaneum fuit. Ex hac enim circulatione Euripos velocitate incredibil intra Suppolarem dros, tanquam in ſulterraneum quendam Ven- immenſam Voraginem abſorbeatur. Quidquid trem derivata, ab Ignibus ſubterraneis nullibi ſit de veritate hujus narrationis, etiamſi non obviis, veluti digeritur, concoſuiturque enim multis fabuloſa videatur, non proinde in ſemen Naturæ rerumque omnium ali- eam omnino reprobandam exiſtimem; cum mentum; Terreno quidem Corpore, quod ſibi multos Ceographos fautores habeat hæc Sup- ab initio congenitum erat, videlicet ſalinos polaris Jorago, neque haud incongruis atte- 0 attrahente ſpiritus, Mineralibus verò glebis ſtationibus ſtabiliatur. Angli in eas oras de- unctuoſum illud humidum ad Metallorum ge- lati, uti Purchas in ſuis Geographicis Rela- nerationes perficiendas neceſſarios in ſe de: tionibus habet, ab indigenis Groenlandiæ rivantibus, Vegetabiliumque ſpecielus, id quod moniti, ne ulterius progrederentur, ſi ſe earum naturæ maximè congruum erat, ma- ſuaſque naves ſalvas eſſe velint; eſſe enim gnetica quadam virtute attrahentibus Quod Mare verſus Polum adeò æſtuoſum, atque ad- verd indigeſtum incoctumque ſupereſt aqua- eò rapidum, ut navis ſemel ingreſſa, nulla rum, id per Polum Antarcticum rejicitur, repe- humana induſtria retroagi poſſit. Atlas Novus tita circulatione perfectius digerendum con- refert, Nautas ad Spitalergam balæ narum lud Alarin(orpus innumeris fæcibus& terre · cet navim ultra 382 Altitudinis Borealis pa- ſtrium miſcellarum quiſquiliis ſcatens, hu- rallelum progreſſam rediiſſe, lintreſque ſuo- juſmodi circulatione per continuam ſubter- rum incautiùs per dictos diſtrictus divagatos reſtrium ignium concoctionem digeſtum nunquam amplius comparuiſſe, Mareguè ibi emendatumque in novum ſemper& novum tanquam ex Monte quodam proruens omnia Naturæ ſemen& alimentum paratur. ſecum rapere: luculento ſanè teſtimonio, eſſe Alera Ra· Ratio ſecunda. Si(irculatio illa perutrum- ſub Polo, vel vicinis ei partibus Voraginem 895 guè Polum non daretur, Mare Suppolare procul immenſam, qua aqua aquam trahens unà dubio perpetuo damnatum gelu& irreſolubili cum innatantibus navibus irremediabili ve- glacie ſine motu perſiſteret; Mare autem im- hementia abſorbeatur. Quæ omnia tum in motum ſummas inducit putredines, putre- Hydrographia Petrus ꝓoaunnes Haber Medi- Berhitng dines peſſimas efficiunt exhalationes& va- cus, tum in Panchymico ſuo I.A.c.. his ver- Panchjmi- pores, quibus circumſitæ Regiones affectæ bis confirmat: Sunt in Septentrione quatuor. FF ße ge conſervari non potuiſſent. nunquam glaciè conſtringuntur, qui tanta& tam Trtia Ra. Ratio tertia eſt. Quod cum à binis jam rapida violentia 4d Polum Arcticum teu- ſeculis univerſus Terragueus Olobus per fre- dunt, ut nomo eum verbis eprimere poſit; ibü quentes& difficillimas navigationes ita no- cuim Oceanus deglutitur& voratur d Terra, bis iunotuerit, ut vix Tertæ Mariſque angu-& ſunt multi qui diderunt hos Euripos,& pe- lus ſuperſit, qui non detectus exploratuſque viculum nonnullarum viderunt nauium, guæ ab ſit; exceptis regionibus utroſue Pulo ſubjeckis. ipſis raptè Euripis nunguam amplius viſæ ſunt Siquidem complures, poſt tot Batavorum G conſpectæ.& c. g. Mirum Naturæ arcanum, Anglorumque tentamina, poſt tot homi- cujus rationes& cauſas nemo adhuc inveſtiga- num ærumnis, fame, ari frigore extincto- vit ſuia hic motus incognitus fuit, donec per 7 rum jacturam, ſpe ſua fruſtrati, Sappolarem navigationes notus factus eſt. rarunt adi- 2 8 8 aum a Tractum, tantum abeſt ut conſequi, ut vel ne- Verùm qui plura de miranda hac Suppo- Purchas. — 8 5 — bonf. due ultra octogeſimum Latitudinis paralle· laris Plagæ conſtitutione, Voragine illa im- dum, ſel Ium progredi potuerint: apertiſſima inac- menſa, rapiditate Maris per guatuor Euripos ceſſibilis Diſtrictus ſigna. Quid non tenta- inſinuati, ſcire deſiderat, is legat Nauticas conſcratas, Vit Davibe quid non Hudſonusd Quid non Ba-· Obſervationes ſequentium Auctorum: Hu- Hugo vil- ſuit. tavi in triplici ſua ad Aclon navigatione, gonis Viltugbei Equitis, Riccardi Cancellarii, totius navigationis directore Barenſono viro Stephani Boruchti, Caroli ſacman, Facobi Al- Caneella- Aſtronomiæ peritiſſimo, qui dum ſcopum dali, Mlartini Frobiſcheri, joannis Davis, Jaco- rius, Ge. ſibi propoſitum impenſius urgeret, in me- Ii(noxen Sylvæducenſis, Gyraldi lambrenſis, oyraldus dio negotii curſu vi frigoris extinctus eſt: quorum hie ſequentibus verbis eam deſcri- Cambren- Hudſonus verò à ſociis rebellibus in lin- bit: Ix Boreali parte inuenitur immenſa guæ- 55 trem expoſitus, nunquam comparuit am- dam Maris Vorago, ad quam d remotis parti- kugte 8 Lus amnes vien, moveri fluclus, tanguam eæ 1275 at io quarta eſt eorum qui Mare Suppo- conduclu cunfluunt& deporantur, gui in ſecreta Aaecista lare ob rapiditatem ſuperari non poſſe partim Naturæ penetralia ſe ibi tranſſundentes quaſi , viderunt, partim ſcriptis conſignarunt. Mi- in abyſſum vorantur. Si itague Navis ſua mala 7 ra de Monacho quodam Minorita Oxonienſi ſortè in eam inciderit, tanta vi rapitur& ar- Anglo Geographi referunt, quem arte ma- zrahitur, ut eam ſtatim irrevocabilis vis vora- gica ad Polum tranſlatum, ibidem Rupem citatis abſorbeat. 2 Hæ MUNDI SUBE TERRANEI 1* 2 Selk. III. Hæ rationes ſufficient ad adſtruendamſcumfuſi impetum ſuperare non licuerit- 15 24are ſab Suppolarem illam Voraginem, qua alſorptum Quæ cum penitiùs conſideraret Georgius v0bein g Mare& per intima Terræ viſcera, incompre· Bruyn, ideo Polum putabat inacceſſum eſſe, am h. b müu,. henſis humano ingenio ductibus circulatum, quod DEUs Paradiſum terreſtrem tranſlatum lim fus tandem in altero oppoſito Auſtrali Polo regur- gitatur, de quo paulò ante allegatus Perrus Joannes Fabèr citato loco ſic lIoquitur: Qui navigarunt ad Polum Auſtralem, viderunt il- lum aquarum à Polo Antarctico affluxum tanta iolentia occurrentem, ut nullo paclo nec remis nec velis contra ire licitum ſit, guemadmodum Scirca Polum Arcticum tanta feruntur rapa- citate verſus Polum, ut nulla vi ab ipſa rapaci- ſub eo conſtituerit, humanis veſtigiis imper- 4. vium. Sed hæc cum rationi non congruunt, an melius forſan nobiſcum ſenſiſſet, ſi inacceſſ- 5 0 bilitatis iſtiuſmodi locorum cauſam in Maris ex Polo in Polum pericyclofin conjeciſſet. acceſſcilm Inſignis non ita pridem Philoſophus, cum in Itinerario meo Lxtatico terreſtri hanc Naturæ pericycloſin ſumma admiratione le- giſſet, ſuis datis ad me literis tale propoſuit tate aguarum extricarè ſe poſſit navis, ſi inter- dubium: Cur natura Suppolarem Plagam per- dum in ipſos Oceani Euripos caſu deveniat. petua Inſularum concatenationè ita cinxerit, ut Idem atteſtatur Relatio de detectione novi Oceano vix aditus pateat; ab una quidem par- Freti in Magellanico Mari, vulgò dictum 4e te Spitæbergd& Groenlandid, ab altera inex- Archinau- Maire; in qua Archinautis illis Batavis, poſt- ploratis adhuc Americæ& Aſiaticæ Turtariæ e, quam ferè 6o gradum attigiſſent Latitudin 75 Litoribus munivit, quæ ab invicem quadrupli- 9 Auſtralis, ob contrarietatem fluctuum,& Hor- ci Fretorum gurguſtio, non niſi exiguam Ocea- 0 rendas apuarum præcipitationes, ultra progre- ni quantitatem admittant? ö 1 di conceſſum non fuit. Idem teſtatur Her- Reſpondi, Hoc admiranda quidem Na- rera in Hiſtoria Americæ Auſtralis: Ex Chi- turæ ſollertia factum eſſe: primò, ut Oceant lenſi, inquit, Regno claſſem maritimam ad Ter- illuc agitati violentiam veluti uro quodam ræ Auſtralis regiones detegendas Regio conſilio deeee cohiberentque. Secundò, ut fuiſſe expedlitam; guæ ut ultra 30 tamen Lati- enarratæ Regiones eſſent veluti Iimites tudinis gradum, ob aquarum, ctiam aëre quidam, qui ulterius v0n procedendum eſſe tranguillo& fine ventis, perpetuo oliam 20 monſtrarent ibi, ubi truculentis caſibus fu- irruentium rapiditatem, procederet, impoſſi- neſtiſque periculis, Mare ſuſque deque fer- pelus An· Hile fuit. Tentaverunt hoc iter verſus Po- ret omnia, cum navium hominumque irre- lum Auſtralem& Hollandi Bataviæ Novæ mediabili ruina& interitu. Hinc& Mare 1 oceuren. Incolæ, uti referunt eorum Itineraria paſſim Glaciale oppoſuiſſe videtur, quod molibus obvia: qui juxta Terræ Auſtralis lirora intra ſuis Montium inſtar aſſurgentibus, aditum non potelt⸗ immenſa Marium ſpatia altius inſinuati, 4d Suppolaris Maris æſtuoſam Plagam ita oß- dum Mare ſemper veluti præceps invenirent, ſtruit, ut omnem ultra octogeſimum aur violentia fluctuum retropulſi, ulterius illud octogeſimum ſecundum Altitudinis gra- iter minimè proſequendum rati ſunt, cui acceſſum Natura negaverat. Quæ ſanè lu- culenta /igna ſunt, Mare vehementem ali- cubi in Suppolari Plaga eruptionem regurgi- tationemque pati. Quæ etiam cauſa fuit, quod à ſexageſimo gradu uſque ad Polum Au- ſtralem, nec Maris, neque Terrarum, Inſula- rumque ſitus& conſtitutionis ulla in hunc uſque diem notitia ad nos pervenerit; adeo- dum penetrandi ſpem auferat; quemadmo- dum in Batavorum ad Arclon expeditione luculenter patet. In OppοH“e verò Polo vel ipſe regurgitati Maris impetus& vehemen- tia id appropinquare attentantes, ab inſti- tuto, dum undarum occurrentium mole- ſiam ſuperare nequeunt, ſuapte ſponte avertit. Habes hic noſtram de(irculatione Maris que abditiſſimo Naturæ myſterio carere d Polo ad Polum ſententiam, fuſiùs forſan non videatur, quod adeò hucuſque inacces-· quàm par erat deſcriptam. Quo autem ſne, ſum manſit inexploratumque; dum ad Sap- aut, quid Telluri utilitatis conferat, in ſe- polarem Tractum Nautæ ſive caſu, ſive data quentibus, ſuis locis fuſe oſtendetur. Lege, opera delati& vi Maris abſorpti, tantæ& ſi placet, quæ de hoc Naturæ arcano in 20- tam infelicisſ ſortis nuncium remittere non tro Itinerario Extatico 11, qui& hujus Ope- quiverint; ad Polum verò Auſtralem delatis, ris prodromus dicitur, Dialog. 1. fuſiùs dis- regurgitati Maris undique& undique cir- currimus. III. De Salſedine Maris, ejaſque origine, neceſßitate; aliiſque Oceani Mariumque accide Cab. III. 7 Riginta tres magni nominis Aucto- res de Salſedine Maris quàm fuſiſſimè pertractantes conſuluimus, ut quales- nam cauſas tam celebris Naturæ operationis adferrent, diſpiceremus; at dici vix poteſt, quanta omnium ſit placitorum diverſitas, ntibus. nionum a num ipſum tot æſtus volyere non poſſe arbi- glleiine tror, quot hujuſmodi mentis caligine offuſi Mas u volvunt. Nonnemo uti neque Oceani ejus-wias que naturæ, neque Ceographiæ utpote tunc — incognitæ notitiam habuit, ita mul- opin ionum confuſio; Certè Ocea- Mane LIB. III. HYVD RO Cap. III. multis hallucinatus eſt, uti videre eſt in J. 4. Stagyrite. Merror. de quibus infrà. Aſſeclæ ſectato- res dum Magiſtrum defendere,& ab errori- bus vindicare contendunt, in graviores 1. buntur; Hoc pacto errores catenatim in ca- 15. thedris propagantur, dum ipſa veritas non d. artenditur, ſed putidiſſimum illud duròs tꝙe lo- co veritatis inſcitè effutitur, dum neque per regulas ſciendi, an ſit revera res de qua agi- tur, guid ſit,& in quo conſiſtat, propoſitæ 8 quæſtionis difficultatem ſingulari mentis GORAPHUDOUS. 173 ris aquis inſitam fuiſſès ita tamen, ut pro ratio- Corollar. ne aquarum cæterorumque Corporum na- turalium, nunc plus nunc minus uſquè ad in- ſenſibilem quantitatem Sal iis inſertus compe- riatur. Quoniam en im Sal, elementum ter- n reum, Corporeis rebus conſiſtentiam,&, ut ineſt,&- Chymici loquuntur, fixationem ſeu denſita- on tem quandam palpabilem præſtat, quam ſi. ne Sale, elemento rerum fixativo, nunquam præſtitiſſent, ſequitur ſalſuginem tum Mari tum rebus omnibus neceſſariam fuiſſe. Præ- induſtria exam inare contendunt. Accedit terea cum Terra cum Oceano& Maribus unum Experientia rerum omnium Magiſtra, qua Globum conficiat, uti univerſa Telluris Moles enucleetur, fieri non poteſt. Hinc multi uti ab Vheribus undique& undique ſalſagi- relictis proximis cauſis ad remotas,& ne- neum humorem ſugens, tanquam nutrimen- ſcio quas Metaphyſicas ſpeculationes con- fugiunt. Quidam per abſurda& ridicula fi- gmenta ſuam ſtabiliunt opinionem. Sunt qui vicinè ad veritatem accedunt; nonnulli tantùm ab ea recedunt, quantum vix ſibi quiſquam imaginari poſſit. Nos cum nemine contendere volumus, ſed principiorum noſtrorum fflum ſectantes, hoc loco noſtram inter cæteros ponemus, quam etiamſi Sꝗeααο non demonſtremus, eam ramen variis experimentis ita ſtabiliemus, tum ſuum attrahit, quem poſtea Mare per ſubterraneos meatus colatum, ſalſugineum humorem, quem attaxerat exſuxeratque, juxta Suppoſitionem 3z. jure Naturæ Terræ veluti debitum quoddam reſtituit, vel po- rius Tellus reciproco quodam attractu, quod conceſſerat Mari, ab eodem inter ſubterre- ſtres carceres conſtricto repetit. Quomodo autem hoc fiat, deinceps exponetur. Eſt ĩtaque Sal juxta noſtram ſententiam Elementum Terreſtre ſeu ſemen quoddam Natu- Sal elemen- tum Ter reſtre. ut ſi non veram, ſaltem à vero non multum ræ, omnilbus relus corporeis tum conſiſtentiam, abludentem, id eſt, veriſimillimam, o- tum alimentum præbens: cujus ſignum aper- mnes qui æqua rationis trutinà res ponde- tiſſimum eſt, quod nullum Corpus ſive ex ſc K Mare rare ſolent, ſint conceſſuri. Senſitivorum ſive Vegetabilium aut Inani- r 8. adlun i Elemen- tum purum& ſimpleꝶ Phyſicè conſideratum in alaturque, aut quod deſtructum in illud non gen ic. gh, Fepler. Lerum natura naturaliter dard poſſe, ſed omnia reſolvatur. mum aut Corpora eſſe miæta& elementata, multiplici Dices, Aguas Maris ſalſas actu per vapo- rerum miſcella referta,& Elementa ſingula rum extractorum reſolutionem in aquas dul- in ſingulis convoluta exiſtere; unde nullum ces converti, quod ſine SCalis ſeparationè fieri non Elementum ĩta depurari poteſt, ut ad ſim- poreſt. Ergo Concluſio falſa eſt. Hæc obje- 1 9 erb Y Lrehemen- Uzast; es, Wintt dum mole plicitatem ſuam& puritatem Elementi ſimplicis vera detur reſolutioꝭ; quod innu- pel probaturi ſumus. Suppono ſecundò, Materiam primam com- poſitam in Phyſicis compoſitionibus, eſſe Naturd Salem omnibus Corporibus inexiſten- tem, à primordiis rerum Chaoticæ maſſæ in- ditum, ſine quo neque conſiſtentiam ſubſi- ſtentiamque habere, neque in eſſe ſuo con- ſervari poſſent, utpote qui omnia, ut chy- micè loquar, corpora fixet. Neilin nai. Suppono tertio. Nihil in rerum natura re- deperdiror. gulariter deyerdi ſiwe ex Elementis, ſive ex aporibus exhalationibuſque ex ĩis attra- ctis, ſed ſiugula ſuis Elementis reſtitui. Hoc pacto ex Mari attrahuntur Vapores, qui pau- 15 poſt condenſati frigore, reſolutique per pluvias, nives, grandines pruinam, rorem, nebulam, iis Elementis, unde extracti ſunt, reſtituuntur. Idem de Terreis exhalationi- bus dicendum eſt. His poſitis, dico primò, Salſedinem d Na- tura in primordiali rerum conditu(mox ac Aqua intra alveos Voce DE I digeſta Ter- ram diſcooperuit.) Oceano& omnibus cæte- meris modis in ſeguentibus, ſuo loco com- cCitiout dilucidius exponatur, Notandum, Duple conſiderari poſſe hoc loco Sali fium& volatile: Sal flæum illud di- cimus, quod omnibus& Angulis rebus natura- liter inſertum eſt,& ab eo ſeparari penitus non Sal duplan eſt fixum volatile. poteſt. Liuolatile verò illud dicimus, quod pro ſpiri- tuoſæ ſubſtantiæ ſuæ ratione à ſale ſixo ſepa-· ratur& avolat. Hoc poſito, Concedendo Antecedens, nego Conſequens: Ratio, quia etiamſi Sol vapores ex Mari extrahat, qui poſtea reſo- luti in pluvias dulces revertantur, non ta- men indè ſequitur, iſtiuſmodi aguas ita ab omni Sale radicali ſæparari, ut non exigud por- tiunculà Salis, etſi quoad ſenſum guſtu vix dignoſcibiles, remancants, quod& in aqua fon- tana qualicunque Experientia verum eſſe docet; ſiquidem aqua hujuſmodi per Alem- bicum diſtillata, ſemper nonnihil Salis in fun- do relinquit, uti(hymicis notum eſt. SRGS Hinc patet, Terragucum Globum in(haoti- sal in naſaa ca maſſa adhuc latentem d primordliis rerum Carica dirxrtualiter virtualiter in ſ%e continuiſſe Salem, ſed in incluſum. actum 174 MUVNDISUBTERRANE!I Sect. III. actum primo erupiſſe tertio die, 4 ſeparatio ſubſidio deſtituta. Hinc nullus eſt locus in corolla⸗ aguarum in alveos ſuos à DRO diſtributa- Mundo cui non Salis ſuppetat copiaʒadeoque rum, Terram ab aquarum mole, qua involuta DIVINxA PROVIDENTIA illud non ſine cau- jacebat, Iileram deteuits atque hoc pacto ſa ubique præſto eſſe voluerit, quod tanto- multæ de Salis origine controverſiæ, quibus pere neceſſarium foret. Quantùm enim Ho- Commentatorum monumenta referta ſunt, mini cæteriſque Animalibus neceſſarius ſit, dirimi poſſunt. experientia quotidiana docet, unicum ci- borum omnium condimentum. Quod enim % Sale caret, non corrigitur, quod non corri- Nalla aqua Nullam eſſe aquam elementarem ſive fonta, gitur id totum inſalubre„indigeſtum, nam ſive lacuſtrem, guæ diſtillatione Yec racid putredinoſumque adyenit Homini utique Aafifuitur. non aliquid Salis reliquum erhibeat, uti fusè verum morborum naturalium medicamen- per experimenta probabitur in ſequenti li- tum; unde non ſine cauſa Homerus divi- Homem bro Trallatu de Sale. Cum enim Sal det o- num vocat, tanquam id, quod ab incor-- mnibus rebus conſiſtentiam, juxta Suphoſitio- ruptione omnia quæ videntur, ſervat. Addo nem 2, certè Agua omni privata Sale conſi: genitalium rerum principia ex Sale ſuam o-Sate. ſtentiam à natura ſibi debitam obtinere non riginem deducere; unde& Poëtæ Venerem A. poſſet, utpote elemento ſuo terreſtri fixati- hroditim tanquam&ſpuma Maris natam fin- vo deſtituta, atque adeò in puriſſimum Ele- gunt, ut hoc veluti c rα νιννταcSalis vim per mentum reſolveretur, quod impoſſibile eſt. Mare diſperſam genitabilem proponerent; Tlemenfum Cum enim omnia rerum naturalium Cor- Deoſque marinos eam ob cauſam facundos& 22 pora ex quatuor Elementis compoſita ſint, multorum liberorum parentes faciunt. Et filere nun Certè unò eorum deficiente totum Compo- notum eſt omnibus, vil Mari ſeracius, nil lert. ſitum deſtrui neceſſe eſt; Ergo Sale ſuo fixo fœcundius eſſe, tum infinita Monſtrorum nulla Aqua deſtitui poteſt. Quemadmodum marinorum multitudo, tum immenſa Pi- enim in quolibet Compoſito naturali, u- ſcium progenies, Ovorum innumerabilium num vel duo Elementa prædominantia copia propagata, abunde teſtantur. ſunt: ita& in Aqueo Elemento una agua al- Atque hæc de neceſſitate Salis dicta ſuf- terà plus aut minus ſalſedinis uſque ad inſen- ficiant. Reſtat, ut quomodo Agqua ſalſugine il- ſbilem ſalſuginem habet; haud ſecus atque in la ab initio imbuta fuerit, quomodo eddem de- reliquis Elementis ſemper major aut minor poſitd in dulcedinem vertatur. hujus aut illius Elementi portio prædomi- 1 primordiali aquarum in Telluris al. Quumul natur, radicali ſemper Elemento perſeve- veos deductione, quam Sacra Ceneſis tertio rante. Unde ſapienti ſanè Naturæ conſilio Mundi die factam fuiſſe docet, ſtatim Agua tus funi aliquid Sa-· factum eſt, ut etſi agqua dulcis& potui apta chaotica tum ex ſe ſalſugine prægnans, tum ex 10 à quacunque ſalſa ſeparari poſſit, per evapo- ipſa ſalſuginoſæ Terræ ſubſtantia tanquam e rationem Salis volatilis, ſemper tamen feum ſibi neceſſarium attraxit nutrimentum. Ter- in ſubjecto corpore etiam ſub minima por- va ĩitaque Sale reſerta, utpote naturali terre- tione remaneat. Loquor autem hoc Ioco ſtri ſuo elemento conſtans, derepente Voce non tantùm de Sale in particulari, ſed gene- DEl percuſſa, pro conditione partium pri- ricè de omni eo, quod diſtillatione peracta mum in oſſaturam Terræ, deinde in Lapides remanet in fundo alembici, quod& Chyt ſomnis generis tam communes quàm pre- S mici caput mortuum vocant: hoc enim omni tioſos, Iimum adhuc mollem ſeu ſedimen- humore exhauſtum,& in cineres redactum, tum aquarum fixavit; deinde varias Metal- canfimm, ſtatim novam Falis fœturam ſuppeditabit, lorum Mineraliumque ſpecies coaperautèe 1 — 2 15 2 3 0 uti ſuo loco docebitur. SFulterraneo Igue ipſi coævo, id eſt, Sulphur eeeee 111 Mercurium, cæteraque mineralia, tanquam f 5 3 25 1— COROHLARTLUI 18 genuinos Salis ſlios produxit; ſeipſum vero Hinc patet, Terragueo Glolo Salem natu- tanquam omnium Jſ& ſuſtentamentum raliter tum ad totam Terraquei Globi Oecono- neceſſarium, per univerſas prorſus Telluris miam conſervandam, tum ad eandem ſuſten- ffbras diffudit; ex quibus Ocauus veluti ab tandam alendamque, d principio rerum inſitum Uberibus continuò ſugens, præterquam quod Urilias ſuiſſe, tanquam balſamum Naturæ; ubi enim jam& ipſe illo imbutus eſſet, avidè in ſe Salis. FSal non eſt, ibi putredinis initium eſſe ne- attractum derivavit. Et quon iam fundum ceſſe eſt, unicus Sal tam animata quàm in- Maris in primo Libro innumeris Meatibus& animata à putredine ſervat. Vihil in natura Voraginibus cribratum oſtendimus, hinc fa- inſulſum, nihil naturalium rerum, ſive Me- ctum eſt ut Ignis Subterraneus Salſuginaſa Iguisbub. talla& Mineralia, ſive Plantas Animalia- Terræ ſpiritus calore excitatos, Oceano omnibus hain que, ſive Elementa ipſa ſpectes, è quibus in locis paſſim communicaret, Sol vero& Luna fliniher Terraqueus Globus compoſitus eſt, ſine continuis influxibus per Ventorum Vaporume Aiiumer Salis dote ſubſiſtere poteſt; ubi Sal deficit, que copiam Mare indeſinenter agitarent. ſpinuis fl- durabile nihil eſt, ſed omnia putredine vi- Hinc ſalſuginei ſpiritus Mari mixti„univer- e rulenta mox invaduntur, neceſſario tum ſum Oceanum ea imbuerunt ſalſedine, qumm Univerſi, tum Hominum Animaliumque in hunc diem retinet,& uſque ad Mundi con- n. 0 U80 da ühc 15 0 Gch 10 5 5 LIB. III. HY DRO G RAPHICUS. 5 cap. III. conſummationem retinebit. Terram autem referta ſint, fit ut apuarum inciles ſiwe meatus Experi. ſalſugine ſua,& Subterrancos Ignes per oc- ſiphofium in morem propagati, dum Fyro- mentum. cultos Marini fundi meatus poroſque, ſpiri- tibus Salis ſublimatis Mare perpetuò imbuere, his oſtendo experimentis. E XPERIMENTUMI. Fiat ex Salis foſſilis laminis vas quadratum AB C, cujus commiſſuræ pice aliave mate- ria exactiſſimè clau- dantur;& hoc facto in ſuſam aguam dulcem aliquandiu relinquas che cem inter breve tempus totam in ſalſedinem ver. ſam invenies, attrahen- IRld Tld tè aqua dulci ad ſe ſal- ſedinem in vaſe conſiſtentem, rantoſue a- guam futuram ſalſiorem, guantò illam vehe. mentius in Vaſe agitaveris. Ex hoc experi- mento innoteſcit clarè, gaomodo aqua dulcis ſalſugine attracta fat. ſalſa. Experientiam quoque tum in Sicilia, tum Melitæ fecimus, in terra qualibet, pingui phylacia tranſeunt, volatiles aquæ ſalſæ, con- coctæ jam& digeſtæ, Mpiritus mox ſublimen- tur, ſublimati& in maximam ſubtilitatem attenuati, per intimas Terræ fibras ſeſe inſi- nuent,& ubi frigore condenſati fuerint de- nuo iu Salem revertantur, adeòque Terræ reſtituant illud quod ab ea abſtraxerant, Terrà naturali attractu id quod ſuum erat repetente. Accedit quoque, ut aqua allambentè latera mtatuum gleba dlulci reſertorum, ibi percola- conſiſtere,& aguam dul. tum ſalſum humorem pari modo Terra natura- li quodam attractu ia ſe derivet, id quod primo Mari dederat, juxta Experimenta pauldò ante adducta; unde Fontes& Flumi- na, quæ ex Mari primùm ſalſa per meatus fundi Maris ſubierant, ob adductas cauſas, ſalſugine per extrema orificia agu dulci referta, exeunt fluuntque, donec Mari kedda denuo ſaleſcant; durante perpetuò hac rerum pericycloſi. Præterea cum Sol perpetuò ingentem ex Mari copiam attrahat vaporum, fit ut illi Quomodo aqua ſalſa in plu vias 8 7— 2 8— 2* tamen, non arenoſa, Mari proxima, intra frigore mediæ regionis aëriæ condenſati de- eduda dul. cujus foſſam artificioſe cccavatam aqua dulcis poſito Sale volatili in pluvias, grandines, ni- t. Auumodo infuſa ſtatim in ſalſedinem verſa fuit. Contrà ſi in certas dulces cre taceas& arenoſas glebas imluatu, aquham marinam inſuderis, infuſam aliquot diebus reliqueris; aquam ſalſedine ſua eæu- tam reperies, Terra ſuapte natura ſal ipſi de- bitum attrahente. Cujus quidem rei canſa alia non eſt, niſi diverſitas terreſtrium gleba- rum, qualium aliæ ſale copioſo, aliæ vix ſen- ſehili pollent. Hinc fit, ut gieba ſale gravida, aguæ dulci ſalſedinem ſuam communicet, na- turali quodam& reciproco attractu; contrà gleba pauciori pollens ſale, d marina attractum ſalem tanquam nutrimentum ſibi conſenta- neum in ſe derivet, unde aquam ſale volatili dleſtitutam, dulcem fleri neceſſe eſt. Pari pacto cum Mari fieri cenſendum. communicat Tellus ſalſedinem ſuam Oceano per univerſas Terreni Corporis fibras diffuſam; & ne litora tantùm ſalſedinem communica- Enis ſabre- Te videantur, Ignis. ſubterraneus per cribro- ſum Maris fundum perpetua ſalinorum ſpi- nos miſcet rituum ſublimatione, adeò univerſas ſemitas An. NMarium imbuit, ut accedente Maris agita- tione perpetud, perfecta tandem fiat aguarum cum ſalſuginoſis ſpiritibus commiſtio. Sunt enim, uti experti ſumus, ſpiritus ſalini aded potentes, ut vel eigua hujus ſpiritus quanti- tas, tanta videlicet quantam cochlear ca- pere poteſt, ingens dolium aqua dulci plenum in ſalſuginem facilè vertat. Quomodo Venjo jam ad alterius Dubii ſolutionem, 2qua falſa guomodo videlicet agua in ſubterraneis incili- e us gulceſcat„ſive quomodo in iis depoſita b alſugine in dulcem, uti fontes& flumina us dul- delot e apertè demonſtrant, aguam vertatur. Potui apta far. Dico, id primd fieri decoctione aquarum. Cum enim viſcera Terræ Ignibus ſubterraneis veſque reſolvantur; quæ inter altiſſimorum Montium vertices recepta, colliquatione partim extrinſecis, partim internis Hydro- phylaciis inſinuata, aguam augeant& dulce- dine ſua dulciorem reddant. Sed de his fuſiùs in ſequenti Tractatu de Origine Fontium. Mirum eſt, quod in Litoribus Freti Ma- mertini ſive Siculi olim obſervavi: Litora a- renoſa ſunt,& plena ſabulo, in quibus ſi quis ſolſam fecerit, ſtatim aquam dulelſimam repe- riet, etiamſi à ripa Maris non niſi duobus aut tribus pedibus diſtet. Imò quod admira- tione dignius, in ipſo curvo Portus Meſſanen- /is hrachio, quod intra Portus& Freti aquas medium interjicitur, ſi quis ſoſſam dicto mo- do fecerit, is pariter aquam dulcem reperiet. Idem accidit ad Litus Calabriæ juxta Rhe- gium, ubi aguam dulcem me reperiſſe memi- ni in foſſa arenacea, non niſi duobus palmis ab agua Maris diſſita,& Fons ibidem ad ri- pam Maris in uſum publicum extructus ſat oſtendit. Quæritur tam exotici effectus cauſa, quam triplicem ego hoc loco adducere conabor. Prima eſſe poteſt, arena naturd ſud ſiccior, quæ in ſe ſalſuginem attractu quodam natu- rali derivat, uti in præcedenti Experimento patuit. Altera cauſa eſſe poteſt, quod riuli ex Peloro Promontorio, quod Freto immi- net, emanantes, Iitus ſabuloſum occulto fluxu percurrentes, antequam Freto ſe inſinuant, dulces ubique aguas ſuppeditent. Quod idem de Litoribus Rheginis dicendum eſt, in quæ ſeſe ex Montibus Calabriæ, qui Fretum cin- gunt, tum aperti, tum occulti riv arenam Jabterlabentes eandem aguam dulcem, ante- quam Experimen- tum in Li- toribus Fre- ti Siculi. 176 Sect. III. quam in Mare ſeſe exonerent, ubique evhi- ent. Unde verò agua dulcis in Portus Meſſa- nenſis brachio, inter utrumquè Mare d natura curvato, aqua dulcis proveniat, aliam haud du- biè cauſam habet, cum fivulos ex montibus participare non poſſit. Ergò dicendum, vel Terram iſtiuſmodi nativa proprietate, aquam Maris colatam in dulcedinem modo ſuperius dicto convertere; vel certòè ex lacu aut flumine gquopiam Siciliæ aut Calabriæ per ſubterrantum ſiphonem infta fundum Maris porrectum, quod in hoc Portus brachio exitum dum re- MUVNDI SUBTERRANEI perit, aguam per dictum tractum diffuſam ulcem reddere. Tradunt enim Hiſtoriæ NVau- ticæ, in multis locis tum in fundo tum in nonnullis Maris ſcopulis aquam dulcem in fon- tis morem proſilientem reperiri, uti dice- tur de Fontibus ſulmarinis ſuo loco. Habes hic, Lector, cauſam triplicem aquæ diulcis in Litoribus ſcaturientis, quarum pro libitu tuo eam cumprimis quæ atee tuo majorem ſatisfactionem dabit ſeligere po- teris; alias enim præter dictas non facilè reperies. rn Utrum æqualis ſit Maris ſalſedo per uni verſas Oceani ſemitas diſperſa. ita exactè diſcutiendum duximus. Notandum itaque primò, hanc dif- ficultatem multipliciter intelligi poſſe: Pri- mdò, Utrum Mareè in fundo ſalſius ſit, guùm in ſuperfſcie. Secundò, Num in litore, an in me- dio. Tertiò, An in Locis Zond Torridæ ſubje- ctis, an in Septentrionalibus Plagis ſalſius. Notandum ſecundò, aquam marinam inten- ſe frigidam minus ſalſam eſſe, quam aquam ſalſam calidam. Notandum tertiò, Terram, fundum& litora Marù, uti variis proprieta- tibus qualitatibuſque pollent, ita quoque mirè variari. His præmiſſis, vtrum Ma·. Quæritur primò: An Mare in ſundo, an in re in fundo ſuperſſcie ſalſius ſite Dico cum fundus Mari e aliter& aliter ſeſe in diverſis Oceani Ma- Naie. riumque diſtrictibus Habeat, diverſiſque pro- prietatibus viribuſque in diverſis tum fun- cap. IV. Oc Dubium uti magni momenti eſt, impediri ne acrior ſit, quam in ſuperficie; quorum primus eſt Fluminum, Rivorum, Fontium, per meatus ſubterraneos in fun- Tonte do Maris ſeſe exonerantium; quibus agu 4 115 marina mirum in modum attemperatur,& pemtesa. — ublata ſalſedine ita dulceſcit, ut ſcaturigo per dſu. medium Maris penetrans, in ipſa ſuperſicie cem ſſs Nautis ſubinde magno ſpatio aquam dulcem liiai. præbeat: ſicuti referunt de nonnullis locis Maris Paciſici ad Litus Americæ Auſtralis,& de Sinu Perſico juxta Ormutium, quod etſi omnium Marium ex circumſitis ſalinis mon- tibus, ſalſiſimum ſit, in ipſa tamen Maris ſu- perficie dulcis aquæ ſcaturigo ebullire fertur, ſummo Nautarum cæterorumque torxidiſſi- mæ Inſulæ Incolarum Accolarumque ſola- tio& emolumento. Idem contingere poteſt in fundo Maris, aut litoribus ſalſugine non ita refertis, aut in iis locis, in quibus vaſtis- di, tum litorum locis pro ratione& diſpoſi- morum Amnium affluxu, ad multa milliaria tione terreſtrium portionum polleat, non ſolum ratio, ſed& ſenſata experientia do- cuit, Mare ſubinde in fundo ſalſius, guùm in ſuperficie, nonnunquam in litoribus, quùm in fun- do aut medio Oceano, majori ſalſediue abunda- re. Si Mare tranſiverit per mineram Sale re- fertam, aut hiatum ſpiritibus volatilibus Salis ab Ignibus ſubterraneis ſablimatis pervium Mare dulceſcere comperitur. Quæ cum no- tiora ſint, quàm ut memorari mereantur, libens omitto. Quemadmodum enim non omnis fert omnia tellus, diverſiſſimæque ſint terreſtrium partium Mainm. conſtitutiones, ratione quarum Maris natu- md. ra mirum in modum variatur, dum non temtur p idem in omnibus locis, ſed pro diverſitate invenerit, tum certum eſt, Mare in fundo proprietatum terrarum quas allambit, alia liorum. gudm in ſuperſcie ſalſius eſſe cùm eidem im- mediatè à ſubjectis Salis venis perpetud co- pioſa ſalſugo communicetur. Idem dicen- dum eſt de Iitoribus Maris: Nam ubi vici- nam Salis mineram Mare continuis ſuis flu- ctibus allamberit, id ſalſuginè inlitore, guàm in mellio intenſiùs imbui, neceſſe eſt;& ſalinæ, quæ ad ripas Maris magno mortalium e- molumento inſtruuntur, ſat teſtantur. Dico ſecundò:(um Sal fiæum ipſa aqua gra- vius ſit, certum eſt, id in ſuperſcie conſiſtere non poſſe ſed deorſum tenderè verſus fundum; ſalem tamen volatilem, utpote cujus levita- tem ſpiritoſam nihil impedire valeat, ani- verſum Maris Corpus uſquè ad ſuperfſciem per- vadere, Marique perfecta mixtione, ex continua fluctuum concitatione contempe- rare. Poteſttamen ſalſedo marina tum in fun- & alia ſemper producit, de quibus ſuo loco: Pari pacto, Mare in uno loco ob dictas cauſas allfus eſt, quàm in altero. Fit tamen perpe- tua Maris agitatione, ut ſalſedo perfecta dilu- tione diffuſa æguabilem ferè ubique loco- rum, ubi dulcedinis ſcaturigines non attin- git, ſaporis temperiem acquirat. Alterum Dubium eſt, Utrum Mare ſul, In e Zona Torrida ſalſius ſit, quùm ſub Zona Tempe- 1 rata aut Frigidaꝰ? Reſpondeo, ſub Zona For. fus ſi, rida, id cæteris paribus ſalſius eſſe. Quo- 15 niam enim Sol radiis ſuis perpendicularibus 2de id perpetud ferit, fit ut ſpritus volatiles Salis imferas unà cum vaporibus calore Solis attracti, primùm in nubes, quæ Ventorum agitatio- ne in diverſas Mundi partes diſpulſæ, par- tim in frigidioribus montanarum regio- num partibus condenſatæ, volatilique Sale do marino, tum in Litoribus, multis modis frequenti agitatione ſolutæ in pluvias aqua- rumque l Haal, ſiſl, * lals dun Uun 000 00 U e lait nad LIB III. HYDROGRAPHICVUS. 177 % Cap. IV. rumque dulcium imbres copioſiſſimos, re- ciem difficilius quantò dulcis ob levitatem Corollar. a ſeolvantur, partim in nives condenſentur; facilius conyertitur. unde Mare Sale fxo& calore ſtuque Solis DNreN incumbentis excitato, irum in modlum ſa- leſcit. Siquidem Experientia conſtat, cibos ſolitos mox ubi aqud fervidd incaluerint, Hinc patet, cui in Litorilus Marium quc aqus Mori ab altiſſimis Montilus cinguntur, aqua dulclor ad radices 7 5 801 1 ʒ alliſſimo- ſt guaͤm in medio quia videlicet copioſiſimi mon- n multò /alfores eſſe quam frigidos; cujus rei * e e eree mbres, quibus ſtatis temporibus Montani tium dul- Tractus perpluuntur, dum Fluminum in- cior, ratio hæc eſt, quod calore corpuſcula ſalina, quæ ſpiritibus non omnino deſtituuntur. Mobri I d rarefacta,& ab invicem ſeparata ſammam ar per Montium convalles decurrunt, at, madio. Mari acredinem ex hujuſmodi reſolutione Me unà agu maftinæ commiti, illudin dul- corpuſculorum concilient cedlinem aliquouſque convertunt; uti in Lito- Et quotidiana conſtat experientia, in ribus Oceaui Malabarici, ad Montem Gatis, Litoribus Siciliæ, Calabriæ, cxteriſque Meldli- Zeilanum,.& e americæ Occiduis, 8 8 2 8 terranei Maris Litoribus, aguam marinam in quæ Andibess am min beg certas areolas derivatam, paucorum die- e ee Olet; 111. eHeclus um Saleabre Tum ſpatio in candidiſſimum Salem calore So- omnibus Amnibus in Mare ſeſe exoneranti- Solis erco- lig concoqui. Melitæ quoque in ſaxoſis litorum bus, communis eſt: Juitur. 8 0 falſis, in quas Ventorum impetu Aafe 0 Ge 1I. funditur, nullà artis induſtrià ſuapte ſponte in Salem copioſum magno Incolarum emolu- Patet quoque, Septentrionalibus par- Cur Septen- mento agda concreſcit. Idem in omnibus Z0- 4%, nullus in Litoribus&ſtivo tempore Sal irionales 5 8 5 8 8 175 2vere 7 i Reg iones næ Torridæ ſubjectis Litorilus evenire refe- concreſcat; ſub Zona verò vel eidem runt quotquot ea loca adierunt. vicinis Regionibus copioſſſimus reperiatur, inu. balis Quod tamen in Septentrionalibus parti- quia videlicet in illis i oliguiſſimos fectes ſi. Anu, bus non fit. Luculentiſſimum ſignum, aquam Solis radias corpora Jalina frigore Sonereta, , quad e marinam quantb vehementioribus radiis ver: heduè reſolvi, neque defectu caloris Sola- lin nat zeratur, tanto copioſiorem Salem prodlucere, Tis concoqui poſſunt. Secus fit in hiſce ſtu atque aded Jalſus fieri. Solis calidiſſimis locis, in quibus calore ſalina In Septentrionalibus verò partibus Mare corpuſcula reſoluta& aquis ſuperficial ibus inſalſius eſſe experientià notum eſt, non mixta, dum in litora effunduntur, copioſum quod æqua portione Salis non imbutum ſit, Salem Sole coguo producunt. e poteſt ſed quod Sal ſum frigoris vehementia irreſo- Tertium Dubium eſt, cur agua marina vir- aceee zeine nen C ia lubile ſit. In Iſlandia tamen ſalſiſimum eſſe tute Solis per vapores elevata èæuta ſalſedine, plavias edu. Nusvuli 3 teſtantur Hiſtoriæ Nauticꝶ; cujus rei ratio in dulcem aquam convertatur; contra aqua Allum ſ, alia non eſt niſi Ianis ſabterraneus dictæ marina per Alembicum diſtillata ſemper 5 125 Inſulæ dominans; qui uti per Montis, quem recipiente potationi minimè apta reperiatur; ie, Hecla yocant, radices Sale, Sulphure, Bitu- neque fieri poſſit ut ab invicem prorſus mine ſeu Naphtha omnia circumcirca im- ſeparentur? plet; ita ſpiritus ſalini per Maris fundum ir- Reſpondeo, aquas marinas calore Solis rumpentes Oceanum nativa ſalſugine adeò elevatas in dulcem degenerare! Primò, vel tingunt ut cum ſalſedine Zonæ Torrideæ quia ſoirits ſalini, quos ſecum evehit, à va- certare poſſit: quæ tamen cum Glaciali pore ſeparati mediam regionem aëris tranſcen- Mari vicino mixta ſalſedinis acrimonia dunt, vel frigore condenſati ſubſident, vel cum tempore exuitur. roſcido aëre miæti prædominante aquæ ele- Dico itaque, in ultimo Septentrione Mare mento, abſorbentur. Secunddò vel ob liber- etiamſi cale copioſo polleat, ob frigoris tamen rimum in aëre motum nubium, quo in va- intenſiſimi elſicaciam reſolvi non poſſe. Acce- rios diſtracti tractus, tandem ita debilitan- dit, ob continuas pllvias, nives perennes,& tur& diſuniuntur, ut aullum amplius Salis grandimes, quæ nullo tempore in dictis lo- veſligium in vapore attracto relinquant; un- cis deſunt, Mare quadantenus angeri& de ſpiritus hi dictis modis ſeparati, aquam mole& dulcedine. Siquidem agqua ſalſa uti per dulcem ut relinquant neceſſe eſt. In Alem- Sal feum gravior eſt, ita ſundo quoque vici- hico verò ob concluſum undique receptacu- nius ſœret, agud dulci, utpote leviori, illi ſu- lum, ſpiritiu per ignem ſeparati ſublimati- au, pernataute; quæ cum tenuis& ſubtilis ſit, fa- que uti exitum non feperiunt, ita aquæ com- 1e cile frigore circumſtante, ſalſugine depoſita miſti, penitus ſeparari non poſſunt; unde „ds glacis in glaciem concreſcit. Cur verò glacies Maris agqua à fiæo Sale nonnihil Iibera, ſpiritibus ta- mu⸗ marn, Aulcis ſit, ratio eſt, quod agua ſalſſor conden- men volatilibus mixta, etiamſi tantam ſal- lciſi. ſata frigore, gravitate ſua ſablidat, duleis ve. ſedli 1 N gore, g Jublidat, dulcis ve. ſedinem non contineat, neſcio tamen quid rò exuta ſalſedine,& pluviis nivibuſque con-/ amariuſculi& ingrati ſaporis admiſtum habeat tinuo aucta, uti levitate ſua, graviori ſuper- quo& potui inepta redditur. natat, ita circumſito gelu facilè conſtringitur. Utrum autem aqua marina ſepius repetitd e e Nam, ut experientia docet, aqua ſalſa ob diſtillatione, ut in quinta eſſentia Vini fieri%ianene craſſitiem& pinguedinem tantò in gla- ſolet, tandem ab omni ſalſedine ſua libe rari dutis feri TOM. J. 77 polſat poſſit. 3 76 178 MUNDIISU Seckt. III. poſſit, cum experimentum ejus non fecerim, aſſeverare quoque non poſſum; videtur tamen veriſimile, etſi in minima portione, ſeparari poſſe. Ego hoc pacto rem tentandam putem: Fiat Sihphon in helicem contortus, cujus Vas agua marina reſertum ſit A, helia ſit BC D, „ 7 10 00 00 „ G 4 1 5 Recipiens E. Subjecto itaque igne Vaſi A, BTERRANEI ſyiritus ſalini calore reſoluti per helices ad- ſcendere incipient, ſed cum inter tot gy- ros condenſati ingentem in exaltationis motu remoram inveniant, ab adſcenſuam- pliori eos ceſſare neceſſe eſt, præſertim ſi Siphon tortuoſus ſæpius agu frigidd ad- ſpergatur; agua verò tenuitate ſua per fu- mos exaltata in Operculum F,& hinc in guttas reſoluta in Gathum E ſe diffundet, quam ego multis rationibus convictus, dulcem eſſe debere exiſtimo. Quia ſpiritus ſalinos, vel ad primum frigus condenſatos ſubſidere notum eſt; vapor verò, nubium inſtar, viam ſuam per tortuoſas ſemitas car- pens, tandem in Operculo F reſolutus, in E Vas à ſalſedine liber guttatim ſe effun- det: Sale volatili condenſato intra Siphonis meatus remanente, foliata propagine in lateribus helicis concreta. Cujus rei(hy- micos experientiam ſumere deſiderarem,& forſan, quod dixi, verum reperient. Cum enim in aliis operationibus hujuſmodi Si phone uſus ſim, dici vix poteſt quantum hoc artificio ab omnibus fæcibus& phle- gmatis depuratam aquam reperias. Verùm de aliis ab aqua ſalſa dulcem ſeparandi mo- dis in Octavo hujus Op. Libro fusè tractabitur. Quare hic finem imponemus huic Sectio- ni, àprimo totius Naturæ principio, quam Aquam dicimus, ad ſecundum procedimus, qui Ignis eſt. MUN. ee lap. I. 179 X UND 1 S UBTERRANEI EIFF PI ROG RAPHIQOU Sð, E IGNILS SUBTIERRANEI, Ventorum, Fluminum, Fontiumque origine. S0o De Natura Ignis Fulterranei, ejur ſitit& dperationibus. Rfn. Uemadmodum Divinæ Potentiæ Altitudo in Mundo Cœleſti duo conſtituit Luminaria, Solem& Lunam, quorum illum Igneæ ſub- Aſtantiæ, hanc Aqueæ eſſe voluit, eo fine, ut Solis ardores humido Lunæ effluvio temperarentur, humiditas nimia Lunæ exceſſiva ignei Holis ſiccitate cohiberetur, atque hoc pacto genuina rerum omnium in ſaperficie Terræ, generabilium principia eſſe poſſint. Quæ Naturæ adminicula u f.. adeò neceſſaria fuerunt, ut alterutro deficiente, Mundus conſervari non potuerit. un Quamvis verò hæc tum Aqueum Maris elementum, tum Terreni Corporis mo- c1e habent ad lem ſuperficialem potenter ad generationes rerum ſollicitent, fieri tamen non po-iten, tuit, ut ad mimum Terreſtrium viſcerum meditullium virtute ſua influxiva pertinge- Aae rent, cum Sphæram habeant activitatis ſuæ determinatam& limitibus ſuis defini-ranen. tam. Hinc ne Terreni Globi promuſcondus interior, frigoris inclementia obri- geſceret,& ad interiores Naturæ actiones in Mineralium Metallorumque gene- ratione inutilis foret, ſummo Divinæ Sapientiæ conſilio factum eſt, ut Ignis und cum Agua in eo conſtituerentur, quæ eſſent veluti Sol quidam ſubterraneus& Luna ſabterranea, quorum ope mutua,& diſcordi quadam reciprocæ actionis concordia, omnia Naturæ ſemina Terraqueo Globo congenita, in eam rerum tum multitu- dinem, tum varietatem animarentur, quam tum intra intima Terræ viſcera, tum in externa ejuſdem ſuperficie cum admiratione intuemur. Reſtat itaque, ut uis ille ſit Ignis ſubterraneus? quid operetur? Ubinam locorum ſubterreſtrium collocatus ſut? quomodlo aut quo alimento perennia iſtiuſmodi Ignium incendia nutrianturꝰ oſtendamus. CARNl. De neceſſitate& eſſentia Ignis Subterranei,& utrum verum Elementum ſit. Ari Ignem Subterraneum adeò certum ſaqua, ſad in ipſis ſntimis Terræ penetralibus eſt, ut eum nemo niſi veſanæ men- natales fuos habere, aſſerere vel invitus co- tis Philoſophus negare poſſit. Quis- getur. Quomodo enim fieri poſſer, ut ubi- Eais Sub- quis enim Iguivomos Montes, Sulphureos z- que locorum tanta Minueralium, tanta Sal. terraneus gnes non ex Terra tantum, ſed& vel ex ipſo phuris, Bituminis, Napht hææ cohia dum ubique. NMa prorumpentes, Thermarum multitu- occurrit, ea ſine Igne, ſine ullo naturæ calén.-Satur. dinem& varietatem ubique paſſim loco: tis æſtu, frigidiſſimis illis caliginis carceri- rum obviam conſiderarit, is haud dubiè 108 df ab omni Solari influxu remotiſſimis Ignes, hos(alores, hæc ingentium Vulcanlo- ſolius aëris& humidi conflictu enata 0 rum Craterum æſtuaria, non in aère, non in cipi queat? Neceſſarius itaque fuit internæ 2Z 2 Tellu- 180 MUNDISCUBTERRANEI Sect. I. Telluris Oeconomiæ Ignis eee potentiam, nullam ad in Corpoream ſub- Plato, Certè Plato, dum hæc omnia altius contem- ſtantiam agendum proportionem habere, plaretur, perennium flammarum, incredi- notius ſit quàm ut dici poſſit aut debeat. bilem aguarum tum calidarum tum frigida- Dicitur ſecundò, Ignem Subterraneum eſſe rum, plurimoſque Aquæ& Ignis ingentes a- portionem Ignis Elementaris miſti, ad repro- Ariſtoteles, nnes in Phædto agnovit; quin& vel ipſe Ari. bandam earum ſententiam, qui Ignem il- ſtoteles, ab obſervatis Ignis effectilus, quos lum Subterrancum non corporeum, v0 inter Admirandas olim recenſuerat auditio- adlualem, ſed virtualem ſeu eminentialem nes, Terram J. de Mundo. c. 4. uti Aquæ, ita(cujuſmodi eſt in ſtomacho,) vi decoctiva ampliſimas ſpiritus Igniſque ſcaturigines con- pollentem, aſſerebant, quod in Ibinerario tinere docuit; quæ deinde Jib. de Mereoris, noſiro Extatico fusè refutatum eſt;& poſtea dum Ventorum in Terræ motu cauſas ſcru- falſitatem apertè oſtendemus. Pemocritus tatur, replicavit. ne actualem Ignem concedere videretur, plinius. Notarunt& Plinius, Vitruuius, Cicero hoc dixit calorem ſubterraneum fleri eꝶ calce& Naturæ arcanum; dum enim Terræ ſcrutan- cinere, per antiperiſtaſin, quo nihil ineptius tur 27ſcera, caloris obſervant opiſfces ibi de- dici poteſt. Si enim calx& cinis ſunt intra Ignis nullibi liteſcentes. Siquidem maximæ Mundi partes Terram abſcondita, jam jure enen calore fultæ ſuſtinentur; lapidum conflictu guiſnam calcem& cinerem in hujuſmodi conſi & attritu:gnem elici videmus,& recenti ſos- ſtentiam deduxerit Cum calcem& cinerem ſone Terram fumareè calentem, atque etiam ſine Igne fieri impoſſibile ſit. Accedit, uni- ex puteis jugibus aquam calidam trahi,& id verſum Terreſtris Mundi Globum eæ calcę G maximè hybernis fieri temporibus, quod ſcinere compoſitum eſſe debere, cum nullus ferè„ rabs magna vis Terræ cavernis contineatur calo- in toto Orbe locus ſit, ut poſtea oſtendetur, a. Poctarum 5 5 2 2 7 44 alladunt ad ris. Poëtis quoque adeò perſuaſus eſt hic qui non hujus caloris eſſectus prodat. Quod Ignem ſub- Ignis Subterraneus, ut omnes de Vulcano, pariter uti ſenſatæ repugnat experientiæ, terraneum. Veſta, Cyclopibus fabulæ ad illum alludere ita ohinionem non rationibus, ſedſſannis mu- bis canentem: mus. Neque antiperiſtaſeos ope calorem il- Democriti ententig. 5 2 deriſtaſi. lum in Subterreſtribus locis fleri, ratio dictat. „½%,Cum enim antiperiſtaſis, Philoſophò teſte, Arinotte Unde Mare immenſum, volventes flumina af; eee, nil aliud quàm contrariorum calidi& frigidi lucla ſit; luct iſta, quia nullum vio- lucta ſit; lucta autem iſta, quia nullum vio Ahßiduè renovent; habet ignes, unde oriuntur: 4 lentum perpetuum, perenni conflictu du- Nam multis ſuccen ſa locis ardent ſola Terræ. 5 5 ſaccenſ- rare non poteſt. Si durare non poterit, uti- Ex imis verò furit ignibus impetus Atna. 5 e 8 74 que omnes pariter hermæ jam dudum ces- Principio Tellus Hhabet in ſe corpora prima, Maniliu. Manilius in Aſtronomicis: ſaſſent, Scrobes Vulcaniæ, Monteſque flammi- 155 a Sunt autem cunctis permiſti partibus ignes, dudum 1 fuiſſent. 1 Qui gravidas habitant fabricantes fulmina——— 17 rarunt ab exordio rerum, ita& in hunc us- 9 2 Eꝛr penetrant Terras, Ætnæque minantur que diem calorem ſuum continuarè non ces- olympo ſant. Accedit, quod ſi yer antiperiſtaſin calor 5—— 1——— Et calidas reddunt ipſis in fontibus undas. ille accendatas, jam haud dubiè calor ille 91 mo etiterit;cum in antiperiſtaſi actualis& ſi- a ſtr 7 Ee 255 Luis ergo,& guid propriè Ignis ille Subter: multanea contrariorum poſitio requiratur. terraneus. raneus ſit, paucis accipe. Ignis Subterraneus Quod ſi ita; Quæro igitur, andenam hic ca- eſt portio Ignis Elementaris nonpuri, ſed varia lor prævius ſit productus? Certè non d frigore, combuſtibilium rerum miſcella contaminat, in. cum per 4uo frigida in ſummo gradu anti- tra Trrræ cavernas ſeu Pyrophylacia, à DEO periſtaſin fieri impoſſibile ſit; ageret enim Opr. Max. ab ipſo Mundi eordio ad Sub. ſimile in ſimile, quod eſt contra commune lunaris Naturæ tutelam, conſervationem&Philoſophorum axioma; neque à calore Non eſ rerum omnium proventum concluſa. Dicitur in Terræ viſceribus eminenter contento, 1ds a miſti, ad eorum excludendam ſententiam& to Philoſopho opponi concedatur; neque l% opinionem, qui Ignem hujuſmodi ſpecie ab virtualis ſeu potentialis tantum eſſe poteſt; Elementari Igne diſtinctum, incofporeum& cum Ignis actualis tantum proprietates, vel inviſibilem dicebant; id ſanè præterquam juxta ipſorum adverſariorum opinionem, quod Eceleſiæ, Sanctorum Patrum ſanctioni- bus(qui vel ipſum Infernalem Ignem, non incorporeum& ſpiritualem, ſed materia- lem, corporeum& ejuſdem cum artificiali Igne ſive Elementari miſto, ſpeciei eſſe paſſim aſſerunt), Naturæ quoque legibus, omniumque penè Philoſophorum decretis re- pugnat; cum Ignem incorporeum, nullam in ſe contincat. Quidquid itaque dixerint, quocunque ſe verterint, aliud quo ſe ex hoc limo evolvant, non inveniünt, niſi calorem formalem ab adtuali Igne in viſceri- bus Terræ latente excitatum àſſerant. Dixi Ignem Subterraneum Ignis Elemen- taris non puri, ſed varia combuſtibilium re- rum miſcella tincti portionem eſſe, ad eo- rum 0 LIB. IV. PYROGRAPHIC US. 181 Cap. I. rum excludendam opinionem, qui omnemſ mentum Ignis hoc loco ſumamus, luculen- Wie, ignem uſualem ſive culinarem Elementumſtius innoteſcat, de eo pauld altius ordiri Ignis eſſe putant. Verùm ut quomodo Ele- viſum eſt. Garuer e QAuoduam ſit verum Ignis Elementum,& ubinam proprius ipſius locus ſit. cap. II. Eteres Philoſophi, Tiſinegiſtus, Zo- tibus calidis& ſiccis conſtat, ita Ini vici- roaſter, Orpheus, Mundum univerſum nior quoad naturam eſt, utpote ad inflam- Triſmegi- quatuor Elementis, Igne, Aëre, A- mationem concipiendam oppido diſpoſita. Zoroalter. duâ, Terrà compoſitum ſtatuerunt; ubi per Has autem renulores& ſubtiliores Aeris Orpheus. Ignem non certum locum, ſed univerſi Æihe- partes dicit Ariſtoteles, vocari conſueviſſe is ſub ſtantiam intellexerunt, quem& Ignem Ignem; proteſtatur tamen expreſſe, non eſſe & evidentem reddit ratio- hurie ſen-· Igne, Aqua, Terra,& omnia nutriente Æ.nem, quia Ignis eſt guidam exceſſus caloris tentia Vete. there ab Opifice conſtituta hiſce docet:& quidam fervor; at verò illa halituoſa ſu- Ocelu. ücdE clbpns. Ocellus, Pythagoræ auditor, pri- fervida, nec talem habet caloris exceſſum. mus omnium Ignem infra Lunam,& ſupra Quare cum alibi dicat Ariſtoteles, Ignem Aërem ſtatuit: atque hoc pacto, ejus placito eſſe in Concavo Lun, intelligendus eſt cum Univerſum guinque Elementis Terrâ, Aquà, hac explicatione, quod vocetur per con- Aère, Igne& Æthere conſtituitur: quorum ſuetudinem Ignis, non quod revera ſit. quatuor pr iora perpetuo corruptionis& ge- At Sectatores Ariſtotelis hoc loco, ex nerationis motui ſubjecta, Ianam verò eſſe perperam intellecto textu in coordinatio- be quaſi ſepem& interſtitium inter incorrupti- ne Elementorum, propriam& genuinam 20 bilia corruptibiliaque docuit: 1%s A- Ignis Sphæram omnibus modis, etiam haagctiag 1 Yelcee Y cOl rle o S. contra Magiſtri mentem ſuis ſuadere co- Sebs enim eſt immortalitatis& generationis nantur. 2 curſus is qui Lunæ eſt, id eſt, mobilis Lunæe Dum ergd Ignem ſul Concavo Lunæ ponit, erbitg. Et pauld poſt ait, 25 0 2 1dp/ tantum abeſt ut illum parum Ignem, aut ve- fagid 1% dxęg ad dd Up eοοs. Ignis gui. rum Ignis reale Elementum dicat, ut potius dem& Terra eutrema ſunt, Agua verꝰ& der nequè illum quem nos Ignem vulgò voca- medlietates. mus, ibi ponendum doceat; ait enim textu Empedo- Hanc ſententiam Empedocles& poſt eum 18. Terrà à Sole calefactà fieri exhalatio- Wumces. Hippocrates eſt ſecutus, Peripatus verò Ma- nem ſpirituoſam, fumoſam& quæ ſit ipſius arbumi. tes. giſtrum ſuum perperam intelligens, propa- terræ exiſtentis ſiccæ,& propter eam calo- b, adps gavit. Nos cum nemine contendere volu- rem dicit ſupereminere vapori;& de eadem mus, ſed veritatis avidi, hoc loco, dum ge-/ intelligi, quod ſubdit immediate, Sub circu- uuinus Ignis locus nobis definiendus eſt, lari latlone eſt caliddum& fiecum, guod, inquit, Ignis Sphæram ſub Concavo Lunæ conſtitui dicimu; Ignem: innominatum enim eſt& non poſſe, vel ex ipſo Ariſtotele demonſtra- commune in omni fumoſa diſgregatione: atta- re conabimur. Verum nè inconſultius te- men guia mauime natum eſt tale corpus exu- mali xtum conſideraſſe videar, ipſa ſapientiſſimi ri, Iia neceſſum eſtuti nominibus. Vides phr- uitu Doctoris verba adducere viſum fuit, ut quid Joſopbum hoc loco nil aliud quàm ſupremam ex mente ejus tenendum ſit, patefiat. Sic geris regionem deſcribere, quam, cum à cœ- 14et. 614. autem dicit Ariſtoteles Iib. 1 Met. 14. In lorum motu& incaleſcat& uratur, modò mcb medio igitur& circa medium eſt graviſimum btunæuui ſiye ehalationem aut ſummè at- &frigidiſimum ſegregatum, Terra& Aqua; tenuatum acrem, moddò non ignem,& in poten- circa hc autem& attigua his& Aer,& quol lia ignem vocat, Ignem, inquam, non revera, Propter conſuetudinem vocamus Ignem; non ſed qui e conſuetudine dicitur Ignis. Aſſe- eſt autem Ignis, exceſſus enim eſt calidi ac veluti clæ vero ne& ſe& Magiſtrum ex hac pyro- ſervor Ignis. Sed oportet intelligere dicli à no- technia ridiculos faciant, ibi realem Ignis 4i18 Hgerisid, quod eſt circa Terram veluti humi- Elementaris Sphæram etiam contra Magiſtri S 2—— dum Scalidum eſſe, propterea quod vapores& mentem pro àris& focis adſtruentes defen- exhalationes habeat Terræ. Quod autem ſuper d e dere non verecundantur. hoc, calidum jam& ſecum. Eſt enim vaporis Porro ſi Ignis em conſuetudline tantum ibi natura humidum& calidum;& eſi vapor qui: eſſe dicatur, ut ex verbis ejus conſtat, cùm dem potentia deluli aſua; ehalatio autem po- hominum cogitationes aut appellationes ilasel- Tentia, veluti Ignis. Ex hiſce apertè patet, nihil in natura conſtituant, certè Ignem il- ſetentis nil aliud hoc loco docere Ariſtotelem, niſi lic ubi non eſt conſtituere non poterunt. ben. quod ſeparata ehalatione à craſſioribus Si verò ſubtiliſſimam puriſſimamque 4ieris aquæ vaporibus, ſe in ultimam Elementa- portionem ibi ſtabulantem, Elementum Ignis ris Mundi ſupremamque regionem reci- dixerint, jam Hecie ab Aere Elementum diſlin- piat, quæ uti tenuiſſimis& ſubtiliſſimis par- dtum non conſtituent. Diu Secl. I. es Ignis ſpecies. Eonfutatio Inis Sub- lunaris. 182 MUNDI SCUBTERRANE!I Diu ſanè multumque, fateor, verba Græ- ci textus, atrùm verum, reale& ſenſibile ibidem Ignis Elementum poneſet, ſtudio ſum- mo expendi; ſed tantum abeſt, ut mentem ſuam explicatam invenerim, ut potius du- bium& ancipitem in omnibus, nunc hoc, nunc illo modo Jgnem in dicto loco conſi- ſtentem mirà obſcuritate deſcribentem re- pererim; tandem incidi in verba quibus tres Ianis ſpecies deſcribit: quæ cùm ve- ritati enucleandæ,& imaginariæ Spαr Iguis ſub(oncavo Lunæ confutandæ aptiſſima reperirem, hic ea ex textu ſincerè deprom- ta adjungenda duxi, ſic enim ait: 2 U0 2 C0 O gls: Errgo„ bel ref el chbe, 25 S-g, J5 phs, ονν dοννν τhe 00. Abeloreg 0717 pds d NIpgcU· Nνpoõ YD Gel 20 S Y dheK O, 1 De Oοοα. Non enim, inquit, aua eſi ſpecies Ignis; aliud enim eſt pecie carbo,& flamma,& lux, anumquod.- gue corum Ignis eſt; quemadmodum guod in Igne ſabtiliſſimam eſt, id eſt, ſubtilißimarum partium; ſubtiliorum enim partium eſt lux& carbonis& flammæ. Tres itaque Ignis ſpecies in rerum natura hic ponit,(arbonem accenſum, Flammam, & Iucem; has tamen ſub una luce& carbonis & flammæ, quæ ſubtiliſſimis partibus con- ſtat, comprehendit. Hanc quidem ſenten- tiam ex Timæs Platonis excerptam, quam, utpote ſuæ de Elemento Ignis opinioni con- trariam, conſultius omittere quàm ad- ſtruere debebat, hic diſcutiendam,& an ea cum ſententia illius ſub Luna Ignis conſi- ſtere poſſit, explicandam duximus. Dico itaque primò, Si tres tantùm Ignis pecies ſunt,(arbo, Tlamma, Lux, certè aperta in Sublunari(oncavo ſuæ exiſtentiæ ſgna præberent; Sed nulla præbent; Ergd. Neque enim hic loquimur de Elemento Ignis inviſibilis, potentialis& virtualis, quam& halituoſam ſubſtantiam dicit aut aërem atte- nuatum, ſed de ſenſibili reali& actu exiſten- te. Sic ergo argumentor: Si inconcavo Lunæ Ignis foret, is del Anthrau, vel Flamma, vel Tux foret, aliæ enim Ignis ſpecies non dan- tur, ipſo Philoſopho fatente. Sed primò uon eſt ibi Anthrax ſeu Carbo. Si enim Carbo ibi ſit, is neceſſariò erit accenſus, extinctus enim, Ignis dici nequit; lucet enim ſua natura Iguis omnis. Si lucebit, lumen quoque de ſe diſfundet; ſi diffundet, ergo inferiora iluminabit. At nemo hucuſque à condito Mundo ſub Luna& ſuper Aèrem Sphæram caloris ſuccenſi vidit unquam, neque lucere quicquam intuitus eſt. S præ- terea(arbo ille luceret, utique& caleret in ciem convertat. Carbo ĩtaque ſuccenſus Igni Elementum Sublunare dici non poteſt. Si enim daretur talis Carblo, jam de nobis actum foret, cum omnia in cineres& favillas jam dudum redegiſſet quod Ariſtoteles olim iis qui(lum Ignem eſſe contendebant, iiſdem penè verbis objiciebat. Neque Flamma eſſe poteſt Ignis Elementum SFublunare; ſi enim Tlamma foret, neceſſariò arderet, ſi arderet, neceſſario Iuceret, ſi lu- ceret, unà cum calore ad nog diffunderetur; & ex conſequenti, àtot jam ſeculis Flamma tam immenſa, cujuſmodi Sphera Ignis eſt, Sole multis millionibus partium major, incendlio ſuo non dicam Elementa vicina, ſed& univerſum Telluris Olobum jam dudum unaà cum omnibus iis inexiſtentibus con- ſumpfiſſet. Sed quidpiam horum contigiſſe uti non conſtat, ita quoque Concavum Lunæ flammeum eſſe à nemine hucuſque obſerva- tum fuit; neque quiſquam ejus aut lumen, aut calorem ſenſit unquam: Flamma itaque ibi eſſe non poteſt. Sed dices forſan, Flammam hanc ol ſum. mam raritatem, utpote æthereæ naturè, eda- cem non eſſe. Si æthereæ naturæ, ergò jam duo erunt Ætheres, ſuperior& inferior; Si hoc, ergò vel Ignis erit, vel non. Si prius dicat, jam ſli apertè contradicit, dum cælum ſeu Athera Ignem minimè diel poſſe adſtruit; ait enim ſi Cælum elſet Ignis, jam omnia com. buſta forent, ſi non eſt Ignis, habemus in- tentum. Neque tertia ſpecies Ignis quam Lucem di- cit, in concavo Lunæ locum proprium habere poteſt; Luceret enim,& lumine ſuo diffuſo noszlluminaret;& cum ſupremæ regioni Aeris contigua eſſe dicatur Sphæra Ignis, nulla Aèri obſcuritas, ulla nox ineſſe ei poſſet, atque aded ſemper noctu diuque in perpetua lace verſaremur quod quàm abſurdum ſit, quis non videt? NVulla igitur at᷑rem Lux ambit noctu, nullus infra Lunam Ignis lucet, ergo nulla ibi Ignis lux eſt. Non ſuccenſeat mihi hic Peripatus, quod in Operibus meis lucem paſſim ſulſtantiam& corpus aſſeruerim, id enim vel ab ipſo Ari. ſtotele perſuaſus aſſerui, qui hoc loco lacem Ignis corporei ſpeciem ponit, nullà factà guali- tatis mentione, Sed hæc auαννu. Accedamus ad id quod ꝓrimo intende- ramus,& videamus, Utrum illud quod ſub (oncavo Lund ponit Peripatus, verè& propris Elementum eſſe poſſit. ultimà corpus reſolvitur, vel ex guibus prim inexiſtentibus res ipſæ conſtant, quł nemo ſe,& calefaceret proximum ſibi Aètrem, Aquam, deinde Terram. Et quia duratlio caloris iſtiuſmodi eſt perpetua, perpetuo quo- Philoſophorum negavit. Si ergo SpHricus ille Ianis ſul Luna conſtituitur, vel is erit Ele- mentum, vel non. Si Elementum, jam haud du- que calefaceret proxima ſibi ſubjecta Ele- biè is inferiorum rerum compoſitionem ingte- menta. Aèr ergò nunquam frigidus foret; at ſæpe intolerabili frigore itaà in omnia vicina Elementa ſævit, ut omnia in gla- dietur,& aliis aſſociatis Elementis, Miſto- rum omnium conſtitutionem ingredietur, veluti pars principalis& cæteris activior. De- Elementa ab Ariſtotele dicuntur ea in quæ igui ſib 0 Luna non i Elementum. 1 7 4 f Ca5. II. LIB. IV. PYVROGRAPHIC UOS. 183 Deſcendere ergo hunc ad compoſitiones con-/ poſſe; imò omnia Elementa in ſingulis con- ſtituendas aeceſſe eſt. Sed deſcenſus hujuſmo· voluta jacere, atque adeo non propriè Ele- di Igni negue viſus eſt unquam, nec à quo- menta pura, ſed miſta ſeu elementata eſſe: piam vel Philoſopho vel Aſtronomo un- quia 2um Rlementum purum per ſe ſabhſſte. quam deprehenſus eſt. Si enim deſcenderet, re, nec viſu aut ſenſu ullo percipi poſſe, uberi vel preter naturam, vel naturd eum urgente ratiocinio tum in præcèdentibus, tum in deſcenderet. Si naturd ducentèe. jam Ignem Secundo Itinerario Terreſtri, demonſtratum duobus contrariis motilus inſtructum aſſerere cogemur, adſcenſu naturali,& deſcenſu præternaturali; quod contra Pèripatum eſt, qui unius ſimplicis Corporis unum ſimpli- cem motum eſſe aſſerit. Si deſcendit præter naturam, ergo violento motu miſtionem in- greditur omnem; ergo omnis miſtio non na- turalis, ſed præter naturam erit;& conſe- quenter invitd naturd, atque adeò nunquam perpetua, quod communi Philoſophorum decreto repugnat. Si verò quis hunc deſcenſum d natura fieri dixerit, is jam Ignem natura ſua gravem ne- ceſſariò aſſerere cogetur; cum omne quod naturali motu verſus Centrum Terræ ten- dit, grave ſit. Adſcendet itaque hic ignis uti gravis,& adſcendit ut levis, ergo& gra- vis fimul& levis erit, quod implicat contra- dictionem. Si verd dixeris, eum perpetuò naturà ſuà allſcendere, ergo nil unquam cum inſeriorilus commercii habebit. Sidenique motu(æli Lunè eum deſcendere dixeris, ille motus erit vel per motum cæœli impellentis, vel jacientis, vel attrahenti, vel vectantis; hiſce enim motibus, non aliis, vel à ſeipſo, vel à ſuperis, vel ab inſeris omnis res movetur. At non video quomodo(Cœlum ſuo ſohærico motu Ignem relld deorſum impel- lat; Impellens en im impulſum corpus ſequi neceſſe foret;(ælum ergo Ignem ſeguetur deorſum, quo quid abſurdius eſſe poſſit non video. Eadem abſurda ſequentur, ſi eum jactu aut vectatione infrà detrudi dixeris. Neque trabi poteſt d vicino Aore; vel enim traheretur totus, vel ejus aliquæ partes. Si fuit. His poſitis dicimus, quod etiamſi nullum purum Elementum dari poſſit, latet tamen aliguid in Elemento miſto, veluti in intimo ſubſtantiæ Elementaris centro, quod veri Elementi nominè triumphet,& quod Elemen- to det eſſe ſpecie à cæteris diſtindtum Elemen- tum, forma& veluti anima quædam Elementi, cujus tamen index ſit Elementum illud, quod juxta propriæ formæ requiſitionem ſenſibus ſe oggerit. Dum enim videmus Igzuem, dicimus illud Elementum, non quod revera propriè tale ſit; eſt enim Elementum materiale tantùm, fumo ardente veluti ami- ctu quodam veſtitum; Elementum verò eſ- ſentiale intus latet, quod per lucem indicatur, calidumvidelicet illud primigenium& innatum, omnnibuſque rebus tam Cꝶleſtibus quùm Sub- lunarium rerum Miſtis inexiſtens. Atque hoc eſſe verum illud Elementum, quod ad omnium (orporum compoſitianem concurrit, indè de- ducitur, quod cum Igni hic uſualis, uti ex ſe & ſua natura deſtructivus eſt, ita tantum abeſt ut Compoſitionem rerum ingredia- tur, ut potius(ompoſita jam deſtruat; aliud itaque Elementum verum& proprium aſſi- gnari debet Miſtionis conſtitutivum; non uſti- vum illud extrinſecum, ſed intrinſecum, quam lucem ſeu calidum innatum dicimus; hoc enim uti omnibus rebus inexiſtit, in lucidis tamen corporibus potiſſimum virtu- tem ſuam exerit. Atque in Sole primùm, veluti in propria Lucis Igniſquèe Sphæra, ſedem ſuam poſuit ſub lace puriſima; in intimis ve- rò Terræ thalamis ſub luce olſcura& varia re- rum combuſtibilium miſcella tinctà; in ſu- prius, jam toto avulſo vacuum relinqui ne- prema regione Aeris ſub halituoſa ſubſtantia; ceſſe foret, quod non admittitur in Scholis. Ex his omnibus tandem concludimus, Ignem illum concavum Lunò inhabitantem, cum A nullo hominum ſit conſpectus, nullo ſen- ſu cognitus, nullo ratiocinio colligatur, nul- lius uſus, neque ad compoſitionem Mundi, multò minus ad Miſtionem rerum, uti de- monſtratum eſt, concurrat, ſalvo peritio- rum judicio, admitti minimè poſſe. Quudnam Quodnam autem verum ſit Ignis Elemen- tum, jam oſtendere conabimur. a Et Suppono quidem primò, quemadmo- in reliquis verò opacis Corporibus veluti ex- crementitiis Elementorum fæcibus ſopitum jacet, quod tamen arte Chymica ab ĩis ſepa- ratum, Igneæ naturæ indolem protinus vel ad proximam alterius Iguis applicationem exerit lacido jam amictu veſt itum. Vides igitur, quid nosyroprie per Elemen- tum Ignis, quod ad Corporum conſtitutio- nem concurrit, quid per Elementum lucis gniſquè cortice circundatum, quem vulgò Ignem artißcialem miætum, aut quem Ariſto- teles aydl. e˖GHον, ¶piritus ſicci accen- dum alibi docuimus, DE uN OPT. Max. ſonem, ſive, quod idem eſt, ehalationem ſeu Sapientiſſimum Conditorem omnia ex gua- fumum accenſum dicit, intelligamus. Unde tuor Elementi, quæ in Chaotica maſſa virtu- patet, non incongruè Ignis Elementum ex te continebantur, Cœlum, Aſtra, Terram conſuetudine lon ga uſuque introducta, vo- creaſſe, ut in Itinerario Extatico fusè ex San- cari omnè fammeum, accenſum& lucidum cor- clis Patribus oſtendimus. pus, in cujus tamen Centro verum illud Suppono ſecundò, Nallum Elementum pu. quod vim flammæ& omni lucido corpori rum in natura rerum, propriè loquendo, dari tribuit Alementum continetur ex ſe& natu- ra ſua 184 MUNDISUVBTERRANEI Sect. I. ra ſua quaſi incorruptibile, in nonnullis per in ligno ſhiritus utpote diſſolutiores exſpi · Corolliy b lucem, in quibu ſdam per calorem tantùm, lu- rent, in ſerra verò dura compactiores,& ex ce in Corpore ſuppreſſa, manifeſtum; quod prædominio ſulphuris conſtipatiores ſint: 5 5 eſſen· negue gravium neguè levium legibus ſuljicitur, hinc fit, ut ii in erro exattritu facilius quàm ſed ex ſe& natura ſua ad omnem ſitum in-· in ligno accendantur. In nubibus verò naſci- Tevis ef, ſed cliſſerens eſt, uti in Fulmine, Fulgure,& ma⸗· tur falmen& ſulgur ex ſulphureis corpuſculis, ximè in pulvere Nitrato& Aureo patet, quo- unà cumvapore in ſublime attraclis, quæ cum ſtum. rum illud natura ſuà ſurſum, hoc deorſum mi- ſpiritibus igneis nitroſiſque referta ſint, ex 8 ro impetu vergit, pro ratione videlicet mate- vehementi nubium conflictu agitata& attri- 10 riæ cui jungitur. Atque hoc pacto Ariſtotelis ta facilè in ignem coaleſcunt, qui majorem ſententia, qua Jgnis Hlementum ſul Concavoſex rarefactione aëris locum requirentes, Lunæ ponit, non quidem tanquam in propria dum ex conſtipatis nubium repagulis exi- Sphæra contentum, ſed tanquam portio I. tum non inven iunt, violento quodam mo- 11s, quæ uti in omnibus, ita etiam in Aereo tu qua data porta ruunt, ea ſtrage quam illo Corpore Sublunari latet, intelligi poteſt quotannis experimur, & debet. Hoc enim poſito, nulla circa 188 Elementum difficultas moveri poteſt quæ non CO ROLLAKXIVONMII. 1 ſolvatur per ea quæ jam adduximus. Hinc patet quoque,(ur Hyeme tota Vege- cusſhn, 1. tantis Naturà Occonomia triſti facie ſgualeat le, COROLILARION I. viror omnis ab arboribus plantiſque deper- un n. b5˖ Quomodo Exdictis hucuſque patet, guomodo per at. eat; quia videlicet Sol remotior ſpiritus il-c, fe. per attritio. tritionem generetur calor in corporum duro- Jos igucos& halituoſos, utpote frigore en 21 raler Igats rum colliſione: ut dum ferrum ſupra incu- preſfos, diſſolvere& attenuare non poteſtʒ dem tutuderis, ferrum lima poliveris, duo li- mox tamen ac Aguinoctialem ſupergreſſus gna attritione tertii in flammam ſuccende- caloris ſui incrementum ſuſceperit, ecce ſpiri- ris; quomodo terebra, qua quidpiam perfo- 246, qui latuerant eò uſque, ſyngenei illis ratur, tantopere eſſerveſcot; quomodo deni- novo caloris hoſpite animatli, ac veluti inte- que Ignis& ſilice eliciatur quomodo in nu- rioris indolis lætitia tripudiantes Allatati- bibus fulmen& fulgur, in corporibus verò vi- que in ramos, folia, flores, fructus Iuxu- Erperimen· ventium ad validum exercitium calor naſca- xiant. 10. tur,& ſimilia quæ quotidiano conſtant ex- Cur verò illo motu non incaleſcant, aut in- ns. fammentur, ratio eſt tum humidi, quo pol- 10 Dico itaque horum omnium rationem lent, copioſiſſimi reſſtentia, tum blandus on aliam non eſſe niſi Elementum Ignis, ſive ca- ille Solaris caloris affluxus; quo ſpiritus lidum illud innatum& primigenium, ſulphu: ignei miſti humidis ad generationem neceſ- ri quiddam haud abſimile in intimo rerum ſarii, ita attemperantur ut in ignem erum- naturalium Centro concluſum; ſopitum pere non valeant; atque hoc eſt calidum il- quidem& à terreſtribus fæcum quiſquiliis jud& umidum quo, teſte Philoſopho, omnis 2 frictionem attritionemque ſpirituum agita- vanturque. tione animatum, illos quos dixi be d. Atque hiſce noſtris principiis poſſtir appli- f citat; uſquedum ſegregatis humidioris na- catiſque, nullus tam exoticus effectus in 0 turæ corpuſculis, ſpiritibuſque ſulphureis natura rerum occurret, cujus rationem dare & halituoſis in unum conjunctis tandem non poſſis igneo flammeoque veſtitæ amictum prodeat. 8 Guamvis enim omnia Corpora mixta in OROLTLAKIVUNM III. ſe hujuſmodi ſulphureos Igneoſque ſpiritus Hinc patet, guomodlo flamma, quæ nil aliud 1 concluſos habeant, quemadmodum ex illo- quàm Ignis uens eſt, extinguatur; v. g. in dn, ſu rum per Spagyricam artem diſſolutione pa- candela, quæ cum humido pingui& vi ſcoſo d. tet, atque hoc pacto omnia ex attritionis mo polleat,& cui cùm plurimi ſulphurei ſpiritis tu indaleſcant; ſunt tamen alia aliis aptiora, inſint, fit ut accenſum elhychnium ſtatim& ſcilicet quæ majorem ſulphuris fxi copiam, piritus ignem concipientes unà in fammam parteſque ſpiritoſas vel copioſiores, vel ma- accendantur; atque adeo ob pinguis humidi gis compactas obtinuerunt. copiam uere incipiant; ſpiritibus vero ſe cur ferum Hinc ferrum, utpote copioſiori aduſti ſul. invicem ſollicitantibus,& ad fluorem ex- e phuris copià turgens, præ cæteris metallis citantibus, tamdiu flamma duret, quamdiu mentius en. naximòè incaleſcere experimur, non item fluxus ille in radice pabuli duraverit; fluor candeſcat. plumbum, cuprum, aurichalcum, argen- verd ceſſet, mox ac fluxus ille à pabulo abs- tum, aurum, utpote in quibus humido co- tractus fuerit,& ſpiritibus ſulphureis per- pioſo reſiſtente non tam facilè ex attritione turbatis, impeditis ſuffocatiſque, vel per congregentur ſpiritus illi ignei, qui in pri- flatum vehementiorem, vel affuſo humido, migenio calido latent. Cur verò ſerra dum vel preſſura, neque paſci amplius, neque gam. lignum ſecat, tantopere incaleſcat, minimè fluere poſſit. In carbone verò etiamſi flam- carboni 8 2 8 i inſu. lignum; rationem damus, quod ſulphurei ma non ſit, lux tamen eſt, igneo adhuc fer- 4 vore LIB. IV. PYVROGRAPHIC US. 185 cap. II. vore gſtuans; unde ad conſervationem ſui, Ut proinde vel hinc admiranda Ignis ſubter. auxiliares copias advocantes vicinas car- reſtris vis& potentia eluceat, dum ordinato bonis ſicci hinc indè particulas ad ignitio- impetu adſcendens ſurſum,& quæ ſuperat, nem diſpoſitas arripiunt, atque iis acce- facit adſcendere; creſcitin multiplicata ana- ptis, præſertim ſi flatu juvetur, invaleſcant logia ferè in infinitum, corrumpit& tranſ- in narimum Ignis incrementum; ſi verd ex- mutat quodeunque occurrit in ſui ſubſtantiam, terna adjutrix defuerit, quantum poſſunt, negue unquam dempta ex eo parte diminni- ſe concentrant, donec tandem ambientis ur. Siquidem in Cavernis Terræ concluſus frigore enervati extinctique& à luce& ab ſeſe agitans, ubi invenerit aditum, penetrat Ignis Sub- terraneus mi re ſe dif. ardore ceſſent. ad exitum ad plura centena millia paſſuum fandi. Lux Iguis Sedl ut tandem ad Subterranei Ignis inſti- etiam ſubter Mare& invios Terræ anfra- pro divefſi. tutum revertamur, rectè in Definitione ctus; uti in Prolegomenis tanquam omnium diximus, portionem eſſe Ignis Elementaris non oculatus inſpector, docuimus. Et dum ma- puri, ſed barla ſubterreſtrium combuſtibilium jores jugiter acquirit vires, terras, quæ oc- rerum miſcella tincli; tingitur autem ille currunt,& vel ipſa ſaxa monteſque in ſuum Ignis pro diverſa fomitis natura, ſi ſulphuri convertit pabulum, ut niſi ambitu Oceani puro jungatur, candicat, ſi bitumini, ſaſcꝰ& Omnipotentis Numinis juſſu cohibere- Hammd mæœret; ſi bitumini unà cum ærugi- tur, univerſam Elementaris Naturæ mo- ne, viret; rubet, ſi minio aut ſimilibus ru- lem in inextinguibile traheret incendium. bri coloris mineralibus jungatur; ſi arſeni- Neque mirum eſt, tantam Ignis vim in Lerris co, ochræ, ſandarachæ, flavet; ſi uligino- à Natura conſtitutam; cum ab hujuſmodi ſæ materiæ pingui& oleaginoſe applice- Inibus univerſa Sußlunaris Naturæ ſalus de- tur, omni ferè ſuct deſtituituf, fumo tantùm pendeat; neque enim in iis rebus præſertim indolem ſuam prodens. Quæ omn ia expe- conſervandis, quæ, ſive neceſſitatem ſive rientia docebit, ſi ex Aiclis materiis oleo com- diuturnitatem ſpectes, Iguis adminiculo ca- 48 mixtis in lucerna lychnum acccenderis. Atque xere non poſſunt, Naturaà parca, anguſta& n hinc eſt quod Ignis Elementum etiamſi in manca, ſed prorſus liberalis& magnifica ae omnibus rebus idem ſpecie ſit, pro combus- eſſe debuit. etus lun tibilium tamen rerum natura, ſpecie diſfer. Quemadmodum enim Cœlum immenſo re videatur. ambitu, quod cuncta comprehenderet, con- Hujuſmodi itaque Ignem Terræ viſceribus ſtituit, Vaſtamque diſpoſuit Elementorum ad Sublunaris Naturæ tutelam, rerumque molem,& Maris immenſum pelagus, unde omnium proventum incluſum eſſe Definitio in univerſi Geocoſmi venas indeficientem vupna ꝛclg àſſerit. Terram cavernoſam eſſe in præceden- aquarum copiam diſtribueret: ita Divinæ 4. num Globum immenſa intra propria viſce-· valde in Ventre Naturæ, Ignis apparatum fe- ra ſpatia, concameratas Speluncas, Tra- ciſſe conſentaneum fuit: unde per longiſſi- cus immenſos, Abyſſos impenettrabiles mos veluti Caminos in finitum diffunderet Seneca. eſſe expoſuimus. Nam ut Seneca de fervorem ad neceſſariarum rerum uſum, Puteolauo refert, ſunt ibi ſpecus vaſti, ſunt Telluris, Hominum, Animantiumque emo- ingentes recelſus& ſpatia, ſuſpenſis hinc inde lumentum. Et ſicuti Aquis ſuos ſtatuit ter- montibus ſaua, ſimul abrupti in infinitum hia- minos, quos præterire non liceat; ita hanc tus, gui ſœpè illapſas receperunt urles& in- Ignis naturam tam admirabili diſtributione, gentem ix alto ruinam condiderunt;& utſ tanto ordine& ſymmetriæ proportione in Iun. Cens. 8e. dicebat Corn. Severus in Auna, 9 al ditis Sul terreſiris Maturæ ſemitis attempe- verus Quacunque immenſus Terræ ſe porrigit Ofbis, ravit, ne ab ambientis Oceani undis longe Extremigqut Maris curvis incingitur undis, lateque inſinuatis ſuffocaretur, neque à 427 Non totum eſt ſolidum, diſit namqs omnis hiatu. præſeripto ſibi termino exorbitaret; ſecus 1 Facta eſt omnis humus penituſq; cavata latebris en im motu ſuo liberrimo foras prorumpens lam ſi Exiles ſuſpenſa vids agit. omnia ſuſque deque verteret in apertam n Quibus ſubſcribit Plinius, Alianus, Lucretlus, Terræ Hominumque ruinam; quod in illa An ler cæterique rerum naturalium Scriptores. temporis plenitudine futurum exiſtimo, en—5, Habitant in differentibus longè lateque quando ruptis ferocientis Naturæ frænis,& ene beiegun juncta Ignis& Agqua; quæ eam moliuntur vinæ Potentiæ imperio non Tellus tantùm, n rerum varietatem quam Metalla, Mine- ſed& Elementa calore ſolyentur, cum to- ralia, Succi, Glebæ, Fontium ſalebræ nobis tius Mundi ruina& interitu. Ut quemadmo- i Manilius patefaciunt. Nam, ut rectè Manilius, jum in univerſali illo ataclyſmo apertis 1 Sunt autem cunctis permiſti partibus ignes, cataractis Cœli, abyſſorumque barathris Ea Qui gravidas habitant fabricantes falmina Mundum aquarum inundatione perdidit: N uubeg, ita& ultimis temporibus eundem Ignium 175 Et penetrant terras Ainegue minantur O- inundatione ſit perditurus. Quam quis neget futuram, ſi&ſtuantem in ferris ſperpetuum Iympo, Et calidas reddunt ipſis in ſontibus undas. Ignem adſpexerit, ſi vaſta provinciarum incen- Ingen, Ignis in Veutre Terræ appd; rat us. 186 MUNDISUBTERRANE!I Seck. I. incendia, manifeſtum denique tantæ ſimul tur, id ſpecimen eſſe ac evidens ſignum præ- materiæ ſulphuriſque apparatum, quem vel parationis ad præſcriptam illam à Divina uno eructat hiatu, quin non certum fatea- Sapientia conflagrationem. CAUT III. De Igne Subterraneo per omnia diffaſo;& Cur in nommulis locis ſut perpetuus, in aliis non? Cap. III. Uemadmodum in Corporę NHumano rationem de reliquis caloribus& æſtibus, Microcoſmo lalor per omnes totius qui per varios Terræ Mariſque tractus diſ- 30 Corporis meatus diffuſus, ſpit itibus ſeminantur,& veluti in varios Caminorum dagſe, ſuis omnia animat, vivificat, inſtaurat, agi- ramos deducta tantam Thermarum Mine- * E———— tat, unà cum humorum maſſa conjunctus: raliumque varietatem efficiunt. Sedut hæc umano,— 2 2 8 boc qſ leuis ita& NATURE OPIEEx non minori pro- clarius patefierent, hic Higuram totius ap- Sabberra. videntia Geocoſmum conſtituit, Ignilus co- ponendam duximus. netis in ve- 3 nls Teng. pioſiſſimis& uberrimis illum pro tantæ Habes hic Figuram Ignis Sulterranei Aquæ Molis ratione inſtruens, ne alicubi abeſſet, ni typum, quem non ea quidem ſe ratione N 1 quod naturalibus operationibus tantopere in Terra habete aſſerimus; quis enim eum ex eſſet neceſſarium. Eſt Corpus Humanum, id viventibus unquam viditꝰ ſed ad ſimilitudi- eſt, Microcoſmus aère, igneis ſpiritilus,& nem quandam operantis Naturæ,& quan- humoribus refertum; eſt& Geocoſmus. Sicuti tum ĩmaginatio nobis fieri debere ſuggerit; enim in Corpore Humano inflicto quocunque ſecus enim vix humano ingenio compre- loco valuere, ſtatim Sanguis erumpit,& ad hendi poteſt, quomodo Agud Igni juncla tam minimam agitationem efferveſcit, ſadorem mirificos, tam extra quam intra Terram ef- ex tota poroſæ cutis ſubſtantia eellens: ita fectus præſtet, Iguis(entralis ſignatur lite- vix locus eſt in Terra qui prævia foſſione non ra A, Pyroplylacia ex eo derivata, lIitera B. abundantes præbeat aſuarum latices, vel Hydropßylacia literà C.(anales d Fyrophyla- ſpontè, vel argillaceæ terraæ attractu ſuctu- ciis ad Pyrophylacia S Camini Pyragogi; Cana- que, non calidos tantùm, ſed& tepidos, fer- les V ab H¹ydrophylaciis ad Hydrophylacia Hy- vidos,& intolerabili caloris vi æſtuantes eru- dragogi ſunt, Iinea verò tum ad Pyrophyla- ctet. Quomodo enim Aqua ſine Igne, aut hic cium tum Hydrophylacium ducta ſunt fibræ, ſine Aqua conſiſteretꝰ certè ſine Igne omnia rimæ ſeu Aſſuræ Terræ, per quas tum Aqua perpetuo gelu damnata in apertam Naturæ tum Ignis derivatus Geocoſmum, tum ad perniciem jam dudum ab omni generabi- Fontium tum Mineralium Metallorumque Nequs Isnis lium rerum propagatione ceſſaſſent; ſine e diſponit,& eo modo ſe Aqua verò omnia jam dudum innumero- habent quemadmodum(apillares venæ in ſens es ſab. rum æſtuariorum ſubterreſtrium incendiis Corpore Humano, quibus nulla etiam mini- 1 ſu. conſumpta, univerſam quoque Geocoſmi ma portio caret, uti jam ſapra oſtenſum eſt. fabricam in cineres& favillas reduxiſſent. Diſces quoque ex hoc Pyrophylacia propio- Vides igitur quanta providentia hæc duo rem circa Centrum locum habere, Hydrophy- Elementa,& quàm admiranda quadam Na- lacia verò propiorem circa Terræ ſuperficiem, turæ arte ita ſint conjuncta, ut unum alteri prudenti ſanè Naturæ conſilio;(acabi enim reciproco quodam commercio neceſſarium non infra, ſed ſupra ignem, ut aqua cale fat,& præberet nutrimentum, unum alterius im- ad uſum veniat, poni debent. petum infringeret; atque hoc pacto benigno Eſt autem Incendium nihil aliud quam fœdere ſociata intentos à Natura effectus magnum quoddam in natura accidens, im- præſtarent; cujus luculenta indicia nobis menſus quidam exceſſus Ignis, qui d Sulterra- eſſe poſſunt, dum videmus Tellurem, beni- neis Subterreſtrium Ignium Barathris pinguem gnam rerum altricem, omnium ſcilicet in& combuſtibilem Terræ materiem proſecutus, viſceribus ſuis ſeminar ia continere, Aquam, velper impetum diſruptis alicubi Caminis, mi. Aërem, Ignem proportione quadam admi- ras ac mortalibus formidandas flammas ejach- rabili, qua ſubitò cunctis inſerviant operi- ſatur;& quamvis hujuſmodi Incendia ipſa bus, ſubitd præſto ſint ad quamcunque re· Terrarum exteriora non ſint perpetua. ſed rum generationem. Hinc è Terra immen- extemporanea, ob hoc tamen non tollitur ſam ſpectamus humorum vim perenni fluxu Ignis in ſubditis Pyrophaii quin perpe- emanare, perpetuos efflari halitus, infini- tuus uniformiſque ſubſiſtat, uti ex Ther- tas aquarum emanationes, perennes ſubſi- mis eodem ſemper ſtatu permanentibus ſtentis Ignis caminos, immenſos æſtuariorum patefit. promoſcondos, ac manifeſtos in eis æterni Natio vero, cur in nonnullis locis; non ſem- Ignis effectus, fumum, flammam, fervores, per, in quibuſdam perennis videatur Iguis He- aquarum bullientium ſalebras;& quæ vaſta ctus, hæc eſt, quod etiamſi Ignis Sulterranei divulſis Caminis ſucceſſu temporum exci- ſubſtantia in ſuis Receptaculis perpetuo fo- tantur incendia, quæ in univerſo Orbe terra mite ei conſtanter adminiſtrato ſubſiſtat, falus. marique viſuntur paſſim, certam præbent contingit tamen ſubinde ut materia com- buſti⸗ Quid ſi in cendium. Cur in nou- nullis locis perpetuus Ignis ſit, in aliis, cun tempore s. ICH Afbain li mupore ul eb arluu, nAli ilare yrni et aerte — 9¹¹ 5 2¹ 2 11 1 2. 7 7 2 7 1 J it fU1. 7 Hlle 2 7 * LAAA 7 74 0 ＋ ft- 71 lH4 4 7 4 ＋ 17 Vi It ＋ 2 ＋„ J0,. ZLit bt Muuu 22 Ael. 77¹ 7 —N 7Let 2 7 5 J% in? Doret 71 .entA Ne. — 7 7 e 22 7. üll, 4 4 “ 5 —1 41 4 7 55 177 .. 1 977 101ʃʃ¹U¹ V 4 1A 7. J. 222 7 ＋ ICe 7 2 14( 20ld. . 1if —7 77. 4 2 int it Uu 2 1 LU4 2 1 ¹ 7ι Ve 0. 4 1 2 e 2 1 7 94 0 7 2 10 9 7 ＋ 4] V 10 * ＋ ＋ ⁴ 1 ＋l A＋ 4“ CUAe 7 fllgg ＋ 7 %I l. ＋ 2 7104 70. ＋2 14 El Himds ,, 7 4 7 2 7 4 4 4* 77 * 7 COil. * 7 7/11 7 22 K.. 2 4 7 7958 7 7*2 7 i 91 7 1 ＋ . 7½10 2 755 7 Cul ＋U * 4 11! 47 770 —.— 4 7 7 2 70— 7⁴ 7 7 — 2 2 7 7 — 15 MCIAI ＋ 70 6 10 ＋1 7 46 7¹ 2 — 8, 8— 8., 3 „ — eube, e ee, iidi. 160i O1. 26t. ehehe, 22 a-Hellitienar Sir. 0510 2 „„ 1 1 fisl co,]te u%%Hyufl, fbmigile bſeci, fe, oe hogl cofide tu 15 ue. eeq L. . 1 ‚* 5 5. 9, 7 ＋44 dene 2 ieulllcA couoſl Gol, ll l dt nον,jbeä coim 222 ii ii li ſel ct. Fabif, „„ 3 3 5 , Aillib hitolilit, 44% ll de. ſee ruubſerthteo cuAα u ui Mſeflin inehlI 7 dgpbebe 5259.“ 9 10% N O. ſuoeſh Hul, JCValbid- Llit L1l CxHaitas ſlcee, ZCl. Feru. 5i, N. lſuipee, 22 2 72 72 U1l 0 AAN 10 ſabterruncos * edlte, 2 Ci. Galcesfe vu ſ los- ſpil, Uiſ 2. Efint d. 2. 6UIUſedHiii dil uο. enuu, 5 5.,. 7 N. ſ, en kar ge- uul Ie. fgbtlit dſi le Dinefrofuin, ſaigefuu, fucale fablu inalrice, .. 7 7 b 7%iie¹dEeů,l Nuöt6 U, YDar He ſlto ſſ nontodo-ldre ventis ett derig„raſhlieu, . 6. 0 ſclllebiur, e Sgur, te ſellir Docele oi ſild, ſilaut qgio, eſloridle. vefHs non cpicdtit. „, 1 0 . 22 Docel. Neli t, ee 7 oſeefu. Dure- Hione elt nahocii fialebilul. 0 4 — 8— Badische g Landosbibliothe LIB. IV. PTYROGRAPHICVOS. 187 cab. III. buſtibili Terræ ſuperficiei vicina vel con-¶ Hammas continuò animat; haud ſecus ac fa- ſumta, vel meatibus ex combuſtis Subterre- ber ferrar ius Hatu follium& aguc aſpergine, ſtris materiæ glebis, fornicumque combu- ignem in foco potenter inſtaurat, fervores i. ſtorum rim ĩs Obſtructis, vel Subterranearum guis congeminat, ejuſque virtute& efficaci a, inundationum diffuſione Caminis aqua op· quod ſine flatu primò non poterat, jam ſui pletis, Ignis propagatio impedita, veluti juris& arbitrii factum ferrum in quamcun- induciis quibuſdam inductis, multorum an- que formam figuramque tendendo aptat norum curriculo quieſcat; donec minera Hlatus autem, ſeu Venti Subterranei, à Maris meatuum ſucceſſu temporis propagata, no- commotione& à quotidiana flauus& 7eflu- Maris com- vaque combuſtibilis materiæ ſupellectile xus reciprocatione(qui ſunt NVaturæ eee ditata denuo foras prorumpens, antiquas Folles quidam, quorum perpetua ſufflatione“ Incendiorum ſtationes repetat; tantum enim incendia durare ſcias, quantum combuſti- bilis materiæ fomes durat, qui ſi ob dictas cauſas ceſſet,& ignem ceſſare neceſſe eſt, in iis potiſſimum Caminorum ductibus qui à Pyrophylacio remotius diſtiterint. Si verò dictæ cauſæ non intervenerint, certum eſt, incendia perpetuo durare; flam- ma enim(quem vaporem accen ſum dicimus) emicat, inſequiturque, quantum poteſt, combuſtibilis materiæ eſcam, qua deficien- te,& ipſa deficit ceſſatque, donec novã ex jugi cum mari commercio, ſubminiſtratà materia perennique intus vapore ac caligi- ne repullulet ad ſupremos meatuum forni- ces, quæ non ſecus ceu fuligo craſſiſſima, ac incumbente intus flatu à majori impulſu ex- citatum concipiat ignem, itaque flammas iterum edat os̃. Hoc verò non ſemper uno& eodem teno- re fieri poteſt; Natura enim in continuo mo- tum aqua à Mari intra ſuos meatus transfu- ſa ad exonerationem ſollicitatur, tum Ven- tus ex aquarum continua commot ĩone intra Caminos meatuſque Ignivomos propaga- tur) excitati, Ignem perenni motuagitant; rimæ verd fiſſuræque Terræ, quas aqua ſecum delatà varià combuſtibilis materiæ miſcellà, ſale, ſulphure, bitumine repleverat, hic ea calore& halitibus æſtuantia, pro Terrena- rum cryptarum natura& e lique- facta, ad ſe in novam fomitis materiam at- tracta convertunt;& hoc facto perpetua fit operationum Naturæ continuatio; atque hoc modo tum Agquæ tum Ignis admiranda Naturæ induſtria pericycloſis peragitur. His itaque ritè expoſitis jam ad Hiſtoricas Igneo- rum incendiorum enarrationes calamum con- vertamus, ut vel Iguis Subterranei extermi- natores vel ſenſu diſcant, quod intellectu non concipiunt. Optimè verò ab ITraliæ partibus ordiemur, tu tota eſt, ac majora minoraque neceſſariò utpote quæ plura atque manifeſtiora conti- F bus materiæ combuſtibilis ac urgentis in bus fundantur omnes ſuſcepti argumenti eam flatus conditione promit, quæ ſunt ne- demonſtrationes; quæ quidem non credi- ceſſariæ horum accidentium caaſe. Et quo- diſſem, ſi propriis oculis ea omnia varia pe- niam materia non ſemper uno tenore& qua regrinationis meæ occaſione luſtrata non litate& quantitate eſt diſpoſita, nec ita ad examinaſſem. incendium in una parte ac in alia apta eſt, Sub mediocri itaque cœli temperie Iralia, 1 Caminorum varias diſpoſitiones; cum ab Alpibus longo catenatorum Mon- inc fit, ut in aliquibus locis pefpetua ſint in- tium tractu ſit extenſa, duplicique hinc in- cendia, quia uſque ad ipſa Pyropſylacia purga- de pelago clauſa, utrinque ab Apennino, tiſſimos habeat Caminorum meatusʒin non- quo tota dirimitur, innumeris fontium ſca- nullis locis nunc moriuntur, nunc poſt mul- tebris, lacubus, in gentiumque amnium ri- — ——— torum annorum decurſum, denuo tum ob nov materià incrementum, tum ob Subter- raneorum ventorum flatuumque vires diver- ſas reſuſcitantur; qui quidem adeò huic Oe- conomiæ Vulcaniæ ſunt neceſſarii, ut ſine il- lis, utpote omnium Naturæ accidentium auctoribus, nihil fiat. Ouomodo autem ⁊t pro- dacantur, paucis explico. Nuomodo Cum Oceanum in Itinerario Terreſtri fun- ſuſciteturc conſervetur dum habere diximus inſtar cribri innumeris Ignis Sub- foraminibus pertuſum, quæ quidem nihil terraneu aliud ſunt, quam oriſcia Canalium, per quos aqua dum impetu Maris ſollicitata, currit conſequenter Ventum excitat; hic per Canales Pyrophylaciorum, qui fere ſemper Canalibus aquarum uniti ſunt, impetu ſummo ruens, vel in ipſa Pyrophylacia deductus, ibidem fla- tu ſuo humidiſimo materiam combuſtibilem non tantum excitat, ſed& in ferventiſſimas vis diluitur; qui quidem omnes ab Hydro- phylaciis tum Alpium, tum Apennini ori- ginem ſuam ſumunt. Et ut videas mirum Laliæ ſitum: Eſt illa, quæ Mari Adriatico obtenditur pars, quæ Boream ex parte re- ſpicit, propter Apennini umbram opaca, frigidior,& paucioribus pollens therma- rum fontibus, crudioribus quam plurimis; ad dexteram verò, quà Meridiem magna ex parte reſpicit,& Tyrrheno Mari ambitur, uti aprica, aperta,& ob Soli naturam ſulphu- ream, quam ubique prodit, ferendis Ignibus apta conſpicitur, ita& in variis adjacenti- bus Inſulis, diverſa omni tempore calorum, æſtuariorum, thermarumque argumenta protulit; unde, Beroſo teſte, à Cumis& Ve- ſuvio ad Iſtriam uſque olim ar/iſe fertur, Pa- benſauam proinde à Janigenis appellatam fuiſſe, id eſt, cgionem conflagratam. Et ſi mi- a 2 nutius ————— 188 MUNDI SUBTERRANEI gec. I. nutius rem exploremus, Italiam omnes ad gnam adhuc Ignis vim ſovere videtur ſub adeo vaſta incendia diſpoſitiones habere profundiſſimis antris, quam ad radices ſitu Italia ſcatet comperiemus:ſitus anguſtiam, quo inter duo Boreali juxta Viterbiumin totam eamplani- dabtern. NMaria undarum illiſione aſſiduè flagellatur; tiem diffundit, plenam ſulphurofiſimo hali- neis Subterraneos meatus& cavernoſos anfra- r, glebis paſſim aridis& pumicoſis innume- ctus Ignilus& Ventis pervios, ac materiæ riſque fontibus calidis, quos inter Bullica- tandem ſalphureæ copiam, qua tota luxuriat, mum ob feyvorem intolerabilem eſt famoſiſ⸗- arderque certis locis ſuper omnem terram. ſimum ‚cujus miram conſtitutionem in no- Nam ĩn tota hac Jraliæ parte Meridionali ſtra Hetruria fuſius deſcribimus. Habet hic ab extremis Siciliæ oris uſque ad Hetruriæ cum alio vicino Lacu inter Viterbium& confinia aliis in locis pepetua viſuntur in- Montem Flaſconem, magnam communica- cendia, ut in Ætna; in aliis conflagrant perſtionem, ubi aqua ex fundo Lacus erumpens tempora, ut in Æoliis, quas Lipara Vvocant, m iros exercet tumultus,&, quod mirum di- Inſulis,& è regione Neapolis, ut in Ænaria ctu, duo ſimul hic Fontes ſpectantur, vix uno pis fontes ſive Iſchia, Prochyta, Pithacuſa, nec non in diſſiti paſſu, quorum unus fervidiſſima, geli- 1—0 Continentis terræ Montibus, Veſuvio, Mi- diſſima alter aqua tripudiatʒde quo ſuo loco. iun. ſeno, Puteoliſque& Cumis, qui ſæpè ar- Hinc Iauis Sulterranei cuniculus in uni- calilu 4 0* 6 dent, ac certis in locis magna demonſtrant verſam Hetruriam in ramos innumerabiles æſtuaria, iguibus, fumis, vaporibus, thermis, ſeſe diffundens, vix ullum locum Thermis, quibus ſcatent, anfractus, ut ſummo ſtudio Sulphurbis crateribus, aquiſque mineralibus obſervavi, paſſim obvii. cuniculataque hiant immunem relinquit: ſiquidem Hetruria, qua ſpiracula, quæ ubi flatum emittunt, mox Mare Tyrrhenum reſpicit in Iluam Inſulam intimi percipiuntur, non ſine formidine ad- uſque, fota ubique Tellus calentibus ſcatet ſtantium, ceu ardentis iguis fragores, ſoni- aquis, vel ferri æriſque, vel ſalohureis luxu: tuſque aquarum, uti in PHegræis collibus, riat fodinis. Quo nomine memorabiles ſanè quæ᷑ Vulcanium(ampum, vulgd Salphataram, ſunt Lacunæ Volaterrang, fervidis& ſalien- Tilgref eircundant, videre& audire eſt; fidem quo- tibus aquis refertæ,& fodinæ Sulpluris opti. canbi. que faciunt, non procul indè diſtans Sibyl- mi ad Caſtrum, quod Lianum vocant, de læ Antrum ad Cumas, totque horridi circa quibus uberrimè actum vide in acſtra He- Avernum hiatus receſſuſque ob ſtum im- truria. penetrabiles. Tota ubique campania ad ſu- Ex altera parte verſus Orientem, cuniculus Drs Cum perſiciem antiqua ejuſdem conflagrationis ge-Ignis longè lateque diſtenſus potiſſimum ba he kit veſtigia, ſolo paſſim ar ido, cineris& pu- ſeſe exerit ſub Monte quem Vivum appel- 6f. micis inſtar, cum pulvere, quem Puteolanum lant, ubi celeberrimas S. Caſſiani,& S. Philip- vocant,& carbonibus vivo faxo concluſis. i thermas cauſat;& hinc ſeſe extendit ver- Puteolis tranſeamus ad ILatium, quod ſus baluea, quæ Avvenionenſia vocantur, in ee. ſulphureis Crateribus plenum eſt, per Min- Montem Politianum uſque, ubi ad S. Albi- e ur. turnas Sulmonem, hinc per Campos Ro- num copioſa mineralium aquarum cum manos continuata Slehuris minera, tum ſummo fœtore copia ſcaturit,& hinc ex una pluribus in locis, tum potiſſimum ſeſe tandem uſque ad ipſum Apenn inum æſtua- exerit in Lacu quodam inexplorabilis pro- riis refertum ſe porrigit, ex altera Senas vici- funditatis Tybure quatuor milliar. diſſito, naſque Mari adjacentes partes,& ad Liguriæ mſule na nec non 16 Inſularum, quas Barchettas vo- uſque contermina loca, Lucenſemque A- zn, cant, natabilium celeberrimo.& quo Al-· grum, quæ tot abundant metallis, tot ſuſphu- bula Fluvius ſphureus originem ſuam nan- reis fodinis, aquarumque calidarum ac fervi- ciſcitur,& olim Thermarum balneis cele· darum fontibus, quot fortè non habet uni- Cuniculi bris fuiſſe videtur, de quo ſuo loco. kline ferla Italia. Maxime tamen Sabterranei Ignis Ianis Sub. Fußterranei Ignis cuniculus reflectit in Mon- terranei 12 varios ra- mos diſen- hinc in ramos deducitur, quorum una pars ctu ſcintillat, diuque ceu ex ardente ſubtus antun. tendit in Thermas Stiglianas,& Lacum in fornace caligat ac fumat, injectaſque calefa- media Sylva tum ſulohuris fœtore, tum bul- cit aquas ac incendit ſtipulas. Videtur au- lientis aquæ in modum columnæ adſpectu tem hic Fons venas habere continuas uſque horridum;& tandem per Montem vicinum ad Porretanas aquas in Agro Bononienſi, (in quo& Crypta Serpentum) æſtuariis& quarum undique colles noctu ſcintillant,& caminis refertum, Tolfiam& Centum- Cel-· hinc fundi videtur in Agrum Mutinenſem, las uſque, quæ omnia loca ſulyhure& bitumi- ubi bituminis liquor atque Igueẽ mirum in ne ſcatent, ad Mare terminatur. Alter ramus modum exæſtuat,& hinc uſque in Iſtriam verſus Montem Roſeum, inter quem& Ron- continuat ſui ſomitis incendia; hos en imcol- cilionem novi Sulpburei ſeſe exerunt crate- les Euganeos, teſte Beroſo, circa Aponi Bal- res, qui occulta ſua commercia habent cum nea a/iſſe olim, tum Colſium ſalebroſi tra- Monte Cimino, quem Montem Verterbien: ctus cinereſque& pumicoſa facies, tum car- ſem vocant,& cum pago Vico, ſulphureis ſca. bones, lapidumque, qui vel ipſas aquas inter- tebris celebri:& ſanè Ciminus Mons ma- currentes calefaciunt, fervor, ſat oſtendunt. Quæ Lenis Sul. terranei ſſi. ſpiracula ſeſe exerunt in Apennino ad Pe-a⁴ tem Rotundum, olim Agrum Eretanum,& tram Malam eique vicinis locis; ubi a5% no. Peuam Malam. eroſus. l Tebl cele nen ſcint al (MaA 1 1 77707T07Tßſß0 LIB. Iv. PYROGMRAPHICVUVõS. 189 Cab. III. Quæ cum ĩta ſe habeant, verum profectò incendiorum altrix, uti tota Iguibus Sulrerra- 10 nobis argumentum eſſe poſſunt, univerſam ve referta eſt, qui alibi perpetud, nonnul- ö Italiam jugi intus materla ſulphurir refertam libi per tempora ardent, ita olim tanta fuis- eſſe, cujus cuniculus uti ubi plus aut minus ſe ſulphurum incrementa, tantam ignium longè lateque ramos ſuos protendit, ita ſub coacervationem ut ſi non tota, ſaltem Be- Mari quoque in adjacentes extendit Inſu- voſo teſte magna ſui pars conflagraverit; nec las,& juxta ſingularem mixturæ attempe- minus credendum ‚fore aliquando tempus, rationem virtutemque caloris, quem ſub di- ut, ſtantibus hiſce Naturæ principiis, confla- verſo venarum tractu habet, varios effectus gratura ſit iteruml atque iterum, uſque ad parit, miranda certis temporibus incendia finalem totius Univerſi interitum& con- cauſat. Concludimus itaque, quod Italia ſummationem. SGI. De Phlegræo Campo in Agro Puteolano. potui prætermittere quin omnibus me ſumma admiratione affecit reperitur renda. ſeculis celeberrimos Campos ſulphus enim hæc ſemper aquis bullientibus& ni- reos quos Veteres Phlegræos vocant, inſpi- grore ſuo formidinem incutientibus plena: cerem. Superato itaque Subterraneo Meatu, Cacalum diceres pice& reſind bullientem: quæ quem Ja Grotta vulgò vocant, quem alibi de- ſubinde locum mutat, ac indureſcentibus a- ſcripſimus, intra Montem Pauſilippum, ex- quis in margine lebetis arctatur vel amplia- in cavatum, non procul Pateolis, inter fauces tur ſimul cum exhalationis impetu majori bie la Montium Planities longè latẽque exporre- vel minori. Mirum& illud, Voraginem illam 5llee cta in conſpectum ſe dat; locus omnino agu,ö ultra humanam ſtaturam àad8 vel 10 horrore& formidine plenus; longam di- yedes in altum gjicee in modum pyramidis, ſocntt,& cunt pedibus t200, latam 1000, quam Pli- eaſque pingues ac luteas ſalphureique ferè Thlegtes. mius(ampos Phlegræos à flammis& ardore vo- colois quod vel ipſi Puteolani non diffiten- rum dam cari ſcripſit, Cornelius autem Strabo Forum tur; qui perhibent, ad is aut etiam 24 pal- ſulcani appellat, locum ubi& ab Hercule ſu- mos quandoque has aquas ebullientes in al· dotiſimun peratos Gigantes quidam fabulantur.(olles tum evibrari,& hoc præſertim cum Mare 0 ibi paſſim flagrare fundo ſpectantur in imo Eſtuat, non item quando quieſcit. Lucu- % nam magnos ubique cum odore ſulphureo per entiſſimum ſanè indicium, hoſce mirificos plura foram ina ſemper exhalant fumos, qui exaltabi Uiguoris effectus aljunde non per omnem vicinam regionem Ventis etiam dere niſi à Mari; Ventotum quippe procel- 878 u Neapolim uſque deferuntur. Circundatur lis agitatum, dum per Subterraneos meatus al. arer tota hæc Planities Collibus ſive æupibus præ- liquefactæ hujus materiæ promumcondum celſis, quorum verteæ quondam præaltus, ſollicitat, mirum non eſt, liquorem ſuis an- perpetuis tandem ignilus depaſtus, in vallem guſtiis contineri neſcium, ultra à natura ſibi profundam ſubſediſſe, ex ipſa loci forma conſtitutos limites in altum ejaculari, tan- colligitur. Itaque qui quondam vertex, tò quidem violentius quantò majori vio- nunc ingens in plana valle foſſa eſt; quæ lentia Maris impetuoſus Muxus illum ex- coſtæ vel latera Montis olim, modo Sco- truſerit; quin& diverſus tunc temporis a- pulorum ac rupium cacumina ſunt:& hi quarum color ex varia Marinæ aquæ cum Dion Caſ. olim quidem, Dione(aſſio teſte, majori co- varia mineralium ſuccorum miſcella com- mhabet b. pla igues flammaſque evomebant: Montes poſitus, nimirum quam ex profundioribus erne quoque vicini continuò ardebant,& veluti terræ ſcatebris Subterranei Venti Marinis è fornacibus fumos ejiciebant ſpiſſos,& æſtibus agitati,& inter fammòs invaleſcen- . bb aquas igneas. Nunc temporis autem ipſa Pla- tes eructant, apertè docet. Mari verò quie- 14 nities non ſecus ac colles Phlegræi Kamm Nente nihil horum ſentitur; ſed aquæ in La- Abecler perpetuis exhauſti foraminibus infinitis ca- cunæ faucibus pingues ac nigra fuligine VibI vernoſi ſunt,& materia coloreque ſulphureo ſqualidæ tantum una cum eerpeee eein tinwiſte flavent ubique; ſolum quoque cum tangitur quadam ſpectantur. 1l l propter concavitates reſonat crepitatque, bus Vulcanius hic(ampus ſtipatur? Spectan-lielum per aele ſentiaſque non ſine ſtupore ſub pedibus fer- tur in hiſce Caminorum ductibus Spiracula en, n ventes aquds, ſumoſque denſos& ignitos ſibi- non pauca, quorum aliqua perpetuum ventum 9 8 85 lare, ac fluere hinc inde cum magno fragore formidabili cum ſonitu& fragore eructant, per tubos atque cavernas ſubterraneas vi tanto cum impetu, ut ſi lapidem injeceris, exhalationum factas; quæ quantæ ſint, exeum mox denuo repercuſſum magna vi foras perièris, ſi foramen aliquod obtures vel gra projectum recipias; nonnulla famum flam- 0 vi lapide, eundem mox impetum fumi eru- mis mixtum ejaculantur: in Inferno te con- 15 ctare videbis. ſtitutum diceres, ubi omnia horrida, lu- Aa 3 ctuoſa cab. IV. 1 Nno 1638. Negpolim tranſiens, non Ingens tamen in eadem Planitie Lacuna Tacuma bor- 190 MUNDTISUBETERRANET Sect. I. ctuoſa ac formidanda terum facie, ſalphurisſ ſulphuri, nitro, vitriolo conficiendo operam quoque, bituminis, naphthæ aliorumque mi- dant. Quomodo verò ea præparentur, di- neralium fætore non tantùm exanimeris. cetur in ſeguentibus ſuo loco. Tiguram loci Et tametſi locus adeò horridus ſit, mul- hic apponimus corum quos deſcripſimus tum tamen indè emolumenti captant ii qui Camporum. De Specu Charonio, vuν la Grotta de Cani, ſito ad Lacum Agnanum, on rocul Neapoli,& de Lethæa vi& proprietate qua introtuntes Poll; 7 ſuſfocatos interimat. cap. V. Odem Anno 1638. cùm cuncta Natu- ſtum Syiraculum ab hom ine perito protruſus ræ miracula Territorii Veapolitani, duo- fuit: qui mox ad Spiraculum admotus, vi- gus præced. Capitibus declarata, vide- ae vaporis inde exeuntis ſævitiem mi- licet, Veſuvium, Sulphureos ſeu Phlegræos nimè ſuſtinens, ſuffocari videbatur omnis Vulcani(ampos,& Balnea Puteolana, cum iis motũs expers: quem& ſubitò extractum in quæ in Iuſula Iſchia ſpectantur àHφα Stagnum Agnanum demerſerunt:& poſt non- exploraſſemʒinter cætera celeberrima(anum nullam moram quaſi ex alto ſopore emer- Syelunca occurrit, ob miras& abditas interi- gens etiam ambulare cœpit, ac tandem cibo Shebele, mendi vires nulli non nota: quam antequam refectus redditus fuit domino ſuo. Miratus deſcribam ſſtum Loci præmittendum cenſui. ſum fateor, valde tam inſolentem Naturæ Adjacet dictum Antrum Lacui quem Ar effectum, non deſtiti ad inveſtigandam tam gnanum vocant, Figurà rotundà, diametro abſtruſi eectus cauſum, quam hiſce expono. 500 mille circiter paſſ. aquà gaudet limpi-· Dico itaque plurimis in locis hujusmodi da& oppidò frigidâ, mineralibus rivis au- ¶Haroneas foſſa tum in Germania præſertim ctà. Spectatur ad ripam domus ruſtica, in Orhæ Oppido juriſdictioni Electoris& Ar- qua ejus poſſeſſor plures(anes alit ad expe· chiepiſcopi Moguntini ſubjecto reperiri; rimenta intra Syecum facienda de canibus ubi me intra pratum naturæ loci feralis con- intromittendis. Ubi itaque locum attigi· ſcii conduxere ad locum molari lapide con- mus ecce confeſtim canis exemptus, ac tectum, ex quo virulentus vapor exſpirabat. perticæ loro alligatus in dicti Antri fune- Ego juvenis etiam tum inſita curioſſtate ductus Uuin „ e N LIB IV. PYROGRAPHICVUS. Cap. V. ductus veritatem rei meo damno& pueri- 1 li imprudentià motus tentandam cenſui; at vixdum caput applicaveram foramini, tum ecce ſtatim virulento vapore ſuffocari cœpi;& niſi me ſtatim abſtractum frigida offudiſſent, mortis periculum non effu- giſſem. Verum antequam caꝝſam exactius pro- dam, primò quid propriè per(haroncas Scro- hes intelligatur, explicabo. 191 Oſerv. P. ATHANASIO KIRCHERO 88 JokxNxs CARAMUEL Epiſcopus. E St Lacus qui vulgò de Agnano dicitur a- ELpud(oſmographos, qui Italiam deſcripſe- runt, celeber. diſtat Veapoli quatuor milli- bus paſſuum, quũ via Pateolos itur, cingitur 1 Quid pre- Charoncæ gcrobes ſeu Koſſæ ſunt omnia illa Collibus, quos Natura exornavit arboribus: * loca quæ hominibus omnibuſque cæteris a- nam rari proſtant Ruſtici qui illos colere, neæ Scro- bes. nimalibus exitialem exhalationem exſpi- aut incolere velint. Lacus eſt amœnus,& rant, à Charontis(ymba forſan ſic dictæ, quod pulcher: nam amphitheatrali pompa cir- ſimulac eas quiſpiam incautius acceſſerit, cumvenitur. Pauci illi agricolæ, quibus for- Charontem ad eum in Acherontem traducen- tuna conditionem benigniorem negavit, dum paratum inveniat: dicuntur& Plato- ubi illuc veniunt, moribundis fiunt ſimi- nia Spiracula: originemque trahunt exſuffo- les; nam omnes illi Montes vapores veneno- catis in occultioribus Terræ cavernis vapo- ſos exhalant, quorum malitiam, ſeu dor- ribus vel mineralium ſuccorum virulentia miant, ſeu terram ſentiſcunt. Eſt depravatis, aut alia deletrice qualitatis vi ibi Chypta quæ à(anibus nomen ſortitur, contaminatis: qui uti tota ſubſtantia hu- in quam ſi(anis projiciatur emoritur; ſi manæ naturæ adverſantur, ita quoque ſta- indè extractus ſubmergatur in Lacum, revi- tim cordis vitales ſpiritus opprimunt: qui& viſcit. Cenſuit Academia Indagatrix(ſic in fodinis metalliferis non raro occurrunt dici voluit, quia diſſimulatis Veterum Ju- magno foſſorum periculo. Verùm de hiſee niorumque Philoſophorum Placitis, laten- vide tractatus ſeguentes de Natura& qualitate tem veritatem in Libro Naturæ inveſtigat) Venarum. Cujuſmodi in Hetruria complures ſua intereſſe rem medullitus examinare. inveniuntur,& ut plurimum in Vulcantis Illuc nonnulli& quidem ex præcipuis ive- (ampis quas Sulphataras vulgò vocant: quo- rant, ſed referebant multa quæ quia ſidem rum corruptis maligniſque ſpiritibus dicta ſuperare viſa, ſine communi examine non corrumpuntur foſſarum Spiracula. debuerunt admitti: qui enim nec Antiquis, Differentes itaque hujuſmodi halituum fa- nec Junioribus Magiſtris credimus, cur de- cultates eſſe comprobandum reſtat. beremus aſſenſum præbere condiſcipulis? Sunt quædam Foſſæ quæ ex Arſenicalibus Decrevimus ergo rem aggredi communi originem ſumunt,& hæ ſtatim cor petunt. ſtudio, ut veritate explorata cauſas indaga- Sunt quarum halitus Mercuriales, qui& ner- remus. Octobris igitur vigeſima ſexta An- 5& pulmonibus plurimum obſtant: ſunt& ni 1664,(fuit Dominica) illuc plerique ex- aliæ quibus halitus ex cauſticis ſalibus, qui currimus poſt meridiem videlicet, ne ma- conſtrictiva vi pollent,& auces& cerebri tutinæ nebulæ Obſervationes impedirent. meninges, coarctantes reſpirationem tol- Secunda horà ante Solis occaſum ibi nume- lunt,& ſafßfocativi dicuntur: atque hi ſola rabantur quadrigæ decem, equi multi,& aquæ frigidæ affuſione curantur, ſine qua præter famulos, qui per accidens aderant, morerentur:& ratio eſt, quia frigida affuſa Nobiles(nempe Doctores, Comites, Mar- capiti cauſticam& conſtrictivam faucium chiones, Duces, Principes, Prælati, Epiſco- acrimoniam diſſolvit, unde laxatis fauci- pi) quinquaginta vel plures: nunquam, opi- bus, ſpirituque reſumpto, qui primo mortui nor, ille locus aut tanta fuit Procerum co- cenſebantur, reviviſcere incipiunt. Si verd pia aut tanta Ingeniorum majeſtate hono- originem ex ochra, ſandaracha, auripigmento, ratus. Ergo, ut convenimus, communi labo- & arſenico infectos halitus aſſumpſerint, re& ſtudio incepimus ſingula examinare: haud dubie cordis ſpaſmmos inducentes ſine re- medio infectos interimunt. Atque hanc ego Ipirituum ſuſfocantium cauſam reor eſſe Foſſa Recognovimus Locum;& eſt in Montis oipbtæ de- Charoneꝶ ad Lacum Agnanum: cujus ſitum, na- clivo, qualem depingo. Habet portam Ii-clluio. turam& proprietatem in litteris ſuis ad me gneam in EC, ut qui experiri volunt, ali- datis, non minori eruditione quàm ſoller- quot nummos ſolvant Ruſtico qui utitur tid, per varias obſervationes magno Nobi- illo Monte. Eſt crypta manu folſa, alta lium, IIluſtrium, Prælatorum, curioſorum- quaſi pedibus octo, lata ſex, longa duode- que hominum concurſu, quam fuſiſſimè cim: poterit fieri major, ſi curioſitas poſtu- deſcribit IIluſtriſſimus& Reverendiſſimus let experientiam in loco capaciori expediri. Joannes(aramdel Epiſcopus legevanenſis to- Nudis oculis in illa nulla percipitur mate- tius encyclopædiæ conſultiſſimus: ut proin- riei differentia; nam ſicut ſuperius, ſic de operæ pretium me facturum etiam inferius aëre plena videtur A, linea totius argumenti diſcurſum hic apponere. CD, deorſum ad G. Latera ſunt humida, ac ſi pri- Foſſarum hujuſmodi differentiæ. OGOBSWSRNVr o Mins Sec. I. 192 MUVUNDI SUBTERRANEI ſipridie aqua ad illam uſque lineam inun- det, calet. Color eſt modicus, tantus tamen Olſern daſſet: à linea C D, ſurſum, latera omniaqut percipiatur ſtatim manu,& poſſit etiam ſunt arida terra, quaà ſicca, friget; quà ma · brevi tempore pede calceato ſentiri. Funale ac- cenſum. OS8K RNUATI1 0 TII. H ad I. Et tandem cum totum funale po- Perilluſtris D. Franciſcus Andreꝶ Juris nebatur infra lineam CD, totum extingue- Doctor, ingenii feliciſſimi Vir(cui noſtra batur, nec reſumebat flammam ſi exige- Academia Ider ſplendorem& gloriam,& retur. debebit poſteritas Libris doctiſſimis) moræ 0 rnrs impatiens fuit ingreſſus ad G.& tametſi inclamaremus omnes, præſtare ut pericu- Venit Fumis conſiderandus,& notavi- pumm lum rei facerent alii; maluit ſingula exami-· mus aliquid quod indiget meditatione. Sit dſ nare quàm aliis credere: tanta doctiſſimum pavimentum Antri AGB, ut antea cumſ, hominem præoccupat indagandæ veritatis flamma ardebat ſupra lineam C D, fumiss in ambitio. Sumpſit funale H K accenſum: ar- altum ferebatur, ut exhibet Vam. 4. cum debat illud per quatuor ſuperiores digitos autem fanale mergebatur infra lineam AB, nempe ab H adI,& quamdiu tota flamma ſumus adſcendebat ex funali rectà uſque ad erat ſupra lineam C D, ardebat ſicut in alio lineam A B, non autem ſupra lineam C D, ſed quovis loco: conſidera Num. 1. Cum pars fu- inter lineam AB& C ſe auræ maligue nalis ardentisinfra lineam CD ponebatur, ſu- immiſcens feſtino motu ferebatur ex I. per perior(quæ erat ſupra lineam illam) ardebat, C,& deſcendebat ad M, ac ſi eſſet aqua quæ inferior(gquæ erat in ra eandem Lineam) ex- ex latice præcipitaretur. tinguebatur: ut Num. 2 videtur. Si autem illud elevabatur ita ut I ſupra lineam CD emergeret, iterum illud ardebat, ut prius ab OB- f 1 U ſu, ſblgl (ll 11 fin 00 el feclf a en, I 1 Canis im. miſſus. LIB. IV. PYROGRAPHHICUS. Cab. V. OB S. FRU Arind. runaeia· Funale ex Vum. 2. fuit examinatum, nec Fauc e notata in illo aliqua humectationis ſuſpi- cdio: erat aridum ut antea: quod ipſum con- firmant dicta Vum. 2. nam ſi infra lineam OCP eſſet aqua, pars funalis immerſa extin- gueretur& elevata non ſtatim flammam recuperaret, nam adhærens impediret hu- mectatio. GOipSö o öVoCN Immiſimus Songiam in G ſiccam videli- gix. cet,& poſt longum tempus, non ſolum non potuimus vel guttam humoris exprimere, ſed neque percipere indicium adquiſitæ hu- mectationis. J Inſpicilo. Sumpſimus inſpicilla:& ſupra lineam CD m. nullum humorem concipiebant; at ubi in- fra ꝛllam lineam ſubmittebantur, tegebantur humiditate(pano Hiſpanus vocat) ac ſi huma- no halitu fuiſſent perfuſa. Sed hæc humecta- tio, ſicut etiam ab halitu concepta. illico eva- Vie still. neſcebat. Hinc audentiores redditi experiri or. voluimus an„illatoria via aliquid diſcere- mus. Accepimus igitur collocavimuſque ſu- periorem partem Alembici in fundo, nempe ore in ipſo pavimento Cypiæ, ſi forte vapor echalans exciperetur: ut vides Vum. 5.& ta- men poſtea extractum, interius nullum ſu- dorem habuit: exterius autem habebat ali- quem illi ſimilem quem ſcyphi vitrei aquà glaciatà pleni extrorſum exhibent. Tunc, quia motus videbatur ex D per C in Mur- geri, poſuimus os Alembici verſus D;& poſt notabile tempus humorem habuimus inte- rius non multum, ſed ſen ſibilem, minorem tamen quaàm qui in guttam tranſiret. Erant qui nullum ſaporem perciperent; erant qui acidum pronunciarent, fortè hi præjudicio aliquo deludebantur, nullum enim ego per- cepi; ſed meo non fido guſtui, eſt enim ob- tuſus& tardus. GAs Poſtea canem immiſimus: qui quamdiu permiſſus eſt habere caput ſapra lincam C D manſit tranquillus quietuſque, nec vel mi- nimo ſigno auram ſibi nocivam aut mole- ſtam oſtendit. Ubi coactus eſt caput in fra 193 bivia(quæ in aqua& aëre vivunt) ibi vive- Ohſerv. re poterunt: Ratio id ſuadet. Ergo Ranam Rana. immiſimus in G. quæ ſtatim ſibi importu- num vaporem ſentiſcens, quaà poterat cona- batur evadere: manſit coacta,& tardius quàm(anis ſenſibus deſtituitur:& obiiſſe putatur. Extrahitur, terrà frigidà obtegitur; nec enim laborem adhibere voluimus ut ſillam portaremus ad Lacum; ad ſe rediit, & ſaliendo per herbam evaſit. Ja Mlilitare ſulphur QB.S8 ERVATT Examinare an ſalobur pyreum(Hiſp. polvora) infra Lineam C D ſuccenderetur, optabat ingenioſa curioſitas; ſed in eo ma- cpians, ximè ſtabat difficultas ut haberemus mo- dum immittendi ignem; nam omnes flam- mæ& carbones accenſi extinguuntur ſi in- fra C D ponantur. Sparſimus ergo illud mi- litare ſulphur ab A verſus G,& feſtinà manu chordam accenſam applicuimus ipſi A. conce- pit illud ignem,& totum inſra Lineam CD conflagradit;& fumus inter ſuperficies CD & Ah ſe extendens exſiliit ut prius Obſer- vatione III videramus. Occubuerat jam Sol;& quia eramus redituri Vegpolim, conferentiæ doctiſſimæ finem impoſuit opulenta collatio Excellen- tiſſimi D. Marchionis de Arenis juſſu exhi- bita; in qua omnia tam profusà ſunt appoſi- ta munificentià, ut poſt quam ſatisfactum fuit Dominis, ſaccarata pretioſa,& vina gla- ciata data& propinata fuerint famulis, ut haberent& ipſi de quibus in reditu poſſent philoſophari. Rediimus Veapolim. varia au- divimus,& varia diximus: Conveniemus die ſtata:& unuſquiſque ingenium acuet ut Obſervation es has, quas in dubium vocari non patiemur, ſupponens inferat conſe- quentias quas valeat. Clariſſimus D. Thomas Cornelius Medici- næ Doctor& Profeſſor, Ingeniorum mira- culum, juſſit æfodi ad M.& quia nihil notatu dignum reperit, foſſam neglexit. Juſſit ite- rum effodi ad G.& quia terram effoſſam cenſuit egere examine, illam in vas vitreum ut domi ſuæ ſubjiceret Chymico magiſterio: ſi quid ſcitu dignum inveniat, nobis communicabit. A0 illam lineam habere, omni niſu conabatur Excellentiſſimus D. Marchio, qui Aca- emergere,& iterum iterumque manum demiam hanc à ſuis Avis ante centum an- impellentis fefellit: ſed tandem baculo col- nos erectam, nunc tandem reſtituit,& ma- 11 lari illigato preſſus jacuit, elanguit,& in de- gnis expenſis conſervat(nec enim paucis 5 liquium incidit: mortuum Extra- multa& varia Inſtrumenta formantur) vo- hitur.& in lacum ſubmergitur: ſigna dat du- luerat capere materiam illam quæ infra Li. e! biæ vitæ; ſed non ſurgit: ne ſubmerſus peri- vean CD ſubſidit, aut Verius perfluit,& pe· c‚4 ret in litus trahitur, aqua perfunditur: ad ſe riclitari, an& quantum eſſet aere communi redit, ſurgit, omnes circumſpicit,& ne ite- Ponderoſior; ſed famuli(ſie ubique contin- rum in(ptam trudatur, currit Veapolim. git) Organa quæ juſſerat, non aſportarunt. O B 8 E. R A T VIII. His ergo poſitis, quoniam collati diver- N ſorum Ingeniorum diſcurſus ſcientias pro- Materia quæ CVyptam inſeriorem occupat, eria qt movent, ego, qui à juventute PHy¶ſcæ promo- nempe infra lineam C D, quæcunque illa ſit, vendæ adlaboro, te, qui in eodem mecum aqua eſt levior, acre gravior: ergo animalia ſtadio curris(non en im ſeparat locorum di- ſtan- gniem con- 194 MUNDISUVBTERRANEI ſtantia quos ſim ilitudo ſtudiorum conjun- Philoſophiæ regulas inferantur? Secundo, Seſt. I. git) audebo conſulere P/imò, quænam(on· An alia debeat fleri Obſervatio, quæ factas ſeguentiæ ab Obſervationibus his juxta bonæ poſſit delucidare? OQA N. Montes Ignivomi in externa Telluris ſaberficie ſpeclabiles Terram plenam Ignibus eſſe, ſatis demonſtrant. cap. VI. Iexullo ſigno Igni Subterranéi ver ita- non ſine manifeſto vitæ periculo obſervas- tem cognoſcere poſſumus, certè ex ſem, obſervata in iis omnem fidem ſuperan- Montibus flammiuomis aliiſque Sulphu- tia, tantum in me potuerunt ut ve hinc reis Crateribus, quos Vulcanios vocant, eam ita præſentis hujus Operis auſpicandi occaſſo- luculenter ſpectamus, ut qui eam negare nem&originem ſumpſerim. voluerit, omnium opinione temerarius, ne Habet& Hetruria ardentem in Apennino dicam veſanus& ſtolidus exiſtimari debeat; Montem, in Felſina ſive Bononienſi Agro alte- cum eorum multitudo& varietas tanta ſit rum; non deſunt præterea inter Piſtorium& ut nulla ferè ſit in Orbe Regio quæ non illos Petram Malam Lacunæ& Antra perpetuos exhibeat, uti apertè oſtendimus in Mappa noctu præſertim, flammarum globo eructan- noſtra univerſali. Et ut à notioribus incipia- tia. Notantur& in Mutinenſi Agro duo fa- mus, eſt in Sicilia ina omn ium tum Poë- moſa plena incendiis loca, de quibus in ꝓræce- tarum tum Hiſtoricorum monumentis ce- entibus. Venio ad Germaniam, Galliam, crnas leberrimus, cujus arcanam conſtitutionem Hiſpaniam; in quibus etiamſi Montes re- in ſeguentilus deſcribam, utpote dordyis cenſitis ſimiles non ſpectentur, frequentes annm, teſtis,& dicti Montis explorator. tamen tum Sulphurei Crateres& Lacunæ fu-. Ab Atna 150 mill. paſſ. diſſitæ ſunt Inſulæ mum flammaſque evomentes, tum innume: gaanmi. Liparitanæ ſive Æoliæ, aut Hephæſtiæ 4 Græ- rabilis ubique locorum thermarum multitu-, cis dictæ, A Latinis Vulcanig,& ſunt ſeptem, do, de quibus ſuo loco, Subterranei Igres in- videlicet Strongyle, Lipara, Hiera hodie tra eorum Hydropliylacia ſerpentis, Huculen- yulcano, Hiceſia vel Salona, Ericuſa vel Ali- tiſsima præbent veſtigia. In Miſnia Carbo- cur, Phœnicuſa vel Phelicur, Euonymos, aum Mons ſubinde fumo& igne ſævit. In ptolemæus à Ptolomæo dicta Iſtica& Didyme; quæ olim Lappia Montes præcelſos in Ætnæ ſimilitu- plinius. teſte Plinio omnes arſiſſe feruntur; hodie dinem flammas eructare Olaus narrat. Strongylus ſolus ex ſeptem, incendlis ſævit, In Iſlandia quis neſcit Heclam Montem strabo. non inferioribus ætuæis aut Veſuvianis. Stra. incendiis omnium Geographorum relatione Bone teſte, olim unà cum Montibus& Mare famoſiſsimum„cujus ad miracula Naturæ totum ar/iſſe dicuntur. accedere videtur, quod vertex ejus perpetua Anno 1638 cum occaſione Triremium iο candeat, radix inextinguibilibus incen- Melitenſium haſce præterveherer, deſcen- diis flagrans Voraginumque abditarum fre- ſione factà inter alias, Vulcanum& Strongy- quentia nulli ad plurima etiam ſtadia adi- jum examinandum duxi;& Strongylus qui- tum præbeat, ſaxorum cinerumquè eructatio- dem ob ignes quos continuo evomebat, o-ſne omnes circumſitos Campos in ſterilita- mnem acceſſum intercludebat. Vulcanus ve- tem unà cum formidabili ſonitu& fragore 1d induciis cum æſtuariis factis, præter ſu deducat; quem dum audiunt incolæ animas mum nil aliud monſtrabat; habet tamen ad- impiorum cum ejulatu miſerabili ibidem junctam Inſulam, quam Vulcanellum vocant, torqueri, ſuperſtitioſius credunt. Vide Olaum Ohus I. Vulcano adnexam, quam ex rejectamentis Magnum, cæteroſque Geographos in De- Montis ex ultimo incendio eructatis natam ſcriptione hujus Infſulæ. 1 ferunt Omnes Inſulæ ſalphure, nitro, bitumine Et nè ultimam Septentrionis Plagam ſcatent, quin& fundum Maris cavernis in- perenni frigoris glacieique inclementia da- numeris pertuſum eſſe, tum Vortices, tum mnatam ſine ullo calorig remedio Natura re- Olaus ll. e exeuntium Ventorum, Mare mirum in mo- liquiſſe videatur, in Inſula quam Groenlan- Grumlu- dum inflantium, frequentia indicat. Ut pro- diam vocant, Polo proxima ingentem con- 4 1050 e 13 inde minimè ab iis diſſentire queam, qui ſtituit yulcanium Montem, ad cujus radices W ajunt, mina& cuniculos ſubmarinos cum Monaſterium Ord. Prædicatorum- quod Atna,& deinde continuatis per dorſi Apenni- D. Thomæ vocant, tophaceis lapidibus ex fammiro. Hi concava ductibus cum Veſuvio correſpon· Montium rejectamentis conſtructum eſt; mi ialie dere; quod veriſs imum eſſe Anno 16 38, quo de quo plurima admiratione digniſſima re- Me Calabria in ultimam penè ruinam Terræmo- fert, omnium harum memorabilium rerum tuum ſævitie redacta fuit, præſens& ocula- inſpector Bartholom. Zenetus Venetus, in eas tus teſtis comperi. Vide quæ de hiſce in oras neſcio quo caſu conjectus. Verba ejus Præſat. hujus Operis fuſiſsimè tradidi. ſunt: Hic viſitur Monaſterium S. Thomæ Do- Eſt in Campania Veſuvius, cujus hiſto- minicanorum,& ab eo non procul Mons Igni- p Iham- riam vide, ſi placet, Lector, in Prolegomenis vomus, ex cujus pede Fons aen erumpit 7 1 a1 7 7 7— 8 2 5 hujus Operis; hos enim recenſitos Montes Hujus Fontis aquis er tubos deriuatis, non mo- cum Anno 1638 adſcendiſſem, cunctaque di omnes cellæ Monachorum inſtar Hpocauſio- 1 rum u 7 7 2 690, 2 . 5 ocol 2 ¹hont. 27 25 6u C. 2 7 7 De 4 11 7¹ 21 — 7 Ji 7 Ate. 75 * 4 UUUh.ι 2 9* ac 95 7 7 100 Nl 7* e 9 ＋ 4r ltln 7 1 NV 8 6 77¹ 7 7 ＋ . 7 5 2 7¹ t — Hore 77 G. 4 NI He 01: 2 ＋ . 4 2 75 76˙¹ 7 2fl. 64 7 1e „Ni 4 ＋ Fe 1 298 Ze, 222 77¹ 2 2 2 57 7 7 4 Hü, 75 0 1 2 12 1 ＋ J 4 470 1 A 7670 999 1 4 2. 2 ＋ 75 4 U —— Fi U — ＋ 2 47 795 ＋. 22* 22 2 7 roſ 7 Y¹0. 4 225 21 7. ＋ 7707 7＋ — 48— i ¹πt feEAα 7. G., 22 Ticte Jt 0 0 ＋5 191. Nſreh 7 — 1 . 22 ＋ 101H ＋ 77 , 0 10ů— N¹ 7 *7 7 140 i. u, feli 7 25 ee 0 7 — 78 ＋ 7 4 7 „ 0 72 2 701. 0 777 ⸗ 2 71. 22 1. 7 4 ＋ G 72 0 7 2 11 7 2 AA. * G 2 1 GMn 2 IeEt b 4, E ilet f 14 ＋ 7 JuMt „ Igilii, ¹,ο 2/11¹⁰i,, J D nt 2 CeëeA. 77 Iinl. ceg FE11 99 7 7 C! 4 HLb 7 7 0 2 7 „ fiqſi dt l- 4, C, 2 77 12ʃ4 * 7 22 7 ＋ 4 Aſee Jalleia caorntll. 4e c l. HlDat, vel. 70% 22 64, 20¹ pollecg 2 uhiege Geocd 77 15 45 eid. tuntoſe 2. Fosg. ſteCιjðůiut, Ile, aulen-ſ. K e ee be ſeieng Hocl hacde ꝓil lelng 2 ſeſbd Gatudi, IA ſefg ſic tunil..uſt lud ſi ë ſai Anill Hoc q feſenate Gllliut nto 4* 4 Lie, 9 ſcſel Fuib. dceutro gilur fg en ſeęs, oim ſie. n HiuHne ſeu vid0, ſe A Abebet. Aellig 7¹ 7 nL. claufi, Mu hüeur ſcſeute B. Caudlle-, C.inu ale JORUM rum montes ——— p V D N ,, , , 44. 5 ,, ,, ,,, 72 S, — . 6 4 D , , , , 4%, 1 ———— 6%% ,——————— , 2—————————— ,,, e 5———— —————————— —————————— 9 eegelß co. YVnlrons Geocoſini Ailisluumm 7 eoſg 2 oi Dine Piiſig let cſiuui, ueꝙιj˙ ̊m, enin læc ollcervabil- bunſue, Acl,uuu, vicefu ſedeſ..i ,,. el. 2 roſel, Zucdu.., ſt ν⏑, in 2 ſahe, cleſioſis, fferficlé, monlit Nulcd nio-, Mederinu, Me, Cenlin 2t. ſilit l. Fefund eſſue, ſ̃ ei. ſ id., tet 7 7%1 Uil Je cgudli. LIB. IV. PYROGRAPHICUS. 199 cap. VI. rum calefiunt, ſedetiam cibi, imò& ipſe panis coquitur; tophum ſeu pumicem Mons eomit, ex quo totum eſt ſtructum(enobium; topſi enim Vi aquà illà perfaſi, quaſi adbibito hitumine con- glutinantur. Hlic item horti pulcherrimi aqua ferventi rigati, in quibus flores& fructus omnis generis. Hæc autem aqua ubi per hortos decur- rit, cadit in vicinum Sinum ſeu portum, quo ſit ut nunquam gelu concreſcat, ideogue appellunt piſces& volacreꝶinnumeri, guibus incoleæ ad ſa- tietatem viclitant. Sic ſcribit qui vidit& o- ram detexit Archithalaſſus Regis Daniæ, Nicolaus Zenetus Venetus. Veriſimile autem eſt Heclam Iſlandiæ& Groenlandiæ Vulcanum per occultos cuniculos correſpondere,& ad frigoris glacierumque vehementiam domandam per abdita æſtua- In nonnulls Tĩa perpetuò negotiari. Unde concluditur& Sꝙptentrio. ratio,(ur in nonnullis Septentrionalibus . Me Inſulis,& Norwegiæ, Finmarchiæ, Biarmiæ, ſulinde gla- Lappiæ Litoribus, in una parte Mare facilli- 0 heis inè congeletur, in altera nulla frigoris nivium- vieinu. que v concreſcat; item in nonnullis litori- bus abundantiſſima paſcua unà cum arbori- bus& agris fœcundiſſimis reperiantur, in a- liis, ut in Nova Zembͤla, nequ egramen, neque arbores, neque quicquam nutrimento homi- Sunt& Inſulæ Japoniæ vicinæ quas Se- ptem ſorores vocant, quarum una Vulcanum inſignem è regione Urbis Tanaxuma exhi- bet. Inſulæ Philippinæ& univerſus S. Lazari Ae Archipelagus ita ſcatet Vulcaniis locis ut vix ſit Inſula quæ ſi non in montibus, ſaltem in Crateribus Scrobibuſque Charonticis con- ceptos Veſtæ fœtus patefaciat. Mons in Java Inſula non procul ab Urbe%%, Ta. Panacura; hic cum antea multis annis non nacuræ ſæ- arſiſſet, Anno 1586. primùm diſruptus vie- e lenta flagrantis Sulphuris eruptione aded ſæ- viit ut ad decem millia hominum in ſubje- ctis agris interiiſſe dicantur; tribus conti- nuis diebus ingentium ſaxorum ejaculatio- ne ſæviendo in dictam Urbem Panacuram, tantam fumo caliginem induxit, ut& Sole tecto diem in tenebras converteret. 2 Mons Picus Erat& alius in Timor Inſula Mons Picus i Iimor nomine, tantæ altitudinis ut per zoo millia- Daſala. ria lammeus in Mari vertex ſe conſpicien- dum præberet; hic Anno 1638 concuſſis per horrendum Terræmotum fundamentis una cum Inſula abſorptus, nil præter ingentem lacum poſt ſe reliquit. Ita referunt Annales Soc. JESU. nis proficuum obvium fiat, terrà perpetux Mons Counqpi in una Bandanarum Inſu- in ands. ſterilitati ſubjecta; quia videlicet ſtuaria larum Anno 1586, poſt continua 17 anno- nis Inſulis. quibus locis ſubduntur, eadem calore quoque rum incendia tandem diſruptus tantam ſaxo- ſuo rerum copid beant; contraà fit iis in locis rum, einerum, ſulphureo- bituminoſorum ſubter quæ æſtuaria non ſe diffundunt. Mostes lſia pluribus paſſim Regionibus Montibuus abundat Ignivomis. In Ormuzio Perſici Si- nus Inſula, omnia plena ſunt Ignibus Subter. raneis, unde ſeptem annis continud arſiſe di- citur; eructat adhuc quotidie ex ſalinis Mon- tibus, quibus Inſula ſcatet, flammarum globbos, quibus ferè ad vaſtitatem redactum eſt to- tius Orientis celeberrimum Emporium. In Perſide ipſa paſſim inveniuntur Sulphurei Crateres, qui non ſine ſtinerantium horrore pumicum copiam emiſit, ut Mare iis penè te- ctum, totum ardere videretur, cum omnium piſcium animantiumque interitu. In Sumatra ingens Vulcanus conſpicitur, in auma- Balalvanus, ab ingenti ignium copia, quam 5 evomit, ſic patrià linguà dictus. In Ternate Inſula una ex Moluccis, Mons Mons igni- teſte P. Maſſeio in nubes aſſurgit excelſus& Ternate ln- arduus, cujus inferiora denſis conſtipantur e aſdus nemoribus, ſuperiora incendiis continuis de- fœdata glabreſcunt. In vertice(raterem ha- P. Maſſeius 8; noctu diuque fumant& ardent. Cophantus in bet hiatu vaſto in plures circulos, ex majo- Bactrianorum Regione incendiis ſuis omni- bus eum intuentibus formidinem incutit. ribus in minores ad inſtar Amphitheatri cir- cumductum. Hic Sole Ægquinoctia ſubeun- In Media. In Media Suſis ad Turrim quam vocant te potiſſimum Borealium Ventorum afflatu Albam Ignis ex guindecim(aminis erumpit, fumo& flammis ſæviens omnia circumvicina ſonitu adeòd vehementi ut circumvicinis loca cineribus obducta in vaſtitatem redi- populis ibidem Iaſerni oſtia eſſe perſuadeat. n lrta- In Septentrionalis Tartariæ Litoribus, 1255 NMoſcis referentibus, non infrequentes ſpe- ctcantur hujuſmodi Vulcani oſſicind. 11. 9117 In Mauricis Mauricæ Inſulæ, teſte P. Turſellino in Vi-PFall. ta g. Aaverii, tanta Subterrancorum Ignium vi p. rurſel- pollent, ut totæ ardere videantur; unde fre- linus. in Rne si. In Regnis Indoſtan. Mogor, Tibet, Cam- quentes Terræmotus tantum è cavernis& boĩa, paſſim hujuſimodi Montes, uti& in va- ſtiſſimo Sinarum Regno reperiuntur, uti p. Martin. P. Martinus Martinius in ſuo Atlanteè Sinico Martinius. Hotat. in Jopenia. In Japonia præ cæteris Inſulis yulcanus inſignem Hicinarum noctu diuque fumum cum Igne evomentium copiam conſtituiſſe videtur; quæ uti à Firando celebri Urbe 70 milliaribus diſtant, ita noctu tædarum adin- ſtar totam illuminant Regionem, cum ad- miratione ſpectantium. NMontis Thla vertice flammarum, cinerum, ſaxorumque, arborum magnitudini non ce- dentium, ejicit ut Inferni prorſus ſpeciem exhibere videatur. Vide citatum Auctorem. In Nova Guinea obſervati ſunt ab Hollan- I Mar dis, uti& in Terra Auſtrali hujuſmodi Mon- tes magno horrore nautarum. Similes viſi ſunt in vaſto illo Oceano Auſtrali, vulgò Mari deIZur, ſed ſine nomine. In Oceano Indico paſſim Montes deſerti& ſcopuloſi ſuos monſtrant famoſos Vulcani ca- B b 2 minos, ——— ——————— 588 196 MUNDI SUBTERRANEI Seck. I. minos, quos omnes tibi Mappa Univerſalis pulorum metu ne quandoque ruptus extre-(oyolia exhibet. mam Regioni perniciem adferat. Nuontes Accedimus paulatim relicto Oceano In. Ad Vallem Peruviæ quæ Mulahallo dici- 5„ Aeren, ſuliſque, ad Aficam, in qua oclo Vulcani cele: tur, à Quito Urbe 5e leucis diſſitam, Vulca- bres obſervantur; in Monomotapa duo, in /us alius ſe ſpectandum exhibet, continua Angola, Congo& Guinea quatuor, in Ly⸗ Ignium flammarumque eruclatione ulttra citra- bia unus, in Abaſſia unus; præter innumeros que populis etiam remotis ſolitas calamita-· Crateres& Autra Sulphurea ubique paſſim ob- tes minatur. Aadhe via; quorum nonnulli conſumpta materia In America geptentrionali quinqus obſer- Annie combuſtibili, induciiſque veluti conſtitutis vati ſunt, partim in Nova Hiſpania, partim. ſævire ceſſarunt, ſuo tempore denuo matu- in Nova Granata, partim in Californiæ can. l rata Iguium materid ſævituri. aliiſque interioris Mexicani Regni medi- m Mre 4. Nare Atlanticum aded Ignibus Subterra- tulliis. 1 neis ſcatet ut Terra illa Platonis quam A- In NMicaragua triginta quinque leucis ab 5 Subterra · tlantida vocat, non alia de cauſa niſi horum Urbe Leon, Mons præcelſus tantà Ni ech Iguium ſævitia& Terræmotuum hinc conſe- mas ejicit ut ad decem millia paſſuum vi- quente frequentia abſorpta interiiſſe videa- deantur. tur;& in hunc uſque diem Marium Tractus Alter non procul ab Aguapulco ſimilis fe- De quidam flammis& ignibus ex Pyrophylaciis rociæ comperitur. 1 emergentibus infeſti affatim oſtendunt, quo- Ad caliſorniæ continentem tres,& in Me- rum ſævitiem tum columbus, tum Veſpuccius diterraneis dus alii; de quibus vide P. An. gudres magno ſuo periculo experti ſunt, ut in Hi- dream pereꝛ Mexicanæ Hiſtoriæ Scripto- erer. 4 0 ſtoria Novi Orbis detecli legitur. Neque de- rem. ſunt hujus rei veſtigia. Vidimus igitur Flammivomos Montes per ſ Inſulæ quas Tereras vocant, vix obignium quadripartitas Terraquei Globi Europæ, A. 00 ricui in Ca. ve hementiam habitari poſſunt. Canariæ In- ſ, Africæ. Americæ portiones, zerrd mari. 1l naris. ſulæ,& in iis Picus Mons immenſæ altitudi- que à provida Natura conſtitutos; non quod 10 nis, ignem in hunc uſque diem, uti& Inſu- in incognitis adhuc Mundi partibus plures larum circumjacentium plana eructant, ſul. non ſint, aut eſſe poſſint, ſed iſtos qui hiſce 10 pbure& bitumine referta. Vide quæ in Ter- ſeculis in tam frequentibus circa Orbem ln rio Libro plura de horribili Terræmotu qui Terrarum Navigation ibus itineribuſque ter- in accidit Anno 1638, in Inſula S. Michaelis rà marique ſuſceptis obſervati fuerunt. h, una ex Terzeris,& de mirandis even Et ut diffuſionem Iunis Subterranei per uni- ſun tibus qui ex eo conſecuti ſunt, adduxi- verſas Terræ ſemitas melius intelligas, hic lun Jil, mus. Tiguram apponendam cenſui, qua mentem tu, mſala Inſulas S. Helenæ& Adſcenſionis olim meam intentionemque penitius compre- 0 8. Relene. arſiſſe tum combuſtæ Montium rupes, tum hendes. cineres lithanthracumque copia ſatis ſuper- 0 que demonſtrant. V Nontes Accingimus tandem nos ad Americam, Hinc patet, univerſam Telluris intimæ 1 3 uam ſi Vulcani dicam Fegnum, non impe- Officinam innumeris Pyrophylaciis inſtru- fl riez-. ritè dicam. In ſolis Andilus, quas à conca- ctam eſſe,& eo ab AUCTORE NAIT UR 15 tenatione Montium Hiſpani Cor dillera vo- Aqueo Elemento junctam eſſe conſortio, le eant, quibus Regnum Chilenſe ſubditur, ut Mundum potius perire neceſſe ſit quàm 1 Alphonſus 1 5 Vulcani, teſte P. Alphonſo d Ouale indigena, ut unum ab altero ſejungatur. Ubicunque q; via. al 'Oale. qui& in Mappa illos expreſſit, obſervantur; enim Vulcanus eſt, ibi ſubtus Pyrophylacium nus ii. 11 quorum aliqui Ignium fetibus tumidi, tan- eſſe tam certum eſt quàm certum camino„ ſu tas eidem Regno Anno 1645 pepererunt ſubeſſe vel culinam, vel fornacem, aut ca-. calamitates ad quas explicandas vix ſuffi- cabum, vel ſimile quid. Quemadmodum au- 1 Aunales: Ciat calamus, integris paſſim Urbibus tum tem Pyrophylacia per innumerabiles Terræ Tarum. abſorptis, tum everſis. Vide Aunales noſtro- rimas, fiſſuras, meatus, haud ſecus ac Siri- 50 Terra de v] Patrum ad citatum annum. Hiſce ad- 1s per univerſi Microcoſmi intimas muſcu- Fuego, ad jungimus Vulcauos qui ex Auſtrali Maris lorum nervorumque fibras penetrant: ita Magellanici parte, vulgò Terra del fuego, ob·& Hydrophylacias haud ſecus ac Sanguis in ſervati ſunt. humano corpore per capillares venas, uni- In Feru. In peruano Regno ſeæ quoque inacceſſæ verſo ſe communicant Telluris Globo per altitudinis reperiuntur Vulcani; tres in An- incomprehenſos quoſdam meatus undiqua- dibus præter innumeras Vulcanias ſcrobes. que diffuſos. Atque hinc tot in omnibus In Carrapa Provincia Popayana Aions eſt Mundi partibus Thermarum multitudo& va- tempore ſereno potiſſimum fumo flammiſ- rietas, de quibus ſuo loco& tempore. Ne- que ſæviens. que ſemper neceſſe eſt ut Montes Camino- Paraguipa Urbs 90 leucis Lim diſtans, rum ſolummodò officio fungantur, ſed in- NMontem vicinum habet ſulphureum, qui con- fra ipſum Mare, æquò atque in Terreſtribus tinuo:gues ejaculari non ceſſat, magno po- regionibus, Camini ſubſunt& Pyrophylacia: quæ LIB. IV. PYVRO cap. VI. quæ ſi ex incluſi Aèris vehementia ſuſque deque vertunt omnia; uti paſſim in præcedentilus dictum fuit. Atque hujuſmodi Pyrophylacia Rurſum alteram Inſulam huic proximam for quoque in Europa ſubſunt Arehipelago, quod ut oſtendatur, hic Coronidis loco apponam Deſcriptionem P. Franciſci Riccardi Soc. JESVU, occaſione formidabilis Terræmo- tus, qui accidit Anno 1649 in Inſula San- terinia, cui& præfatus Pater præſens omnia oculis ſuis vidit,& Romæ totius rei even- tum oretenus mihi poſtmodum retulit,& ſequenti teſtimonio poſteritati notum eſſe voluit, quod& tanquam inſtituto meo val- de opportunum hic inſerendum duxi. Franciſcus Riccardus. Nelatio P. Franciſci Recardi, De Subterraneis Ignibus qui ex imo pe- lagi erupere Anno 165o. prope Santeri- nium Inſulam in Archipelago. Plinius. guant quod ſtupenda guæ dam& præter hominum captum reſerat; veruntamen guotidlie ipſa duce& magiſtra experientia diſcimus in multis vera locutum fuiſſe: maximò cum Hiſto- riæ ſuælibris recenſet multas Inſulas quæ ſuc- ceſſu temporis eꝶ imo pelagi erupere,& inter alias Theram OHmpiade 135, quam& Cali. ſtam& Philotheram diclum fuiſſe nouimus; jam verò à Sanctæ Irene inſigni lirgine& Mar- tyre, quæ ilicolitur, Santerinium appellatur. Wam in ſuis Annalibus Eccleſiaſticis ad annum 726, ipſe Baronius fidem ſeciſſe Plinio vide- tur, cum ibi ſic loquitur: Vapor ex Camino Ignis viſus ebullire inter Theram& Thera- 1 Inſulas ex profundo Maris per aliquot dies, quo paulatim condenſato& dilatato igniti æſtus incendio, totus fumus igneus monſtrabatur. Porrò vaſtitudine terrenæ ſubſtantiæ petrinos pumices grandes& cumu- los quoſdam tranſmiſit per totam Aſiam,& Lesbum& Abydum& maritima Macedo- nix; ita ut tota ſuperficies Maris his pumi- cibus eſſet repleta; in medio autem tanti ignis, Iuſula ex terræ congerie facta, Inſula quæ Sacra dicitur, copulata eſt, nondum prius exiſtens. Quod idem contigiſſe Anno 1457 didicimus ex quibuſdam Verſibus marmo- ri ad perpetuam memoriam inſculptis, qui juxta hortam(aſtelli Scari ejuſdem Inſulæ ſic le- e her uni el per umi. 0 Baronius. telligas, li zu mentem torogre⸗ 855 guntur 15 1 Magnanime Franciſce, Heroum certiſſima m proles, ＋ Criſpe vides oculis clades, quæ mira de- dere, Quinquies undenos iſtis jungendo duo- bus, 115 Septimo Kalendas Decembris, murmure 1 vaſto Aute Vaſtus Thereſinus immanis ſaxa Ca- 0¹ menæ Cum gemitu avulſit, ſcopuluſque à flucti- bus imis Dam vis nonnulli Plinium mendacii 4 G RAPHICVõS. 197 quandoque incendiis corripiantur,] Apparet, magnum gignet memorabile monſtrum. Magna 5 Ignium matam fuiſſe conſtat Anno 157, non mino ri als ſub Santirenenſium terrore; cùm per annum du- Arcbipe- raverit Incendium, at teſtantur adhuc quidam 80. Seniores, gui 2Aud oculis conſpexere. In méclio autem hujus moclicꝶ Inſulꝭæ, guæ modlo Mancph KaA? vocatur, in hodiernum uſque diem Fos- ſa ingens& proſunda conſpicitur, quò inferius anguſta, paulatim in fundibuli inſtar in rotun- dum ſe explicat, eæ qua tanquam ex Camino erumpe lant ingentia illa ſaxa& ſcopuli, qui ci- neribus commixti molem illam undis probmi- nentem conſtruxere. Nunguam autem etiugui Subterraneos 10- los Ignes gui é bitumine& ſulphuris copia foventur,& interdum impetu maximo erum- punt, conſtat ex calidiſſimis aguis, quæ ad littus Maris in extrema Auſtrali parte Inſulæ repe- riuntur,& quibus ut thermis ſaluberrimis u- tuntur Incolæ, ad morbos ex frigore ortos ex- pellendos. VJiruùm ſi unquam Ignes illi concluſi in Terræ Horrenda viſceribus vim ſuam exercuerunt, tum maximè rempetates guando Anno 16 50, vigeſimo quarto Septembris uſque ad nonum Oclobris, tot ingentibus& tam freguentibus terræmotibus Inſulam illam con- cuſſerunt, ut Santerinenſes ruinam proximam ſebi metuentes diu nocluquè aris ſupplices advol- verentur. At dici nec enplicari poteſt quantus timor omnes invaſerit cum ruptis obicibus Vi- ctrices illæ Flammæ viam ſibi facere per me- dias Æquoris undas contenderunt, quatuor circiter milliaribus al Inſula Santirenenſi verſus Orientem; ſiguidem repente Mare intu- muit adtriginta ſurſum cubitos, lategue per vi- cinas Terras ſe extendens olwvia guægque evertit; adled ut in ipſo Candiæ Portu, qui tamen 8o mil- liaribus diſtat,& triremes& naves repentino impetu confregerit. Aër verò vaporibus illis Airis hor. maleolentibus& ſulphureis infectus& obte- nebreſcere& innume ras formas cæpit induere; wiſta. hinc lances igneas& enſes flammivomos vibra- ri, illinc coruſcantes ſagittas emitti; hinc velut terribiles ſerpentes& dracones volitare, illinc fulmina& fulgura cieri vidiſſes. Quanquam& videre vix conceſſum, adebò vapor Mina enim læſi fuere acribus illis& ſulphureis vapo- ribus intuentium oculi, ut illo triduo cæci fer- me omnes eſfelti, non modò nibil cernerent, ſed tanto tamque gravi dolore correpti miſeram ſuam ſortem continul deflerent; ubi autem oculos aperuere, viderunt omnia ſua argen- tea& aurea, tum vaſa, tum veſtes, omneſque picturas fulvo colore obdlactas. Tantam autem pumicum multitudinem Ignea illa vorago evomuit, ut totam pelagi ſuberſſciem contege- rent, ita ut vix navigio incedes e poſſet aliguis. smyrnas uſgue&(onſtantinopolim delatos fuis- ſe, litorasue omnia compleviſſe certiſimum eſt. is autem hujus Incendii primis duobus menſi- zus erat maxima, quandoguidem& bullire vi- Bb 3 ciuum Pumicum ej ectorum multitudo. 198 MUNDISUBTERRANE!I Seck. I. cinum NMare inſtar ferventis ollæ videbatur, de vigore& ardore multum remiſoerit Tarta- mique denſiſſimi acervi emergebant. potuerit, nihilominus& pumices ejicere& ud Suiuman. Jui ſi aliguando advefſo vento defere ban- novæ Inſulæ formationem elaboratre viſus eſt; erge tur adl viciniora loca, frle, fœtoremgraviſſ. gud quumvis vecdlum undis ſiomineat, obſerva- mum, interitum& avibus& animantibus imò tur tamen tranquillo Mari vadum,& viæ ad Gipſis hominilus inferebant; ut accidit ꝙ Octo- ollo cubitos aquæ illi ſupernatant. Bris&A Novembeis, præter innumèram auium, Ouod ſi quæratur, num j am omnino con opiti oꝛium, boum, aſinorum multitudinem quingua- fint Ignes 1ll? Reſpon debitur videri aliquando ginta agricolæ fumo illo ſuſfocati miſerè periere. reviuiſcere; ſiquidem animadvetſum eſt, nul. Idlem accidit novem nautis qui noclu nauigio toties illic Mire ferveſcere, fumumgue cum illac tranſeuntes, poſt tres dies inventi ſuni o- undis attollere maximè autem hoc Auno 16 50, mnes ſemicomluſti.& in Io Inſula ſunt ſepulti. die undecimo Fanuarii& tribus ſegquentibus Reliquis autem guatuor menſibus quamvis diebus. r VII. De berenni duratione Ignis,& pabulo ſeu fomento ejuſdem. Cap. VII. UNDIOPIFEX& UNIVERSR ricycloſis;& quemadmodum teſte Sapiente, NATURK LEGISLATOIH cum Ter- omnia Flumina intrant in Mare,& ex Mari ram fundaſſet, ſimulque reliqua revertuntur, unde fluere cœperant; eva- Sublunaris Regionis Elementa 80 cuat Sol Mare per vapores, vapores in plu- ineffabili Sapientia diſpoſitam Elemento- Vias reſoluti, Mari, unde extracti fuerant, rum congeriem ſecuit, ſectamque in mem- mox reſtituuntur. Mirantur multi, dum bra redegit. Hinc Univerſi conſulens deco- Ætnam tot millibus annorum ardentem ri, nec non Viventium, eorumque præcipuè, conſpiciunt, nec capiunt, quomodo Mons qui Terram incolunt, indemnitati, Elemen-tam diuturnis incendiis necdum conſum- torum portionem intulit Cœlo,& Aſtra ex- tus ſit neque Iggis extinctus. orta ſunt; partem Terræ junxit, ea concor-¶ yidimus undantem ruptis fornacibus Atnam dia ut à ſe invicem ſeparari non poſſint ſine Ign ivomoſſue globos Iigue ſactague volvere Ignis Sub · totius interitu;& Ignem quidem viſceribus ſaxa. neus 2— 2 intimis centroque concluſit, tanquam prin- N 555 Hi certè ſi cycli N f in⸗ activum cipium quoddam activum quod omnia re- Neln t 1585 Naturg aenne 7 2„nO me,. ljqua informaret, animaretque, Aquæ, tan- 8 nkantoperemkarentur cum ebee 2, nullo ua i 5 quam principio paſſivo, adeò ſtrictis amici- 1485 2 4 pabulum ei ad tiæ legibus junctum, ut etiamſi contraria vi. Petuanda iucendia, ut poſtea demonſtrabi- mus, deſit. Incendia ad ntes,& deantur, unum tamen ab altero ſejungi non adurunt Montes, 1J tum ipſa, tum omnia quæ ex ipſis oriuntur, 45 ean 255 1 5 ö 1901 conſerventur. DE u S, itaque OpT. MAx. demöndrabit 15 enene Ignis Subterranei, uti omnium aliorum, effi- 125 0 ciens cauſa eſt. Quoniam igitur opus Natu-· uni continub rapidos vertuntur in orbes, ræ, opus Intelligentiæ eſt ex inſita ei provi- Natusd motus perpetuante ſuos. dentia, utique rerum eidem neceſſariarum Fuerunt complures ex Peripato, qui dum ſubſidio carere non voluit; cùm qui dat eſſe, huncperpeiuum Ignem concipere nequirent, dat& accidentia ad eſſe. Cùm itaque prima illum non verè& realiter præexiſtere opi- Veee Mundi principia eſſent, illa certè perennes nati ſunt, ſed nova ſemper& nova genera- Natura. Operationes, ne decurſu temporis cum to- tione ex ſpiritu in Montium antris agitato tius Naturæ interitu deficerent, habere de- naſci; perperam. Spiritus namque qui è buerunt; unde naſcitur perennis illa opera-· motis diffractiſque contingit aquis, frigi- tionum naturalium Elementorumque dura-· dus ſemper humiduſque eſt, hincque pere- 0600 tio& perpetuitas; quæ uti nulla ars aut grina aòr qualitate afficitur, quæ ignitioni humana induſtria imitari poteſt, ĩta ſoli Di- maximè contraria eſt; validiſſimo quoque ee vinæ artis Omnipotentiæ ſunt propria; quo- Borea flatu aër tantum abeſt ut igneſcat, rum partes tametſi perire videantur, nullum ſut potius hyberno tempore vel ad primum tamen ſecundum totale ſui eſſe, cum legis um congelaſcat; neque tenuiſſima ſub- Naturæ dictamini ſubſtent, perire aut perdi ſtantia, cujuſmodi aër eſt, atteri poteſt niſi poteſt. Hinc quoque naſcitur perpetua illa à duriſſimis corporibus inter ſeſe validiſſi- Aſtrorum conſtanti ſemper& inviolabili mè colliſis: fieri ergò non poteſt ut ſpiritus quadam lege procedentium à tot myriadi- tenuis frigidus& humidus Ignem excitet in bus annorum indeficiens vertigo; hinc Ele- materia quantumvis apparatiſſima. Eſſe mentorum motus in ſumma varietate re- itaque in viſcerilus Terræ tantorum incen- Pericyecloſu rum ſemper invariabilis. Hinc perpetua dlorum æſtuumque caaſam ex præcedentibus n, Aquarum tum intra tum circa Terram pe- patuit; quem nos Ignem Subterrantum dici- mus, & diu nocluquè ingentes flammarum globi fa- reus 1lle focus, vixgue ſe attollerè ex undis frma Nove 2 Ignis nuſi. qmentum Penptiun. J — 2 LIB. Iv. PYROGRAPHICVUS. 199 I. mus, cujus actione metalla digerantur, fos:. Diximus in præcedentibus totum Geoco- Experi- vI ö ſilia& mineralia maturentur,& ſi quid ſmumòale tanquam proprio Elemento con- mentum. aliud Tellus profert rerum combuſtibilium hinc originem ſuam nanciſcatur. Dico ta- men ſpiritu ab aquis commotis excitato, Ignem Subterraneum veluti ventilabro quo- dam excitari, —— Alleogue extollere fammas Saxaqueè ſul vectare& arenæ tollere nimbos. Sunt porrò alii ex Peripato, qui mirantur, cur Ignis Subterraneus in inſimis Terræ re- ceptaculis ſeu Pyrophylaclis diſpoſitus, illinc non avolet, altioreſque atque naturales re. giones petat. Hiſce reſpondemus, DE UN Mundum tanta corporum ſubordinatione ſtare, ex Terra verò Mare illud undique& undique ab initio rerum in ſui veluti nutri- mentum attrahere; ex Sale verò Terra Ma- rique pingue illud naſci, quo omnia tum extra tum intra Terram contenta vivunt, aluntur, conſervantur. Eſt enim hoc veluti gluten quoddam& balſamum Naturæ, ſine quo nihil coaleſceret, nulla rerum hetero- genearum in unam coagularetur ſubſtan- tiam. Hoc itaque terreſtribus glebis appro- priatis junctum modò Sulphur, modò Mer- curium, modò aliud Mineralis genus pro- 2 N 1 ducit, tum ob calidum illud innatum, tum ob & continuo eorundem nexu condidiſſe, ut humidum& pingue ſeu unctuõoſum, quod fieri non poſſit unum ab altero diſtrahi ſine Sali copioſum ineſſe comperitur. Dixi Ter- um keſſe totius Naturæ ruina; ex hac enim diſtra- reſtribus glebis appropriatis junctum, quia cum Mue de ctione, uti unum corpus alteri ſine vacui Tellus ſulphurea ſubſtantia potiſſimum pol- 3 formidine, quo Naturæ nil magis contra- leat, Sal unà cum pingui ſuo illi junctum rium eſt, ſuccecedere nequit, ita Aër, Aqua continuo novum& novum producit ſul- & Ignis adeò rigidè ſuæ juriſdictionis terri- phur: ita cum humido illo unctuoſo primi- toria contra communem Naturæ hoſtem genio junctum alteri inter fibras Terræ la- tuentur ut ſalvà Naturà à ſe invicem quali- tenti ſimili materiæ jam diſpoſitæ, hydrar- cunque violentia ſeparari& avelli non pos-· gyrum producit, aliis verò in locis pro diſpo- ſint. Nil fortuitum ubi Sapientia ſumma ſitione& ſympathia Terrenarum partium cuncta compoſuit; nil violentum ubi poſt-· jam alios& alios ſuccos, aliaque Mineralia habitis particularis Naturæ legibus res ſua- poſt longum Naturæ combinantis ſingula& pte ſponte obſequuntur. ſingula ſimilium attractum,& unumquod- Audio obmurmurantem mihi hoc loco que ad talem, non ad alium effectum pro- Peripatum, hoc argumento: Ubhicunque eſt ducendum adaptantis laborem educit. Ve- contrarium, ibi corruptionem unius intervenirèe rum Salem horum omnium cauſam eſſe ſic neceſſe eſt; Ignis perpetuò jungitur Terraqueo oſtendimus: Olobo ſuo contrario; Ergo neceſſario aqua extin- Primd, Salem Naturæ veluti ſemen quod- guet ignem, vel hic conſumet aquam. Ratio pa- dam eſſe,& unum ex tribus principiis na- tet ex Philoſopho: Quandocunque ſimul fue- turalibus. Secundò, continere in ſe& cali- rint activum& paſſtvum, neceſſe eſt ut u- dum& humidum, duo alia Naturæ princi- num ſemper agat, alterum ſemper patiatur; pia, quæ ab invicem nulla Naturæ vi ſepa- Ignis ſe habet per modum principii activi,& rari poſſunt; adeoque hunc adeò per uni- Silye- Terraqueus Globus per modum principii verſi Terraquei Globi ſubſtantiam eſſe dif. n df. paſſivi; Ergo ex reciproco rerum motu trans· fuſum, ut nulla aſſignari poſſit adeò exigua, A. vece mutationem oriri neceſſe eſt. Reſpondeo, cujuſcunque tandem illa fuerit conditio- eerde Si hæc Elementa in ſummo& æquali inten- nis, Terreſtris portio, ex qua arte Spagyrica ſionis gradu ſpectentur, verum id eſſe: ſi verò non ſeparetur, adeòque omne corpus natu- in diſparato gradu, juxta prædominium u- rale in ultima partium ſuarum refolutione nius in alterum, conſiderentur, falſum eſſe. aliud præter Salem non relinquat; atque hoc Ex prima ſiquidem poſitione ſequeretur, o- quidem uti ab omnibus Philoſophis accepta- % Obectio. N „ mnia ſemper corruptum iri, nil gener ari, nil vivere, atque adeò univerſa hæc Mundi machina jam dudum deſiiſſet. Quapropter cum Calor Frigori, Iguis Terræ præpolleat, ſemper Ignis activitate ſuà contra Terram& Aquam præpoll ebit;& ne tot continuis in- cendiis totus tandem illabatur Orbis, Natura tum eſt, ita ulteriori experimento non in- diget. Huic tamen Sali pingue ſeu unctuo- ſum quiddam naturà inſitum eſſe,& pror- ſus inſeparabile, experimento comproban- dum duximus; ut planè conſtet, Sal uti o- mnibus ineſt, ita pingue quoque ſuum nul- libi locorum deeſſe. ————. Flige terram incultam, nullo unquam ſtercotationis beneficio affectam; hanc Sole exſicca contritam,& in pollinem redactam per Retortam, uti in Stygiis aquis fieri aſſo- let, diſtilla; deinde vas recipiens remove; rerum provida ſemper de novo& novo fomi. re illi providit, ita ut quantum Iguis depaſci- tur, tantum illi de novo ſubmittit Terra- queus Globus, cui incluſus eſt; neque peri- culum eſt ut aliquando extinguatur, cui Natura tot caminos ad reſpirandum, tot iti- nera occultaſque meatuum ſemitas ad no- vum attrahendum commeatum aſſignavit. Quomodo autem ſœc pabula& fomites perenni circulatione durent, exponendum duximus. & invenies genuinam Terræ pinguedinem, pinguede aquæ(quæ intra recipientem primò data 4%% 1 ſi f ſ 55 emnibuus opera impoſita fuerat) ſupernatantem, Salis neſi ſaporem ſubamariuſculum referentem; pa- tet Sect. I. 200 MVCUNDI SU tet ergo, Terram plenam pinguedine,& oleaginea materia refertam; unde omnia ſive ex Inanimatis, ſive Vegetabilibus Sen- ſitiviſque ſint, ſuum hauriunt alimentum. Lumbrici proprii hujus terreſtris pinguedi- nis filii, adeò eà replentur, ut arte Spagy- rica præparati, quaſi toti in oleoſam pin- guedinem reſolvantur, multis inſirmitati- bus opportunam. Non eſt Vegetabile quod à benigna Matre non ſimile ſibi attrahat una cum Sale, ad naturæ conſervationem, nutrimentum; quæ deinde uti in alimen- tum cedunt animalium, ita& his, quod à Terra attraxerant, bonum tantopere ne- ceſſarium, liberaliter nunc plus, nunc mi- nus, pro conditione uniuſcujuſque, com- municant. His ergo ſuppoſitis tanquam veriſſimis BTERRANE! luris ſemitas diſpoſitis, ut vaporibus& ex- halationibus ab Igne Sulterraneo excitatis illud vel illud Minerale, quod unicuique foſsili maximè conſentaneum eſt,(ubi ſul. phurea glebarum diſpoſitio, Sulphur; ubi Mercurialis, Mercurius;& ſic de cæteris,) ope Salis dictique pinguis unctuoſi produ- cant. Quoniam verò cum tempore hujus- modi materiæ ab Igne Subterraneo correptæ perennibus incendiis conſumantur, ali⁴ continuo ſalſtitui neceſſe fuit. Quomodo autem hoc fiat, exponamus. Dictum fuit in præcedentibus, Mare ex So- lis& Lunæ vi influxiva concitatum, tum in perpetuo& indeficienti Fluxus& Refluxus agitatione verſari, tum Ventorum tempe- Naturæ principiis, jam id quod primò nobis ſtatumque procellis annuis, menſtruis, quo- inſtitutum erat, de perenni Ignium pabulo, ar- tidianiſque motibus turbari, quorum conti- gumentum proſequamur. Piximus inyræce- nua ſollicitatione Mare compreſſum per ab- dentibus, Terrenum Corpus undequaque& Sale ditos fundi mæandros ſulphureis, ſalinis, di- & pingui unctuoſo refertum eſſe, quod à Mari ctiſque pinguis materiæ, quibus pollet, ſpiri- primùm naturali ſuctu attractum in eam quam Mare nobis exhibet ſalſuginem un- ctuoſamque ſubſtantiam convertitur;& ita vn Sale ſe habere, Marinæ aquæ effectus ſat oſten- & pingueli- ne ſcatet. TJotum Cor. dunt; ſiquidem veſtes pannoſque maculat, iiſque eluendis, præterquam quod inidonea neſcio qua uredine vitiat, ignique extin- guendo ex pingui illo ei comm ixto, quo flammas non dicam extinguit, ſed potius auget, inde prorſus inepta comperitur. Diximus præterea Terrenum Corpus non tus ara homogenea, ſed quantum quantum eſt he- Cab. vIII. tibus, refertos in intima Telluris penetralia diffuſum, ubi materiam invenit diſpoſitam, eam virtute ſua ſeminali fœcundat, quod Igni abſumptum erat pabulum novo com- meatu inſtaurat; atque hoc pacto perenni quadam pericycloſi combuſtibilis materiæ fo- mitem à primordiis rerum uſque in futura lecula ad ipſam uſque Mundi conſumma- tionem continuat. Sed ut hæc luculentius patefiant, id unica Montis Ætuæ deſcriptione, 05 omnium Montium Vulcaniorum ea- dem ſit ratio, demonſtrandum duximus. III. E T NÆ D E Rrs In qua veluti in protot)po quodam Subterraneorum Ignium, eorumque pabuli inde- ficientis rationes, uti dici ſolet, ad oculum demonſtrantur. Um Anno 1638 Siciliam perluſtra- rem, ante omnia Atnam Montem, omnium Scriptorum monimentis ce- leberrimum, exam inandum duxi; magnum, inquam, terrarum ardentium, atque adeòd quorumcunque ferè æſtuum terra marique ſævientium prototypon famoſiſſimum vel hoc ſolo, unico Naturæ ſpectaculo admi- & ſummum miceque confragoſus; per vaſtiſſimum r2 85 ratiocinio explorarunt, in altum eri- gens; 6o verò, vel ut alii, 100 millium paſ- ſuum radicibus circumfuſis ſpatium occu- pat, pinguibus circum jacentibus arvis, vi- netis, paſcuis fœcundus, pinetiſque ac fa- gis altiſſimiſque abietibus nemoroſus; ad verò verticem inſtabili cinere pu- rabilis Sicilia. Cum vix Auctorem ſive ex milliarium in àmbitu fatiſcit Craterem, Antiquis ſive Neotericis reperias quem qui arduo introrſum clivo ſeſe in tartara non in admirationem& ſtuporem hujus fe· uſque anguſtat; rocientis Naturæ vis traxerit. Quoniam ta- flammis, fumo, tum ex imo, tum ex lateri- men genuinas antorum effectuum cauſas à bus Montis cum horrendo mugitu, tonitruis longè tantum intuiti ſunt, nos paulò pro- non abſimili, erumpentibus adeo formidan- pius accedefites, quæultimis hiſce tempo- dum, ut vel ipſa imaginatio jamjam inſtan- ribus τ a⁰ A⁰ονν A me obſervata ſunt, tis Igris ac ruinæ neminem, quantumvis au- conſtitutionem proſecuturi, omnium tam daciſſimum& intrepidum, non primo ſta- exoticorum Hectuum cauſas opportunòè de- tim occurſu conſternet, atque à quodam monſtrare conabimur. veluti Infernali barathro avertat. Eſt ergò Atna Mons unicus, verticem ad Neque dubito quin crebra illa quæ per zo millia paſſuum juxta axem, uti à Mauro- ‚ n ür omnem ætatem hic viſuntur incendia, jugi- Heo&(lavio, qui ejus altitudinem Geome- bus cinerum rejectamentis hunc Montem Va- Mauroly- CUs. Clavius. rerogenea materia glebiſque conſtare, ita à betenga Natura intra intimas& per univerſas Tel- ngf Maris Flu. xus G ge. fluxus;. ſtrumentum Naturs ad Ignes 5. vendos. Magnitudo Montis. Crateris amplitudo & Horrend viſu horribile præcipitium, fais —————— —————ů WI PPP — —— — — ſneeerelſ eee enmeuene kel rcne , ＋ , I 8——— ———, , S—— FF Cap.vIII. Semitæ igneorum fluminum. Nix eꝙ cinis vertici do- minantur. LIB. IV. PYROGRAPHICUS. 201 dumque, quos lithanthraces vocant; quæ 1 — 2 2—222 72 cum undiquaque tum interioribus ſpiriti-„ateria ge- bus mineralibus, tum extrà, nivibus, plu- aſi. vaſtiſſimum nonnihil auxerint; quod ex omni parte tum clivorum cadaveroſa, cine- rea& pumicoſa rupium combuſtarum fa- cies, tum ingentium Antrorum(quorum unum zo millium hominum facilè capax videre licuit) ſpecies, carbonibus pumiceis, nec non variæ liquefactæ materiæ Minera- lis quiſquiliis& recrementis formidabilis, abunde oſtendunt. Videas multis in locis ex dicta materia, quam ſciarram vocant, in- gentium torrentium ſemitas, ex igneo li- quefacti metalli fuxu olim magnarum ſtra- gum veluti veſtigia quædam relictas. 0 ſummitate nix& cinis æternum meditata conjugium, omnia triſti& luctuoſo vultu cooperuiſſe videntur; utique tanto incau- tè adeuntibus periculoſiora, quantò pro- fundæ quædam nive& cinere tectæ voragi- nes, in intimas Montis abyſſos ſine fundo exporrectæ, frequentiores ſunt; quæ uti complures ſine duce inconſultius acceden- tes abſorpſerunt, ita reliquis exemplum ruinà ſua dederunt, non temere illa loca adeunda eſſe, quæ tam occultis machinis Matthæus Taveran, abditiſque dolis vitæ illudunt mortalium. Quemadmodum magno vitæ periculo ex- pertus eſt P. Matthæus Taveran uti curioſus rerum naturalium, ita& Montis hujus ex- viis, grandinibus, ventiſque expoſita ſit,& facile penetrabilis, nemini ſanè mirum vi- deri debet, hanc aduſtam exuſtamque ma- teriam, uti novo ſemper& novo è cœlo pro- veniente commeatu imprægnatur, ita novοgã ſucceſſu temporum fætus concipere, ut ite- rum ardeat,& yne fine flagret iterum iterum- que; uti& Vrgilius teſtatur: Cætera materies guæcunque eſt fertilis igni Virgllius. Ut ſemel accenſa eſt, moritur, nec reſtat in illa Quod repetat; tantum cinis& ſine ſeminè ter- ra eſt. Hic ſemel atgue iterum patiens, ac mille per- hauſtis Ignibus inſtaurat vires. Nam cum in imis barathris nullo unquam tempore extinguatur Ignis, quin ſemper ali- uod ſui veſtigium mittat, vel fervorem, vel flammam, ut multoties in Mon- tis examine obſervavi: extrinſecus tamen non niſi certis temporum intervallis plus aut minus pro coaceſvatæ combuſtibilis mate- riæ copia ſevire incipit:& quo diutius ceſſa- plorator. Et ut paucis multa complectar, tota ſuperioris Montis materia nihil aliud eſſe—5 quàm incompoſita ſuſpenſa- que in ſe moles cinerum, pumicum, lapi- R F verit, quaſi vegetata magis ad incendium materia, eò majori ſeſe exerit violentia,& cum ipſis flammis ingentes arenarum cu- mulos mittit.& ut Lucretius aſſerit, Extruditque ſimul mirando pondere ſaxa. E Cateris ÆAinæi Deſcriptio. Cap. IX.(Oeee Montis Ætnæi amplitudo à di- verſis Obſervatoribus differentis ca- pacitatis reperta eſt; ſunt, qui eum 2 mill. paſſ. cum 8 opaſſ amplum, alii 30 mill. paſſi alii denique 40o mill. paſſ obſervaſſe ſe dicunt. Sed fieri non poteſt, ut in orificio tantis tumultibus expoſito, tot ferocientis Naturæ inſultibus continuò agitato, non ſubinde modo amplior, modo ſtrictior, pro conditione temporum reperiatur. Quod& ego ſumma admiratione non in Atua ſolùm, ſed& in Liparitanis Montibus, quin& in Veſuvio expertus ſum; ſiquidem vel ad mi- multorum annorum decurſu neque fumum neque ignem mitteret, Voragòque ali- quouſque impunè aditum curioſioribus præ- beret, donec materiæ copioſæ fomes& jam ad ignem concipiendum maturus, denuo Montem adortus accenſuſque excuſſo jugo horrendiſſimis incendiis tantò ſævierit po- tentius, quantò majus illi promptiuſque fuit combuſtibilis materiæ ſubſidium. Hanc ſortem omnes Montes Vulcanii ex- periuntur, qui nunc induciis factis in im- menſum intus concidentis materiæ coacer- Lucretius, vatione creſcunt, jam occultis Ignium Sub Horrendum nimam Vehementiorem materiæ combuſti- terraneorum machinationibus materiæ præ- bilis eructationem Mons concutitur, ex con- paratæ ſomes accenſus, quod tot annis ex- cuſſione verò ſemper morbidioris materiæ cretum erat, horrendis zucendiorum tempe- cumuli Monti aggeſti ſuccuſſatione Montis ſtatibus: diſcuſſum, uſque ad imum Mon- concidunt, qui jam uti novo fœtu gravidi tis barathrum evomit, quemadmodum ho- ſunt, ita novum ignibus pabulum dant& nu- die comparet; quod ſpectaculum adeo for- trimentum; atque adeò ex hoc partium midandum eſt, ut horreſcentibus pilis montanarum caſu craterem ampliorem reddi& vertigine gyrante caput nemo tam cor- neceſſe eſt: unde fit, ut Montis interiora datus ſir, qui illud inſpicere ſine metu pos- paulatim creſcendo exurgant, repleantur- ſit. que Crateris diminuti vacua loca, unde ſtri- cliorem Montis Craterem reddi pariter neceſſe eſt: imo materiam intus ex caſu aggeſtam ita ſubinde excreviſſe Hiſtoriæ referunt, ut TOM. I. Vorago tam profunda eſt ut omnem vi- ſum fugiar, Scopulis in modum Pyrami- dum ex lateribus exurgentibus metuen- da;& cum latera recto& perpendiculari Ce Sco- 53 Voraginis Ætnææ ſpo- ctaculum. ————⏑————————————4 — 2 — —— 202 MUVNDISUB Sect. I. Scopulorum ductu deorſum parallelo de- ſcenſu vergant, juxta Opticas tamen leges in Centro ex nimia diſtantia coire videantur; quod multos Obſervatores decepit, qui hoc Optico ludibrio decepti putarunt, latera Montis interiora in conicam ſuperficiem ſtringi. In fundo, mirum dictu, Mons ſemper ex continua eructatione materiæ Mineralis, neſcio quid in nova montis fabrica conſti- tuenda molitur, juxta quam ſemper me ob- ſervaſſe memini veluti lacunam quandam benuel. Iiquefacto metallo coruſcam; latera pas- ctario. ſim per correſpondentes meatus perpetuum fumum plurimis in locis evomunt, quem Profunditaas Voraginis. TERRANEI officinas fornaceſque fuſorias ad tot Minera- Chroni lium Metallorumque liquefactionem re- conditas habeat. Sed ut hæc inacceſſa Del Opera ab omni ſenſu remotiſſima ſunt; ita neque ab ullo humano intellectu ſatis pene. trari queunt, ſolumque mirari liceat, quod in Divinorum operum incomprehenſa ma- jeſtate capi non poteſt. Si enim liquefactæ materiæ calculum juxta diverſorum tempo- rum computum ineas, tantum eam in cu- mulum excreſcere reperies, ut 20 Ætnas mo- le ſua longè ſuperet. Verùm ut ratiocinium noſtrum dilucidius confirmemus, ſubjun- gam hic breve chronicum Incendiorum magis Miranda EIoerg, noctu flammam accenſam deprehendimus. celebrium, quibus Mons horrendis circum- Votego nunquam ſine fremitu& mugitibus circa ſtragibus ſæviens, nullo non tempore eſt, quos ſubinde tam horrendos edit᷑ ut vel incendlia ſua exeruit. Sonitus Fragoreſque formidabi- les. ipſum Montem tremefaciant. Verbo, qui ad- mirandam DEIOPT. MAx. potentiam in- tueri deſiderat, is hujuſmodi montes adeat, & Naturæ miraculorum effectibus ineffabi- libus attonitus ſtupefactuſque identidem intimo cordis affectu pronunciare cogetur: 1. Tempore quo Janigenæ novas Colo- nn Chronicon Jucendiorum tuæ. — ſi 2 81 ili— N 7 di Anige· nias quæſituri Siciliam primùm ingredie- n bantur, tantum fuiſſe Montis incendium, Be- Berſu Bom. x,33. O Altitudo divitiarum& Sapientiæ BEI/ roſus tradit, ut coloni metu vaſtitatis relictà gudm incomprehenſibilia ſunt judicia tua,& Inſulà alias in Italia Colonias inquiſituri gudm inveſtigabiles viæ tuæ, quibus Mundum conſtituiſti! Monsg adeo altus eſt, ut ex eo univerſa Sicilia comprehendatur, imò in Africam uſque& Tunetum opportuno tem- pore viſus porrigatur; ſi vero tempeſtate aliqua Mons turbetur, tunc de vita ibi ver- ſantium actum putes, ita turbinibus hor- rendis involvuntur omnia,& nivibus& ci- diorum neribus. Ignium eruptiones zn locis va- riis viſun- Fur. pioſum fumum igne miſtum pluribus in locis exhiberi; quæ æſtuaria ſi cum tempore aut concuſſatione Montis, aut aliquo alio caſu obruta fuerint, tunc imminente Montis ra- bie, etiam aliunde per extimam Montis ſu- perficiem exitum parare, compertum fuit; quod ubi fit, tam horrendas Montis efficit aperturas, tam formidandos Cryptarum meatus, quas in hunc uſque diem aliquan- do fuiſſe cum admiratione attoniti intue- bellnes mur. Vidi cavernam, quæ zo millium homi- num exercitus facile capax eſſet, ut pauld antè meminimus. Eſt& ibidem Syecus caliginoſiſima, quam Ja Grotta della Palomba vocant, tantæ pro- funditatis juxta& capacitatis, ut Montis accolæ in ea per viam ſubmarinam ad o- lias Inſulas aditum dari arbitrentur. Ex hiſce verò& ſimilibus Cyytis olim famina igned erupiſſe, proximè alveus pumicoſis exuſtiſque ſaxis, quas Siculi Sciarras vocant, Longitudo refertus abunde docet. Qui quidem lique- Srtenee kacti 2gig tofrentes ſubindè ad 18 millia pas- torrentium 8 1 igneorum. ſuum longitudinis, latitudinis verò jam 1, Hiſtoriæ tradunt; ut proinde nemo ſatis mirari queat, undenam tam incredibilis li- quęfactæ materiæ ubertas originem ſuam habeat; ubinam locorum tantæ capacitatis mox 2, 3, aut 4 mill. paſſ ſpatium hinc diſceſſerint; commodam ſtationem minimè rati, quam Naturæ truculentia tot tantiſque atque adeò funeſtis ſtragibus for- midabilem reddidiſſet; ut proinde hac oc- caſione fabula de raptu proſerpinæ introdu- cta videatur. 2. Janigenas ſecuti Sicani, novis incen- umn-- Atnæorum turbinibus fugati, relicta h¹ Orientali parte, Occidentalem inhabitare Dixi paulò ante, ex lateribus Montis co- coacti ſunt. Argonaut 3. Tempore A, gonautarum, quam cum antiquiſſimus Orpheus vidiſſet, ita cecinit: o At freta Sicaniæ tua jam Lilybæa tenentes AÆguora ſentimus, flammaſgque per alta vide- mus Ætnæi Enceladi nobis inſeſta minantem. 4. Tempore Expeditionis Æneꝶ, qui à Si- 1 21 2* 0 peA,α.- ciliæ Litore à Cyclopibus repulſus, Montis incendio perterritus, relictà funeſtà ſtatione alio ſe contulit; ita Virgilius I. 3. Æneid. Ignarigue viæ Oclopum allabimur oris, Portus ab acceſſu ventorum immotus S ingens Ipſe, ſed horriſicis juxta tonat Ætna ruinis: Interdumgue etiam prorumpit ad æthera nu- Zem, Turbine ſumantem piceo& candente favilll: Attollitque glolos flammarum SAſdera lambit. Interdum ſcopulos, avulſaque viſcera montis Erigit eructans, liguefaclaque ſaæa ſub auras (um gemitu glomerat, fundoguc exſtuat imo. Vrgilius. 5. Sub Græcorum in Sicilia dominio, ohmf· ꝛ ſcilicet ab Olymp. 2. uſque ad 88. teſte m, Tuucydide, qui hoc ipſo tempore vivebat, Ihueydidi. 7 Aribus Montem ingentibus exarſiſſe incen- diis, quo tempore paulò poſt denuo Mons ſæviens vel ipſum Fythagoram in ſummam Pyrlanm. admi- 110 ahi. ubin ſa 10 U f0. , vum. 1000 LIB. IV. PYROGRAPHIC US. 203 Cap. IX. admirationem traxiſſe fertur; tum temporeſ cum admiratione legimus; neque tamen Corollar. Empedocle. Heronis, quo& Empedoclem Montis obſerva-· tantum abeſt ut ex tanta eructatione ma- torem periiſſe Hiſtoriæ tradunt. teriæ diminutus, ut potius auctus videatur. unbore 6. Tempore Romanorum Conſulum. ua- Siquidem catanenſes cives pumices foſſuri. eee be Con- luor Montis incendia contigiſſe ex variis—0 roo palmorum profunditate, terrà apertà, aslune au- e falun, ligitur Auctoribus, Piodoro, Polybio, aliiſque.ſplateas marmoribus ſtratas, variaque An. gauur. &Fali ceſa·- 7. Tempore CJulii æſaris, denuo vehe/ tiquitatum veſtigia repererunt; quæ apertè ** mentiſſimè Atnam ſæviiſſe tradit Diodorus, docent, urbes priſcis temporibus hic condi- quod& mortem Cæſaris portendiſſe volunt; tas, Montis rejectamentis, cum magno Mon- tantum enim fuiſſetraditur, ut Mare ad Li- tis incremento, obrutas fuiſſe. Invenerunt paras uſque fervore ſuo vel ipſas naves com- præterea pontes complures ex pumice, qui buſſerit, omnibus piſcibus exſtinctis& de- ex ſolo gneorum torrentium fluxu, exefo ter- coctis, atque adeò intra 20 annos quater reno molliori conſtiterunt; flamma quoque, Mons exarſerit. ex altatà terrà ſubinde comparet, ſubinde 8. calg: g8. Tempore Caligule, 45 annis poſt CRI- diſparet; quæ luculenta ſunt exaltati ſoli calu. 8 UM, Mons adeò denuo ſæviit, ut caligula indicia. tunc temporis in Sicilia commorans, terro- Sed hæc nota ſunt. Hoc unum Philoſopho- re impendentium malorum correptus relictà rum hucuſque mirum in modum torſit inge- Aun Sicilia ad tutiores ſtationes ſe contulerit; nia, dum non capiunt ande novum ſemperł& tum ei ad: 5 5 2 N— jat. Halrianu Hadrianum tamen Cæſarem Montem adhuc novumpperpetui ignis voracitati pabulum ſup- nrg Caſar Mon tem conſcen- 8 8 di. ine, ad tanta miracula vicin ius conſide- tyrium S. Aatha. non ſit auſus. „Tempore 10. Tempore(aroli Magni Anno 8 r2. qui Ucc.& idemtruculentia Montis perterritus tutio- * ra petiiſſe loca fertur. 7 2 2 7 9 2 æſtuantem, pro ingenti animi ſui magnitu- peditetur,& quomodo pumices, cineres& reliquæ exuſtæ materiæ quiſquiliæ ſucceſſu randa, aliquouſque adſcendiſſe referunt. temporis in novam convertantur aptam i- eesnd cpee r. 9. Circa Martyrium S. A gathe; cujus meri- gnibus materiam. Qui nodus ut ſolvatur, tis& interceſſione factum eſt ut Mons quan- Suppono primò, In cineribus copioſum la- In cine ibus tumvis ferociens, Catanam tamen attingere tere Salem; quod vel hinc comprobatur, Sal latet. quod Sa/ nullo faciliori modo, quàm ex li- xivio rerum in cineres redactarum compa- retur. Hoc pacto, Vitrum, Sal, Alumen in hu- midioribus nonnullis locis, è parietibus ef- Amne 1160. 1I. Ab Anno 1160, uſque ad Annum 1169, floreſcens, nec non ex columbarum alio- ingentibus terræmotibus tota concuſſa Sici- lia, Mons Ælua exæſtuans ingenti vaſtitate omnia circumſita loca evertit, cum Eccleſiæ Cathedralis Catanenſis ruinà quà& Abas Johannes cum Monachis oppreſſus interiit. Arragoniæ. anno 1329. 13. Anno r329, uſque ad 33, horrendum in modum ſæviit Mons tempore Regis Arra- goniæ. Auno 1408. 14. Anno 1408, ſub Rege Martino. rumque. Anno 1536. 16. Anno 1536, uſque ad 37. Auno 1633. 17. Anno 1633. uſque ad 39, incendium tanto formidabilius ſæviit quantò majori 11 ni, tempore duravit; quod cum plurimi deſcri- 1 i pſerunt, ei recitando non immoror. En Anno 165 18. Anno denique 1650 denuo ſæviens ex a! Septentrionali& Orientali plaga, diſruptis montibus tantam evomuit Igaium copiam urell ut fere Brontium torrentibus igneis in ulti- „el. mum diſcrimen excidiumque deduxerit. Vide(areram de(atanenſ. Antiguit. Philo- Muſeculus heum, Muſculum, alioſque. 22 GOG 110 Ex hiſce apertè conſtat, Montem conſum- ptà materia jam ad majus jam ad minus tempus inducias egiſſe, donec novo auctus combuſtibilis materiæ commeatu tandem e- rumpens, eas exhibuit cataſtrophas quas rumque animalium ſtabulis, urinà prius ve- getatis, copioſiſſimo proventu eruitur. De quibus ſuo loco ex profeſſo. vuppono ſecundò, Ex Mari humido pin- guiſ alſugine aliarumque Mineralium rerum Anno 1284. 1 2. Anno 1284. metuendum incendium miſturà imbuto, Solis virtute ingentem euha- contigit ſub mortem Caroli Regis Siciliæ& lationum copiam und cum diclarum rerum ſpiri- ribus& inſenſibilibus corpuſculis extrahi; quæ tum extr inſecus in pluvias, grandines, nives reſolutæ circa altiſſimorum Montium vertices ſedes ſuas figunt; tum intrinſecus per Subterraneos Maris meatus derivatæ Arno 1444. 15. Anno 1444, uſque ad 47, iterum ite- materiam Pyrophylaciorum novo commeatu fœcundant, uti ſaprà indigitatum fuit. His ſuppoſitis dico, Ignem in byrophylaciis perpetuò vigentem, per occultas ſubeuntis Maris fibras perpetuo augeri, dum materiam igne abſumptam, uti ſunt cineres& poro- ſiſſimi pumicum lapides, ſulphurea fuligine & bituminoſis ſpiritibus& ad accen- ſionem quadantenus præparat& diſponit. Cum verò grandine nivibuſque tum Solis Qumod fervore tum intus latentis ignis vicini æſtu liquefactis, pluviisque ingruentibus pulve- vo produ- res& cineres copioſiſſima irroratione made-“ fiant, hinc mixtum quoddam naſcitur; quod intra pumicum poroſos receſſus altius inſi- nuatum, ſpiritibuſque ſulphureis bitumino- ſiſque, qui jamdudum ibi nidulabantur, in- tervenientibus, tandem in aovum, mox ubi maturuerit, evadit Ignis pabulum& nutri- mentum. Et hoc ita ſeſe habere, experimen- to comperi irrefragabili in Atnæ, Veſuvii& Ce 2 Stron- 60 82 9————————ůů— 7 204 MUNDI SUBTERRANE!I Strongyli exuſtarum igne vallium crepidi- Inſtrumentalem eſſe naturam loci caverno- 2 Fe nibus, in quorum pleriſque parietibus cine- ſam, ac molem Montis totam cuniculoſam Indium reis, immenſam Salis, Aluminis, Nitrique ſuſpenſamque in ſe, ac perpetudò ſulphurea tiis 60 effloreſcentis, copiam, in nonnullis quoque fuligine prægravatam; EHecientem denique kfeen Bituminis, Naphthæ, ſimiliumque pinguium ſeſſe flatus, qui ex penitiſſimis cavernis evo- liquorum profſuvium unà cum copioſiſſima lantes ad hujuſmodi exitum,& quaſi ad pro- Sulphuris quantitate reperi; quæ aliunde prias fauces, ſopitos ignes ad materiam pro- originem ſuam non traxerant, niſi partim ximè quæque fuerit, veluti follibus quibuſ- ex combuſtarum rerum cineribus, ex quibus dam exſuſcitant. Siciliam ſiquidem totam novam Salis nitrique ſobolem naſci neceſſe innumeris cavernis cuniculiſque perfoſſam, eſt, partim ex Sulphureis corpuſculis ſeu ſpi- in præcedenti Lilro oſtenſum fuit, ubi Freti ſn ritibus, qui dum ex barathro Montis conti- Mamertini ſive Siculi miros æſtus,& fluxus nud exhalant, in frigid iori Montis plaga in refluxuſque alterationes, nec non Scyllæ& f Sulphur condenſantut: atque adeò ex Sale, Charybdis inſatiabilem voracitatis vim, Nitro, Alumine, Bitumine, Sulphure mi- quàm à Montibus dlictis per univerſam Inſu- 1 xtum illud naſcitur, quod intra pumicum lam in ſubterraneis officinis mira ratione ſaxorumque in calcem combuſtorum poros diſpoſitis pendere, abunde demonſtravi- inſinuatum perenne illud /gnis pabulum, quod mus. Cujus rei teſtimonium eſſe poteſt lu- hucuſque inquiſtvimus, ſubminiſtrat: hoc culentiſſimum, quod inſolito more tamultu- ter enim igne correptum uti nova parat incen- ante Charybdi, unà ſeditionis ſpiritu concita- ſlt dia, ita combuſto quod intra pumices late- tus ſœviat& Ætna, ſulphureiſque ſpecubus 95 bat, pingui& ſulphureo, nonnullas indu- receptis in ſe flatibus vehementioribus, ma- in cias ſuſtinet, donec pumicum calciſque re- teria combuſtibilis, non ſecus ac fabrorum 1 lictæ pori nova, uti dictum eſt, combuſtibi- follibus agitata, in ingentes flammarum 0 lis materiæ fœturà repleantur. Quod autem globos erumpat. il in exteriori Atnæ ſuperficie accidit,, id in Aliis verò Ventis Flantibus Atua indu- omnibus aliis flammivomis montibus fieri, cias quaſdam ponere videtur, edò quod orifi- 1 Naturà eodem ſe modo in omnibus gerente, cia meatuum currentibus maris fluctibus ſl certum eſt. Imò proceſſum Naturæ, quem ſint contraria ratione poſita,& à montibus 1 in exteriori Montis ſuperficie expreſſimus, vicinis impedita. Ad Euri verò Africique Mnj. 0 N eſicit 570 illum eodem tenore in intimis Pyrophylaciis flatus pro conſtitutione canalium moddò e, 1 ſervare, is ignorare non poterit qui hæc pe- flammas, interdum fumum, ſubinde favil- lonn 1 nitius penetraverit. las, nonnunquam verò aucto in ſe fomite 1 incendlis mirè ſævit, formidando Iguis ſul- COROLLAR IUM II. phuriſque profluvio, quod ex intimis æſtua- riorum officinis ſubinde eructare ſolet, cum pabulum Hinc ſequitur, palulum& fomitem Iguis ingenti devaſtationis pernicie, ſubjecta- Ienis Sub. Fußterranet motum Maris perpetua fluxus& rumque villarum, agrorum, urbium, ani- terranei 2 Tlurum c refluxus reciprocatione æſtuantis ſequi; ex mantiumque ruind. Cujus prodromi ſunt hujus enim concitatione illud per occultos gemitus cavernarum ex intercluſis ſpiriti- guur, meatus, uti jam ſæpe inculcatum eſt, tru- bus, Maris fremitus terræ tremori junctus, ſum, ſuum pingue& humidum, calido& ſic. quibus veluti Natura exacerbata& vincu- ˖ co in intimis Telluris ſinibus ſub ſulphureis Ii impatiens, ruptis carcerum repagulis glebis nidulanti junctum, inceſſabili novæ qua data porta ruit, ac fluminis ardentis ü generationis fœtu, quod abſumptum eſt, in modum non agros modò quo ingenti vo- inſtaurat; in externa verd ſuperficie per va-- lumine devolvitur, verùm etiam integras 1 pores à Mari attractos& dicta Maris geni- abſumit villas, vicina evertit oppida, ac tura fœtos, novam intra poroſos combuſtæ plena horroris ubique relinquens veſtigia, jam materiæ thalamos, per nives, grandi- nunc ſylvas rupeſque vorat; de quibus Hi- t nes, pluvias pulveribus cineribuſque mi- Horicorum monumenta plena ſunt. xtas, genituram ponit, quæ ſuo tempore eà Concludimus itaque: Materia Ignis ſub- materià jam maturà. in magna tandem in- ferranei non ſolum eſt ſulphur, aut bitu- cendia erumpat. Vides igitur miram indefi- men, aut carbones foſſiles, ſed& alumen, cientemque Vaturæ in operationibus ſuis ſal, nitrum, antimonium, terra carbona- pericycloſin. ria& chalcanthum,& id genus metallica dicta. Sulphur enim& bitumen ignem COROLLARIUM III. tam impetuoſum non faciunt, ſicut Ignis 1255 ille, qui montes ſubvertit, urbes cineribus Ex his ſequitur, Incendiorum hujus Mon-& pumicoſis rejectamentis ſepelit, montes tis(auſam formalem eſſe ipſum Ignem, mate- ſaxoſos ex ipſis montibus incredibili naturæ diorum. Materials vialem Sulphur& Salem, Nitrum, Bitumen, violentià eructat; uti ex præcedentibus cauſa. ſimileſque ignibus fovendis aptas materias, patuit; ſed aliquid aliud ei adjungi debet, ab intima Terræ caligine, ſimulque ab in- ad hunc effectum præſtandum, quod expli- cumbente Mari perenni motu propagatas; care aggredimur. Dico LIB. IV. PYROGRAPHIOUS. 205 Cap. IX. Dico itaque, univerſalem materiam Ignis E narratio incendii Montis Ætnæ(Jtalice Enarra. Subterrane: 155 5 40 1 eſ 9 16 proprie dicti Montiſgibelli)& eorum quæ 1 „ julmodi ſunt ſulphurea& unie 1 Iud inſecuta ſunt, 7. Martli, Aano 1669. guod buig, ria; quibus cum magna commercii neceſſi faſice conſer te Büene P. Pe TR9 aauſer wi. tudine jungitur halinitrum, quod ſubſtantia 8 QufLLAeIO cataneenft, Sacerdote: nas Montis. 8 9 g 5 m 8 ſua ſpiritibus tumidiſſimis referta, junctum„e ver) 4 ebe e er, ſeguſtur. ſulphuri accenſumque dum exitum non re- perit, eam vim in ſubterranea ſibi obvia ob- ſtacula exercet, quam paulo ante expoſui-(Monſgibellus,) Montium gigas, mus, præſertim ſi antimonium erudum ſpi- naturæ miraculum, cui exterius nivi. rituſque Mercuriales accedant, uti ex bus tecto anima eſt ex igni, vi naturæ ſibi tormentorum bellicorum efficacia ſat con- inditæ ſolet diſrumpere ſinum ſuum, in- ſtat. terque globos fumi evomere torrentes vivi Porrò materiæ combuſtibiles cum non niſi ignis, idque per ternorum luſtrorum inter- in ſubterraneis antris reperiantur, cujus- valla, præveniens tamen quandoque di- modi ſunt diverſa lapidum genera, terre- ctum terminum, rarò ſuperans, ſicut ex ve- ſtrium glebarum variæ ſpecies, metallicæ, terum monumentis diſcimus: ita ſuæ natu- cæterorumque Mineralium miſcellæ, præ- ræ debita perſolvendo. terea ſal, alumen, halinitrum, ſal ammo- A Die Jovis, 7. Martii, 1669, uſque ad me- niacum,& quicquid ibidem reperitur uſ. dium diem Lunæ, commovebatur terra tan- que ad ipſam aquam, monteſque atque tis continuis ſuccuſſibus, ut non minus op- immania ſaxa, in ignis vertitur materiam pidi ipſius, quam quæ in vicinia ædes, ſpe- & nutrimentum. Subinde ſola materia ge- ciem præberent ſellarum portatilium, quæ nerata ardet,& hac conſumpta ignis ex- perpetuò ceu automata progrederentur. tinguitur, mutataque ſtatione alteram ſi- Omnis ſimul rabies& furor effundebatur bi vicinam invadit, ut fit in terris bitu- in villam Nicoloſorum, ut nullo veſtigio re minoſis; ſubinde materia conſumpta no- licto omnia ſub propriis ruderibus ſepeli- vis conceptis ſeminibus renaſcitur, mul- rentur. Inde incolæ priuſquam ſpectarent toque poſt tempore accenditur; quæ qui- funeſtam hanc tragœdiam, multis diebus dem ſi ex ſubitanea generatione in ma- morabantur in campis, relictis ſuis ædibus: gna copia naſcitur, uti in Ætua, Strongy-& cùm viderent tandem terram multis in Io, Campis Phlegræis, tum pe, enni igne locis dehiſcere, quod revera ſatis eſt viſu ardebunt. Generatio verd hujuſmodi ma horribile, omnes metu obſeſſi,& quaſi ca- terierum hac ratione fit: Mare pinguedi- davera ſpirantia, inde fuga evaſere Cata- ne& unctuoſitate refertum dum abdita neam, cum reculis ſuis, qualeſcunque im- Telluris penetralia ſubit, mox montium igne proviſa confuſio arripere permittebat, reli- extenuatorum oſſa nutrit denuo, nova- ctis cæteris primo cuivis occupatori;& ca- kam, que eorundem emedullatam ſubſtantiam tervatim plangentes, imploranteſque miſe- mi ſn pinguedine replet;& ſi ei in ſulphureas ricordiam S. Agathæ, in Eccleſiam ſe rece- Cryptas aditus patuerit, aqua introacta in pere cathedralem. ſulphuris verterur nutrimentum; ſi in bi- Interea philoſophabantur de origine ho- tuminoſas in bituminis; ſi in venas alu- rum terræ motuum tam frequentium, quis- minoſas, in aluminis(& ſic de cæteris ra- que pro modulo ingenii ſui argumentaba- tiocinando) vertitur pabulum. Et hoc per- tur, tandem peritiſſimi ſtatuebant, Mon- ditæ per ignem ſubſtantiæ reparantur, ea ferè tem Ætnam eorum eſſe cauſſam; prout ratione, qua in Ilva Inſula quieſcentibus etiam brevi compertum fuit, cùm die Lu- per aliquot luſtra fodinis, ferrum renaſci- næ, 11 dicti menſis Martii, ſinus ſeorſum tur; in Agro Tyburtino ſaxa, quæ Traver- iret in tres hiatus, non multum ab invicem tina vocant. diſtantes. Primus hiatus diſtabat duo mil- Quomodo autem dictæ materiæ ignem con- liaria pone Montempilierum, quem dicunt cipiant, ſupra dictum fuit: utique haudſcontinere ambitum ſemimilliaris circiter. à Sole, ſtellis, non à fulmine& fulgetris, Hic hiatus evomebat plurimum ignis, mul- non ab alio efficiente, niſi ab ipſo Igue toſque lapides quorum vel minimi æqua- Subterraneo aditum ad eas per abditos mea- bant fere pondus trium cantarum. Materia tus rupium, quas urit, faciente; vel ſi verò ignis in aërem projecta ad duorum ab igne actuali non immediatè kangun- milliarfum diſtantiam dividebatur in mi- tur, certè à Marinis fluctibus Ventorum nutiſſimas particulas,& ſpecie ignei imbris impetu per inciles ſubmarinos in eas intru- ſæviebat in fubjectam ſibi tellurem. ſis. Fieri quippe non poteſt, ut ex allifone Quando dictus Mons rabidus dehiſcebat, vehementi flacluum in locis anguſtis,& tantum inferebat fragorem& terræmotum, agitatione ſpirituum materiæ combuſtibilis ut nequeam ullis verbis ejus horrorem ex- altritioneque pinguis aeris non ſtatim ignem primere; fragorem augebat vociferatio la- concipiant. mentantis populi Cataneenſis, cui videba- tur mundus interire. OCc 3 Hæc — ˙- ———— Seck. I. 206 MUVNDI SUBTERRANE!I Hæc verò tolerabilia fuiſſent, ſi hic fuis- nibus, ut ſe quodam martyrio afficerent;& ſet terminus malorum; ſed plus ultra caſus infantes exemplum matrum ſequebantur. ille ſæviit, comitatus, horà 23, altero& non Die Martis 12 dicti menſis, hora 23, ex- diu poſt tertio furore:& ſinguli certatim& portabatur ſanctiſſimum brachium Cata- ignem& arenam tanta copia evomebant, neenſis Amazonis Agathæ invictæ, A Domi- ut campi vivo incendio ruberent,& oppi- no D. Nicolao Tudiſco, comitantibus Reve- dum quaſi denigratis arenis operiretur. rendiſſimo Epiſcopo& Senatu, in planitiem Omnis verò ille ignis abibat in duos S. Dominici, ubi erectum erat altare è re- rivos medium amplectentes ac circumlam- gione incendii, quod inde conſpiciebatur, bentes Montempilierum, qui inſtar inſulæ ut eo ſpectaculo& oculus& animus horrore vel rupis ex medio flammarum eminebat. percellerentur. Ibi ſermonem prædicabat Rivorum alter conſumebat Malhaſſum, pau- P. Franciſcus Ayala, Magiſter Novitiorum ciſſimis ſaltem ædibus à caſu immunibus; Patrum Franciſcanorum, homo magnæ ſan- rivus ille rurſus dirimebatur in duos ri- ctitatis, ut eliceret ex oculis, vi compun- vulos, quorum alter pertinebat in cam- ctionis animi, imbrem lacrymarum. pum rotundum, alter in S. Petri. Prima-- Planities S. Dominici undique erat con- riorum verò rivorum alter obruebat Vllam ſita hominibus, qui ad ſpectaculum ſancta- Montupilieri, ita ut nec viſus, nec memo- rum reliquiarum, cum ſuſpiriis, lamenta- ria loci iſtius ſuperſit. Dolorem id maximè tionibus& lacrymis ſanguinis feriebant pe- auxit, quod Saucliſima Mater de Annuncia- ctora ſua& facies, quo tempore multum tione, appellata de Montepiliero in flammis arenæ pluebat. fuerit ſepulta; quæ imago ſanè miraculum Porrò ab hora 1a uſque ad 23 diei Martis fuit Siciliæ,& ornamentum orbis, quod in tantum ſtrepebant dicti ignei hiatus, ut ſpectatum concurrebatur ex longinquis re- diu auditus ſenſus abeſſet. IIlud terribilius gionibus. erat, quod multi fures arrepta hac occaſio- Tota maſſa ignis protendebatur in lati- ne, diſcurrerent per omnes partes jam col- tudinem ſex milliarium,& circa initia duo- lapſas in ignem, ad furandum, occiſis s ho- rum: altitudinis cauni quatuor, plus minus, minibus in campis morantes. pro locorum diverſitate. Ignis ipſe non ab Die Mercurii hora 12& 13, cùm res vi- ſimilis erat illi(quo vitriarii in officinis derentur in deterius abire, educebatur San- ſuis utuntur,) inclinans potius in colorem ctiſſimum Velum S. Agathæ à Reverendiſſi- pallidum, quam rubrum;& expoſitus aëri mo Epiſcopo coronato ſpinis, præſentibus facilè condenſabatur,& evadebat Sciara, Senatu etiam coronato ſpinis, Regularibus, quæ cumulando lapides igneos ſtratum Societatibus,& Clero, omnibus veſtitis ve- ſuum extollit;& ſupra hunc vivum ignem ſtibus pœnitentialibus;& ubi ventum fue- aggeratur& elevatur: formans ſupra dorſo rat in planitiem Dominæ noſtræ de Con- ſuo rupes& pyramides ex ſupradicta mate- cordia, con jurabatur ignis ille Velo San- ria congelata. Et quocunque illa materia, ctiſſimo; poſtea Maſcalciam verſus ibatur, facta lapis(arſſccius) niger pervenerit& re- collocato Sanctiſſimo Velo in canopeum ſederit, ibi nullum unquam progerminat ad id fabricatum, quod brachiis portabat gramen. Villani vicini in Maſcalucia, S. Pe- Dominus D. Petrus Statella, Theſaurarius tro, Muſterblanco, Campo rotundo,& alii, ti- Eccleſiæ Cathedralis, comitatus multis Ca- mentes ne ignis tandem ipſos præoccupa- nonicis, tribus Juratis, Domino D. Joanne ret, cùm adeò velociter omnia percurreret, Paterno,& Caſtellano Capitaneo Juſtitiæ, confugerunt Cataneam, apertis priùs repo- una cum Barigildo, militibuſque multis ſitoriis neceſſarii victus pro cujuſvis deſide ·& quatuor millibus devotorum, per viam rio,& per octiduum continuum non deſie- dicentium frequentiſſimas orationes glo- runt homines turmatim& catervatim eò rioſæ S. Agathæ, aliorumque ſanctorum;& venire: donec in civitate nec minima cellu- per quæcunque loca tranſibatur, magnus la ad divertendum in ea, vacua eſſet relicta. audiebatur planctus, qui bruta ad compas- Reverendiſſimus Epiſcopus ex ſolita ſua ſionem movebat. caritate& cura, juſſit ad tempus præſens re.· Occurrebatur ſanctis reliquiis à clero& cipi eorum alios in Hoſpitali, alios in Mo- populo vicino, facie in terram proſtrata, naſteriis, alios denique in ædibus privatis, cum lacrymis vivi ignis, quæ ex oculis mittens eis refocillatoria. erumpebant. Per omnes illos tractus publi- Planctus, diſciplinæ, orationes, proces- cè vendebatur vinum ſolum in diverſoriis, ſiones. prædicationes, jejunia, abſtinentiæ, quia panis ob confuſionem& fugam incola- expoſitiones 40 horar. in nullis eccleſiis rum non reperiebatur. ceſſabant, tantumque dolorem ingerebant Interea ubi ventum erat in Maſcalciam, ut ſaxa lacrymarentur. conſpiciebatur ibidem ſuper excelſo monte Neque omittendum eſt, quod mulieres altare exſtructum, ubi concionabatur P. Cy- abjecto omni luxu veſtium, induebantur rillus Caſſia è Societate IESU; ſermone ve- cilicio in modum pœnitentium, mœſti- rò finito Miſſam Sanctiſſimam celebrabat tiamque ſuam teſtabantur tantis caſtigatio- Dominus Theſaurarius,& tandem conju- raba- 1 0 0 900 ille tll 01 fa0 In b lall u Aü 0 10 2 LIBfIIV F FTROGRAFEHI0OUs. 207 Cap. IX. rabatur ignis vexillo veli ſanctiſſimi. Sed, ne Sacratiſſimum Velum in iſta tempeſtate 6 ingens miraculum! cum ſanctum velum conducere in templum cathedrale, cum exponeretur, cœpere fauces illæ infernales multa reverentia. intonare,& horrendus terræ motus cogeba- Die Veneris, 14 dicti menſis, celebraba- tur cedere virtuti heroinæ S. Agathæ,& cur- tur Communio gen eralis: non erat in toto ſu ſuo mutato per S. Joann. de Galermo numero vel unicus, cujuſcunque ætatis, tranſibat:& poſtquam ſanctiſſimum ve- dummodo ad illam rem idoneus, qui non 5 lum patraſſet tantum miraculum, porta- runt illud in Matricem Muſterblanci, ut& alteram partem ignis coërceret,& ut tota gens refocillaretur. Die Lunæ, 14 dicti menſis, opportune ortabatur Sanctiſſimum Velum in terram S. Petri& Campum rotundum, ceu quæ lo- guſtaſſet ſacroſanctum panem. Eodem die audiebat Epiſcopus& Senatus, rivum il- lum ignis, qui depaſcebatur S. Joann. de Galermo, diviſum fuiſſe in duos rivulos, quorum alter peteret Muſterblancum, alter Cataneam; relicta dicta villa in medio, quamvis paucæ domus exurerentur: quam- ca incendi periculum erat, ſicut etiam re- obrem conſiderato tantum periculum im- vera multæ ædes utriuſque loci combuſtæ minere, illi occurrebatur ſubito cum San-. ſunt: ubi verd ſanctiſſimæ reliquiæ illæ in ctiſſimo Velo ad utrumque rivulum; ſed utrumque locum fuiſſent aſportatæ, ignis ignis quidem tum temporis minimè totali- viſibiliter retroilbat, ut tranſiens per ædes ter extinguebatur, curſus tamen ejus coër- Franciſci Fallicæ, nihil illis damni inferret, cebatur, ita ut ubi antè ſpatio 24 horarum quia erant munitæ goſſypio invictiſſimæ& ferè unum milliare percurrerat, poſtea eo- glorioſiſſimæ S. Agathæ; operabatur tandem dem temporis ſpatio per miraculum S. Aga- dictum velum idem miraculum in ædibus thæ, glorioſꝶ liberatricis Patriæ, non curre- Domini Franciſci Virgilliti,& Joannis bat ultra 20 paſſus;& ubi compertum fuerat, Mariæ Rapicauli, cum locus medius inter quod ſub Montispilieri terra jam extincta Ii Plachi& Maſcalciam igne incenderetur, detectus erat alius rivulus ignis, qui poſſet combureretur, exiſtens ſatis vicinus torren- plo Sanctiſsimum Velum effecit, ut dictus magnum periculum erat, ne dictus locus magno damno afficere Turrim Griſ, extem- ti appropinquantis 1& cùẽm in dicto prædio multa ipſi eſſet ſubſtantia, omnes ejus neceſſarii& conſanguinei ipſum mo- nebant, ut, cum non poſſet impedire de- ſtructionem ædium ſuarum, ad minimum inde auferret ſua utenſilia, neque permit- teret eadem perire in igne: dictus verò Ra- picauli reſpondebat, ædes ſuas ſatis eſſe munitas, quia condidiſſet in arbore ima- gunculam heroinE Agathæ, quà poſſet coër- cere irremediabilem ignem;& in ea confi- ſus viva fide ſecurus dormitum ibat, cùm ſubito ignis præceps rueret curſu mutato,& loco illo intacto& illæſo relicto, circum- dans eundem muris vivæ Sciaræ. Multi Patres Jeſuitæ,& aliorum ordi- num, projecto goſſypio in ignem, teſtati ſunt, illud non fuiſſe combuſtum, ſed pau- lulum pallidum evaſiſſe. Si itaque goſſy- pium tanta virtute pollet contra flammas, rivulus ibi ſiſteretur, prout hodieque in proprio loco immobilis, pauco reliquo calo- re, ſpectatur. Sed antequam ſecunda vice egredere- tur Sanctiſsimum Velum, venerandus Pa- ter ob oculos ponebat Senatui Cataneenſi, ſi velum extra ſuam civitatem deducere- tur,(ſciens, omnem populum illud ſecutu- rum,)ædes omnes deſtructum iri. Senatus, hac re percepta, ſtatim opportunè manda- vit, ut Dominus Caſtellanus circumdaret civitatem uniyerſam equitibus armatis cum ſua turma Hiſpanica,& ut Capitaneus idem faceret cum multis militibus;& Capitaneus ad evitanda aliqua incommoda, 5 E- piſcopi concluſit omnes, qui eò confuge- rant, in carceres epiſcopales. Baricellus cum magna multitudine hominum arma- torum accurrebat, ubicunque neceſsitas id efflagitabat;& quidam nobiles electi du- cùm ſit tantùm res, quæ tetigerit imaginem ctores multorum militum, nunc huc, nunc Agathæ Sponſæ D ꝶ I. quid non faceret ſan- illuc diſcurrebant. Tunc claudebantur o- ctum velum, quo ipſius vivens& ſacratiſſi- mnes civitatis portæ, poſtea aperiebantur mum caput tectum fuitꝰ Gaude, Gaude Ca-· ad cuſtodiame quitum& nobilium à Sena- tanea, quod, dum protegeris à tanta Vir- gine, nunquam flammæ ribi nocere pote- runt. Rediit Inſigne Sanctiſſimum Sacri Veli, 77 unum diem, unamque noctem uiſſet, in aquis extra ſuum ſacellum, die Jovis 14 dicti menſis, hora prima noctis. Dicto enim die Eurus tanta violentia ſæ- viebat, ut non pluere, ſed potiùs aquam ef- fundi credidiſſes. Omnes autem, qui por- tabant ſanctas reliquias, non curantes im- brem, volebant majore cum morti ficatio- tu deputatorum; arcentes ingreſſu omnes peregrinos;& ſiquem ob urgentia negotia oportebat eſſe in civitate, huic priùs arma auferebant, quam in civitatem admitte- rent, ablegabant verò omnes peregrinos va- gabundos, qui ipſis erant ſuſpecti. Elevabantur tria patibula, primum in area portæ di Aci, ſecundum in area fori, & tertium in area portæ decimæ, cum ſuis inſtrumentis in ordine. Capiebantur qui- dam peregrini ex variis locis& civitatibus quia videbantur fures,& mitte- bantur Seck. I. 208 MUNDI SUBTERRANEI bantur in cuſtodiam;& ſic, per DEI gra- mare giganteo more confligendo cum aëre tiam, omnibus incommodis præventum de altitudine certabat cum ſtellis, limites fuit. proprios tranſgreſſum: ſi de terra, ea tota Patres Benedictini fabricabant altare in ſcatebat furibus, ut vix quis tutus latere areà ſui Monaſterii è regione ignis,& nu- poſſet:& ſi tandem de igne, ille ſub jugum dis pedibus, ſine cucullis, coronati ſpinis ſuum pertraxit agros, eoſdem flammis ſuis eò portabant ſanctiſsimum clavum,& dixe- inundando. Ita ut 195 properante civita- runt multas preces prævio ſermone; unde tem verſus& populo volente ſe in locum evenit, ut ignis quidem non ulteriùs pro- ſalvum conferre, undique via impediretur. grederetur, ſed non placuit divinæ bonita-· Die Sabbati veſperi reducebatur ſanctis- ti eum penitus tollere; ſed ignis in altitudi ſimum velum, poſtquam operatum fuiſſet nem ſolùm crevit, formans antemuralia& tanta evidentia miracula,& pernoctabat montes adeò horribiles, ut terrorem in- in eccleſià S. Mariæ Jeſu: Reverendiſſimus ferrent. Epiſcopus& Senatus, die Lunæ hora 15, Populus deſiderio victoriæ& quietis vo-I8 dicti menſis ibant in dictam eccleſiam lebat mediantibus ſanctis reliqulis& pœni cum ſocietatibus, clero,& conventibus, tentia ignem penitus exſtinguere: quare magis mortificati quàm unquam fuerant,& dicti Patres Benedictini denuo eduxerunt fuper monte non multum diſtante à dicta die Sabbati, 16 dicti Menſis, clavum ſan· eccleſia celebrari fecit ſanctum ſacrificium ctiſſimum eodem modo, quo ſupra, aſſiſten· Miſſæ à Domino D. Innocentio Craſſo, Can- tibus Reverendiſſimo Epiſcopo, Senatu. Re- tore Eccleſiæ cathedralis, ſub cujus finem gularibus,& Societatibus;& prædicti Pa- Reverendiſsimus Epiſcopus accepit velum tres Benedictini corpora ſua verberabant ſacratiſsimum,& illo exorciſabat& conju- uſque ad ſanguinem, alii in maxillis, alii rabat Oceanum ardentem, qui non bene in linguis, alli in brachiis, alii in pectori- tolerans harum ſanctarum adjurationum bus,& alii in humeris,& ſic deduxerunt mugiebat tanto fragore ingeminato, ut ad- clavum ſuper mœnia civitatis in conſpe- ſtantes palleſcerent. Hora autem 18 ejus- ctum hujus infernalis voraginis, quæ con- ſpiciendo ſanctiſſimum clavum cum ſtrepi- tu intonabat, quando Sanctus Paſtor manu tenens clavum ſanctiſſimum,& increpavit, & diminuit,& annihilavit hanc fœtidam materiam. Die Dominico, 1 dicti menſis humilia- batur in Matrice Eccleſia Congregatio Do- minorum Nobilium in veſtibus ſatis humi- libus, una cum congregatione virorum ge- neroſorum in veſtibus ſolitis. Se magis de- miſit Societas villæ della Punta; illæ preca- bantur à Deo miſericordiam, hæc reddebat gratias glorioſæ virgini Agathæ, quod libe- raſſet villam à rivulo ignis, qui illi minaba tur ruinam,& dum unuſquiſque gratiam à ſummo Creatore implorabat; puer quidam furabatur aliquid de adoleſcentula de Cra- tia, cùm verò furtum eſſet ſatis leve, ipſe poſitus fuit in locum quendam publicum juxta portam canalium, ubi ſtetit totum diem. dem diei rediit hoc velum ſanctiſſimum in civitatem, portatum ab eodem Reveren- diſsimo Epiſcopo. Ab hora 20 dicti diei, uſque ad horam 24 non ceſſarunt ſocietates, tam virorum, quàm mulierum,& conventus conteſtari ſuum ſpiritum demiſſum Eecleſiæ Matri, variis inventionibus ſatis compunctivis. In- ter alios magis ſubm iſſa erat ſocietas novi- tia Dominæ de LITEkʒA(quæ conſtat ex ſolis Doctoribus, excluſis omnibus aliis cu- juſcunque gradus) cum Patribus Auguſti- nian is illis adjunctis, ubi P. Franciſcus Ab- bas habuit concionem affixam inter MA- klAM& Agatham, quæ omnibus admira- tionem ſui induxit,& obſtupeſcere fecit. Mons ſuo terribili mugitu horrorem in- cutiebat, omni momento& ſine ceſſatione effundendo inſtar diluvii arenas,& licet Verbum Incarnatum apparuerit veſtitum ſola Juſtitia, nihilominus tamen in eo ſcin- tillabat ſeu emicabat aliquis radius Miſe- Poſt prandium educebatur ſuper altare ricordiæ; ſiquidem totum ſeminarium& majus Eccleſiæ cathedralis ſanctiſſimum aliæ arbores propter tantas arenas fructus corpus Virginis Agathæ,& omnes ſocieta- tes, conventus& congregationes venerunt adoratum eam, ita lacerati& mortificati ut elicerent ex maximè induratis hominibus lacrymas; inde intrabat corpus ſanctiſſi- mum in ſuum conclave hora 23, cum planctu & lamentatione univerſali implorantium altiſſimis vocibus divinam miſericordiam. Drus teſtabatur ſe aded ſuccenſere pec- ferendi incapaces erant; at die Mercurii, 20 dicti 1 ab hora 20 uſque ad 18 diei Jovis, apertæ cataractæ cœli depluendo u- bique imbrem maximum, expurgabant ter- ram ab hoc peſtifero infernali excremento. Et ſicut Sancta Amazon Agatha glorio- ſa, inter alias prærogativas& privilegia, quæ ab æterno ſuo Sponſo obtinuit, habuit, ut eſſet liberatrix Cataneenſis populi, tan- catoribus, ut omnia elementa conſpirarint quam ſui,& ratione nativitatis,& ratione in ipſorum ruinam. Nam ſi loquamur de ſepulturæ, ita voluit grande miraculum de- cœlo, illud videbatur nubilum,&pluvium, monſtrare, nempe cum Atna ante fauces gra vidumque ventis terribilibus; ſi de aqua, montes ex lapidibus& arenis fabricas- ſet, kertam t doteret; N Purk Nunibus 11 Uumoti — cab. LIB. IV. PYROGRAFPHIC US. IX. ſet, duplò altiores Montepiliero, unus illo- ſervarent, itaque obſtupeſcebant, ut du- rum reparabat partem Occidentis. Die Veneris, 22 dicti Menſis, Mons iſte annihilabatur,& via de novo detegebatur Malpaſſum verſus, ſuper Sciaram jam factam, ut disjectis per cineres reliquiis ædium, ec- cleſiarum,& ciſternarum reſiduarum, o- mnique voracitate,& rapacitate bonorum alienorum, deſcenderit uno impetu ad de- vorandam villam Campi rotundi& S. Pe- tri;& quia ignis ſe totum dabat in ruinam dictarum villarum, infirmabantur utique linguæ infeſtæ S. Joanni de Galermo& Muſterblanco, ex quibus periculum erat Cataneæ. Sol ab eo tempore, quo Atua aperta eſt, 209 bitarent, telluremne calcarent, an infer- num. Die Mercurii, 25 dicti menſis, hora 18, venit in Eccleſiam matricem ſocietas de la padara; in quà erant multæ infantes, puellæ, & mulieres, capillis paſſis, pedibus nudis, coronatæ ſpinis,& clerici ferme 400. ad au- tenticandum votum, quod in ſua terra vo- verant, de creandis ſuffraganeis S. Agathæ, de annuo cereo ponderis rotulæ 1o0, de ex- ſtruenda eccleſia ſub eodem titulo, de cele- brando ibidem quoque ejus feſto annuo, quia gratiam eis 85& liberavit ex conti- nua pluvia arenarum, quæ deſtruxerant multas ædes, quæ non permitterent tranſi- uſque in hunc diem, qui eſt a8 dicti menſis, tum, quia arenarum altitudo erat octo pal- tantæ ſtragis commiſeratione motus, vo- morum ſuper tellure,& Senatus poſtea re- luit etiam ſe ſocium præbere dolori Cata- focillavit omnes nautas, dando eis cibum neenſi, ut obductus tenebris faciem abſcon-& potum. deret,& ſi quando radium aliquem emiſit. Porrò dicta ſocietas, ſimulac venit in id ideò factum, quod omnia eſſe in ſalvo ſibi Eccleſiam cathedralem, obtulit glorioſæ perſuaderet, ſed re tota cognita, quam ad-§ Agathæ crucem Malthenſem parvam ex huc animadvertebat in igne, ſubito ſe rur- auro puriſſimo. ſus abſcondebat; pudebat enim pallorem Reverendiſſimus Epiſcopus ab illo mo- ſuum oſtendere, quo ſuffuſus erat. mento, quo ignis primùm apparuit, uſque Et quia fama erat, Cataneam excidioſad ultimum, quo ceſſavit, non deſlit de- eſſe proximam, accurrerunt ſubito duo Ca- monſtrare zelum ſuum cum Monachis Mo- pitanei armorum, alter de Randazzo, alter naſteriorum, eoſdem confortando,& ani- de Piazza, cum multis neceſſariis, ad opi- mando frequentiſſimis viſitationibus; rdge 0 oram rh nreſtal veniendum tumultibus, qui forſan oriren- eis eleemoſynas,& ſubveniendo eis tam tur; Senatus etiam Meſſinenſis multis lite- publicè, quàm privatim: vigilantiam ſuam Matri, is. In- Adxi- ris teſtabatur ſuam commiſerationem,& in tali tempore neceſſariam oſtendit, omni- offerebat officia ſua in omnibus rebus, quas bus horis mitt endo quoſdam ſuorum, ad co- Senatus Cataneenſis requireret,& multæ gnoſcendum curſum ignis; inſuper teſtaba- aliæ Civitates prodigæ officiorum oblatio- tur habilitatem ſuam in prudenter& dili- nis, miris modis ſuum oſtende- genter diſponendis rebus. bant. Damnum, quod paſſa eſt civitas Catanea Die Lunæ, 25 dicti menſis, Mons ar- ex igne, nondum poteſt certò ſciri, ſiqui- 1 dens, poſt trium dierum inducias ſuo ſilen- dem ejus ratio nondum eſt inita: hoc verò amurg- tio indicatas, hora a0 rurſus incepit into- aſſerere poſſum, Religioſos, Equites& No- nare ſolennem Salvam, in modum bombar- biles perdidiſſe poſſeſſiones maximi pretii. F meœnia, ut nulla alterius magis violenti rerunt circa incendium Ætnæ; quod dura- tremoris memoria ſit,& hoc ſpatium hora- rum 24. continuum durabat. Aves defeſſæ vitæ, ob deplorandum ſuc- ceſſum ignis, præcipites delabebantur in ſis. Quamobrem oro te, ne hunc meum primum fœtum reponas in obſcuritatem, neque malignè de eo judices, quando ope à die Martii uſque ad 28 ejuſdem men- terram exanimes, quarum numerus non præli vidit lucem. Recordare enim omnem poterat iniri. Plurimi peregrini ex quibuſcunque re- 0„& vicini, curioſitate tanti incen- ii moti, pedetentim adierunt, ut id ob- TOM. I. parvum fructum, quem nova arbor produ- xerit, qualiſcunque ſit, ſemper guſtarĩ dupli- 0 ſapore,& ad cognoſcendam ſpeciem,& ad videndam formam. Vive feliciter. D d SE- Sed. II. Difficultas in cauſa Ventis 2½%- gnanda. Cap. I. Pulgata 210 MUNDI SUBTERRANE]I S ECTIO II. DE AERIS G VENTORUM CAUSIS, NATURA, VIRIBuS& VARIETATE, Qui tum in extera eocoſmi ſuperſicie, tum in internis Fubterraneis cavernoſis regionibus dominantur. FEXIIO. 15 VOcdò inventu difficilis nullo non tempore Philoſopbis viſa fuit Ventorum cauſa, ut non immerito Regius Pſaltes ex DRi theſauris eductos aſſe- rat, qui edlicis Ventos de theſauris tuis, qui ambulas ſupra pennas ventorum, SS ommibus iis nomina ponis;& uti theſauri Divinæ Sapientiæ innuunt incomprehen- ſum ab humano intellectu modum& rationem, qua oriuntur, ita ſupra pennas pentorumm ambulatio oſtendit, iterum cauſas eorum adeò difficiles eſſe, ut non niſi ipſi qui ſolus iis dominatur, qui ſolus eos ſævire facit, iis fræna injicit, iis nomi- na ponit, reſervatæ videantur; adeoque hominum ſit, mirari tantùm id, quod non capiunt, diſcantque exinde ineffabilem Divinæ Potentiæ magnitudinem in ſuis creaturis adorare potius, quàm eas curioſius ſcrutari. Quoniam tamen Divi- na bonitas homines ſenſu& intellectu inſtruxit, ut inviſibilia per ea quæ facta ſunt cognoſcerent, id eſt, per res ſenſui expoſitas ad earum inviſibiles virtutes pertin- gerent, atque hinc tandem ad rerum omnium Auctorem DrU Opr. Mæx. in- viſibili ſua virtute omnia moderantem adſcenderent: Hinc orta eſt ſumma illa in- geniorum in naturalium rerum inveſtigatione inquietudo,& obtinendæ veritatis „„ 0 deſiderio æſtuans mortalium animus: quo& nos flagrantes ad Ipſius Nominis glo- riam ordimur argumentum de Ventorum cauſis, naturd, proprietate, in quo ſi quid laude dignum præſtitero, id non infantili meo ratiocinio, ſed Ei qui& poſſe& velle dedit, in acceptis referendum eſt. UI. De multiplici Ventorum causd, eorum diviſiane& definitione. dem ſit cauſa Ventorum productrix; ſiquidem diverſitas Ventorum, natura, viribus, proprietatibuſque differentium, procul dubio diverſas cauſas arguat; ut pro- 1 Dden non poteſt ut una ſemper& ea- Ventorum inde frivolum ſit dicere, Ventorum cauſam dlefinitio non eſt adæqua- 74. VFVentorum diſferentiaæ. aliam non eſſe, quàm exhalationem calidam &iccam collateraliter illiſam, quam Peripa- 2u⁴² mordicus defendit. Nos pro diverſitate ventorum diverſas cauſas, quæ tamen uni o- mnium opiſci cauſæ ſubſtant, hoc loco aſſi- gnare conabimur; quibus cognitis, nulla dabitur aded peregrina ventorum qualitas, nullus tam exoticus efñfectus ventorum, cu- jus cauſam non aſſignes. Verùm ut in ma- teria perplexa triciſque implicata connatu- ralem ordinem ſervemus, primò de varietate ventorum, deinde quoque de eorundem cau- ratiocinabimur. Septem invenio ventorum differentias, qui- bus univerſa Telluris moles continuò agi- ratur. Et ſunt primò venti quidem commu- nes& perennes, qui omni tempore& omni; loco ſpirant, niſi ab aliis ventis aut obſta- culis variis impediantur, qualis eſt unicus Onentid ille Orientalis, quem generalem dicimus,& ſab 2- Torrida per. petuus Zonæ Torridæ potiſsimùm dominatur ex Ortu in Occaſum ruens. 2. Sunt venti nonnullis locis proprii hneipuis ici. &periodici, qui uti certo anni tempore, ita& in certo loco tantum aut tractu Ter- ræ ſpirant; uti ſunt Eteſiæ: qui Græciæ & AÆgypto tantùm æſtivo tempore domi- nantur, non ita reliquis Terræ partibus. 3. Venti Anniverſarii, ſtrui, vel diurni, vel horarii, qui pro diverſi- tate temporum in Oceano ſpirant ex variis Mundi plagis,& in nonnullis locis ſeme- ſtri, quadrimeſtri, trimeſtri, bimeſtri, in quibuſdam menſtruo, hebdomadario, diur- no, aut horario temporis ſpatio durant; de quibus poſtea. 4. Sunt Venti extemporanei, ex vehementi gueme- Ventus ſuntque vel men- Anniver. ſarii. aëris colliſione nati; uti ſunt Venti ante aut vnei poſt pluviam, tonitru,&c. 5. Sunt N Nu tinis ſuper de Ae H0l 1 um De 91 a 8 Atuch Alkerf Amul Ult inbrin 1* bm i ge f5 Mag ig nom d, quod inem i en Dii Acgſül pertn. Hx. i 2 ilain. veritati is go ſiquid dole& 1 Cab.I. LIB. IV. DE VENTORUM ORIGINE. 211 5. Sunt Venti repentini, ſubitanei& im- lis extra, tum intus vi Sulterranei Ignis vir- Deffnit. petuoſi, uti turbines, preſteres, ecnephiæ, iute extractus, gui calore rareſactus vel frigore &c.qui non niſi rarò contingunt. condenſatus tranſverſali motu ſulindè etiam brodgu. 6. Sunt Venti prodigioſi, qui nonnullis in reclo motu terram mariaque exagitat in Vatu- locis erumpunt, tum ex montium cavernis, ræ bonum inſtitutus. ö tùm ex intimis Terræ viſceribus& voragi· Dixiprimò Halitum Flatulentum, ad ex- Expoſſtis nibus, tum etiam ex fundo Maris lacuum- eludendam eorum opinionem, qui Ventum lte. que quorundam magno navium periculo, Hmnplicem aëris motum putant,& ad excluden- dum aquas vehementius concitant. dam definitionem, qui ſmplicem exhalatio- lulſtiae. 5. Sunt Venti Artifciales, ut ii qui flabel- vem calidam& ſfecum, ccluſo omni humido, lis follibuſque excitantur, aut deliciarum Venti materiam eſſe dicunt. Dixi Flatulentum, cauſa in nonnullas cryptas per abditos ca-· quia in flatu ejus eſſentia conſiſtit, ſi enim nales deducuntur. halitus flarulentis ſpiritibus non conſtarent, Quemadmodum igitur hi recenſſti Venti, aërem tam potenti motione concitare non viribus, naturà,& proprietatibus ſuis dif- poſſent. Dixi e Terra Marive tum Solis extrd, ferunt, ita differentes tiuntur. enim exterius humidum in vapores atte- vnie ongi· Quidam enim Solis humidum attenuan- nubium ventorumque materiam; Ignis tis virtute naſcuntur, uti Ventus generalis. Sabterrancus per occultas Terræ fibras hali- 8 Nonnulli ex ſola rarefactione& conden- tus emittit ſalnitroſos, qui in externam ſu- ſatione aëris efficiuntur. perficiem evecti,& à Sole rarefacti, ingen- Aliqui, nivium in præcelſis montiumſtium commotionum aẽris cauſa ſunt. Ianis verticibus ſtabulantium liquefactione. itaque Sabterranei eſt, halitus vapidoſque Alii& plerique ex vapore& exhalatione fumos ſubminiſtrare, Solis eſt, eos extrinſe- Subterranea, quæ duo in pleriſque ventis cus in Ventorum attenuare materiam; ſi- Fepentini. interveniunt. quidem hi dilatati vicini efficiunt protru- Alii ex Lunæ nonnullarumque Stellarum ſionem aëris,& hinc continuata impetuoſi ortu originem ſuam deducunt. aëris propagatur tranſverſalis commotio. Alii ex varia Montium, Promontorio- Vides itaque in hac Definitione guadlru- Quadru- rum, Litorum, Inſularum occurſantium plex Cauſarum genus contineri: Cauſam eſſi- Pler cau- conſtitutione, per reflexionem quandam cientem, Ignem partim internum, partim as aut reſultantiam, aut etiam ex vehementi externum, Solarem videlicet; Materialem, tis. Oceani currentium impetu, aut fluxu& halitum vaporoſum& flatulentum; Forma- refluxu Maris oriuntur. lem, tranſverſalem halitus motum; Finalem, Alii denique natales ſuos habent in in- bonum Naturæ, de quo infrd. timis Terræ viſceribus; alii in ipſa Terræ Atque ex hujus halitus differenti conſti- ventorum ſuperficie; alii in media& ſuprema regio- tutione, maxima quoque Ventorum multitu- denomina- ne Aëris, quorum omnium opifex eſt, vel do& diverſitas naſcitur, quorum alii à Plaga Llegs 5 Sol, Ignis Cœleſtis, vel Subterraneus in dicuntur Boreales ‚alii Meridiaui ſive Au- Aundi. innumera Pyrophylacia diviſus, ſine quo- ſtrales, alii Occidui, alii Ortiui, alii denique rum ope nullus in Mundo Ventus dari po- Intermedii; adeò ut quot in Horizontis lim- teſt. Sed jam ſingulos eo quo eos recenſui-· bo gradus numeramus, tot Venti conſtitui mus ordine exponamus; quod tum commo- poſſint,& tales dicuntur reſpectu loci Pla- diùs ſiet, ubi primò Vents deſnitionem ad- gæque ex qua evolvuntur. Et quamvis unus duxerimus.& idem halitus, aliis Borealis, Auſtralis aliis, Ortivus Occiduuſque ſit, proprietatilus ta- L. J—— 5 5 2 2— DEFINITIO VENTI men qualitatibuſque differentibus imbui- Duplex hoc loco Ventus conſiderari poteſt, tur is dum fluit, ratione locorum per quæ E11 lituoſa& ſpiritoſa fumoſaque ſubſtantia; Alter ex violento& extrinſeco abris motu;; Mira Naturæ pericycloſis ſeu Circulatio. & multiplici de cauſa naſcitur, vel violenta Si ſenſu viſus ad ortus Venrorum pertinge· imbrium rupturà, ut in tonitruis, vel ob im- re quis poſſet, is haud dubiè ſine difficultate brium caſum præcedente aëris motu, vel eorum cauſas deprehenderet; cum verò eo- in magnis incendiis, vel denique nubium rum ſubſtantia haud ſecus ac acris omnem preſſurà; eſt enim hujuſmodi impropriè di- oculorum obtutum fugiat, inviſibilis pror- ctus Ventus, nil aliud, niſi concitati abris ſus& Ade. Ita difficilè quoque eorum motio. atque aded ingenere ventus nil aliud, cauſe nobis innoteſcunt,& non niſi per ana- quaàm illud, uod ſuovis modo abrem concitare logiam quandam ad eorum veras rationes & protrudere poteſt. De quibus ſingulis or- cognoſcendas nobis viam demonſtrant. Et dine acturi ſumus, ubi prius Proprie dicdi ſi quis ad analogiæ leges mentis oculum Venti deſinitionem attulerimus. rectà defixerit, is haud dubiè, idem quod in Eſt itaque Ventus propriè dictus, halitus va- Elementaris aquæ motu, id& in Ventorum con- Poroſus& Hatulentus ex Terra Marive tum So- citatione fieri comperiet. Quemadmodum Defniti) Venti. 2 enim Seck. II. Ventorum motus proy ſus aſſimi- latur mo- tui flumi- num aquæ & pulchra analogia 212 MUVNDI SUB enim maria varias à Sole, Luna atque Igne Subterraneo alterationes ſubeunt, ita& venti. Mare Subterraneis exhalationibus fœ- tum intumeſcit, varioſque tumultus in ex- tima ſuperficie concitat. Hinc ab Ortu in Occaſum ad Siderum ductum curſum ſuum perficit; jam Currentibus innumeris agita- tum,& ad varia Terrenæ regionis Litora& cumpovitun Promontoria illiſum circulos affectat; mo- do contrariis fluctibus exacerbatum turbi· cis refertorum fibras dum tranſit, ingentem Aör eſt O- ceantis aerius. Cap. II. nes& vortices agit. Pari prorſus modo ha- litus in aream regionem Siderum Subterranei virtute ſublimati dum rare acti majorem locum requirunt, ſumma violen- tia circumdatum aꝭrem nunc in hanc, nunc in illam aëris partem magno impetu diſpel- lunt: jam montium præcelſis illiſi vertici- bus, retroacti contrarios Jentos efficiunt; ſubinde cum contrariis oppoſitiſque haliti bus colluctantes, ſævos exercent conflictus, quibus immenſas rempeſtates& vorticoſos turbines, preſteres, ecnephia ſummo navium periculo cauſant, atque Fluminis inſtar fluxu jam molli, modo rapido feruntur, modo præcipiti lapſu ima ferientes omnia conturbant, modo planant, modo pectina- tim carminant at᷑rem. Quod igitur nobis ſenſibili apparentia exhibet in ſua ſuperfi- cie Oceani motus, id in atris regione inſenſi- bili quidem oculis fluxu, ſolo tractu tamen ſonoque perceptibili agitati halitus abfiſqus protruſio exprimunt; ut proinde cauſæ Oceani perturbatrices exdem ſint cum iis quæ 4c6. ream regionem nullibi non infeſtant; uti enim Oceanus aqueus, ita quoque Terreſtris Globi Atmoſphæra Oceanus quidam aërius eſt, tan- td vehementioribus motibus agitatus, quan- to motrices cauſæ at᷑reæque ſubſtantiæ mo- les ſubtiliori mobiliorique conſtat& ad motus recipiendos aptiori materia. Sol, Luna, Sidera externo influxu halitus, quos Ignis Subterraneus Mari indiderat, eli- ciunt, dilatant, ſublimant,& in ulteriora aëreæ regionis vaſta deducunt inania, qui vaporibus in nubes coactis obviantes ob- ſeſſique, dum qua data porta ruunt, eam pentorum varietatem& inconſtantiam pariunt, quantam ſatis mirari non poſſunt nautæ;& ut admiranda Naturæ οααE luculen- rius patefiat, paulo altiùs rem ordiar. Sidera, Sol, Luna, Stellæ reciprocum Maris æſtum, uti in præcedenti Sectione am- pliſſimè oſtenſum fuit, efficiunt. Æſtùs Ma- ris ſive Fluxũs& Refluxũs impetu per abdi- T ERRANE!I tos& occultos Oceanei fundi meatus, in- gens& immenſa aquarum moles in intima Terræ viſcera protruſa, Ignem Subterra- neum Ventorum impetu ſuſcitat,& nova Aumirauda eum beat nutrimenti vectura. Ignis Sub- 5 terraneus otiari neſcius Æſtuum reciproca- tione veluti follibus quibuſdam ſuccenſus æſtuanſque per alias aliaſque occultorum meatuum metallicis mineralibuſque ſuc- ſecum halituum copiam vehit; qui partim per Terreſtres montium meatus, partim per Oceani fundum in extimam ſuperficiem protruſi dilatatique fatibus ſuis rurſum aë- rem, Oceanum, mariaque ſollicitant; Mare ſollicitatum denuo per fundi Oceanei orifi- cia inſinuatum novam Igni Subterraneo annonam, qua& alatur& conſervetur, con- ducit;& hoc pacto Mari concitando novam ſuppeditat materiem. Vides igitur Naturæ circulationis modum & rationem, vides quomodo Aqua ignem, Ignis aquam alternis mutuiſque veluti offi- ciis decertantes ſe mutud alant, foveant, & unanimi quodam conſenſu in Geocoſmi conſervationem conſpirent. Si enim Ign ĩs vuntu M. Subterraneus nullos emitteret halitus, Vento- rius eſt. eum materiem; Mare veluti torpidum pænè motds expers facilè in putredinem cum Geocoſmi ruina abiret,& conſequenter Ven- 0/um ſubſidio geſtitutum, neque Igni ſub- terreſtri neceſſario nutrimento ſuccurrere poſſet; Unde igne extincto univerſam Natu- ram perire neceſſe foret. Ne itaque Natura tanto detrimento affecta labeſceret, hinc per providam Naturam Supremi Opificis miniſtram DEUSs OpT. MAx. utrumque Elementum in perpetuo motu ad fines ad- mirandos, quos 2ufrd indicabimus, eſſe vo- luit. Quod enim Spiritus vitales& anima- Sualgiaer les agunt in Humani corporis œconomia, buman. poris fabri. 4 hoc(oſmica gcn⁰οmia facit Jentorum ſpiri- tuoſa natura;& quemadmodum iis evane- ſcentibus Homo vivere non poteſt, ita& yentis ſublatis Geocoſmum perire neceſſe foret. Quemadmodum verò hiſce cauſis al iæ& aliæ junguntur ita quoque inexplicabilis yentorum diverſitas& ſumma varietas ex iis naſcitur, quæ non niſi per plures partia- lium cauſarum concurſus explicari poſſunt; qui tamen ſemper ad principales revocari poſſunt; quæ omnia, ne quicquam omiſiſſe videamur, jam exponere ordimur. (A. CGAer l. De Vento Generali,& quomodo, qua ve de cauſa naſcatur. Entum generalem dicimus eum 94 perpetuo motu ex Ortu in Occaſum Solis & Lunæ curſum comitando, procedit; qui ut facile intelligatur, notare te velim ea quæ ſuprà de Generali Oceani ex Ortu in Occa. ſum motu declaravimus; hic enim non niſi in vaſtiſſimis Maribus Indico,& illo quod Pacificum vocant, Zonæ Torridæ ſubje- ctis perceptibilis eſt,& uti Oceani Ma- riumque motus Ventorum flatibus indi- vidua quadam ſocietate junctus eſt, ita unum ſine altero eſſe non poteſt. Nunc verd uadus de d ſum 1 0⁰ „ Anun 10 2 2 currete n Natu- Natura N, Nädc Lanima- onomia, ſpiti LIB. IV. DE VENTORUM ORIGINE. 213 0a5. Il yerd quomodo Ventus ille eſiciatur, expo- quem nos Generalem dicimus;& cum ſem- Conſecl. nendum eſt. per eodem modo Sol operetur,& hunc per- S Oc Et primo quidem ſuppono, hunc eee petuum eſſe e, ipſa Naturæ ratio dictat. Sed veneſeſe-lem lentum Euro-Lephyreum ſive ab Ortu in hæc omnia ita ſe habere, experimento com- e Occaſum, tunc perpetuò immutabilem futu- probemus. guu rum, ſi totus Globus Terreſtris Oceano ſu Qui ex Aquapulco Novæ Hiſpaniæ Portu 18 perfuſus eſſet; hoc enim pacto nullum mon- in Inſulas Philippinas navigant, illos prius„, Hagno in vet. tium, Inſularum, litorumque obviorum im- recto itinere verſus Æquatorem procedere 31 Phi- pedimentum inveniret; quæ quidem unica oportet, quem ubi aſſecuti fuerint, vel ultro 4. cauſa, cur Morus ille generalis ut plurimum vel citrà, tunc expanſis velis navim Vento- alliſione ad eos facta, interrumpatur, aliaſ- rum arbitrio relinquentes, qui ibidem ſub que volatus ſui leges ſervet, donec in dictis Zona Torrida tum Auſtrina tum Borea per- vaſtiſſimis Marium ſpatiis libertatem pri- petuo Orientales ſunt, intra ſeptimeſtre ſpa- ſtinam nactus& conſtanti tenore Solem ſe- tium feliciter,&, quod mirum eſt, immuta- cutus, ſeſe circa Geocoſmum propaget. tis velis Inſulas de las Boccas, ab America Suppono ſecundd, Solem ſine præviis ſic- Orientali zo00 milliariorum ſpatio ferè dis-· cis halitibus, quos paulò ante ab Igne Sub- ſitas, attingunt: Quod non fieret ſi Ventus in terraneo Oceano communicari diximus, vaſtiſſimo Oceano& in immenſum undi- aut humidis, quos ipſum Mare attenuatum que exporrecto variationi& inſtabilitati ob- ſuppeditat aëri, nihil in Ventorum produ- noxius foret. Quod verò in Oceano juxta e e ctione poſſe. Quibus ſuppoſitis primum Inſularum occurrentium, quarum 1flurum, Quamolo Dico Ventum generalem ab Ortu in Occa- in Archipelago S. Lazari non eſt numerus, e nenlts b5o. ſum hoc pacto generari: Cum Sol ſub Zona adſpectum Ventus generalis alias leges in- lieur. Torrida Oceanum radiis ſuis perpendicula- duat, cauſa eſt tum alliſio aquarum undas feat. ribus, jam in hac jam in illa parte pro Solis retroagentium, tum novæ differenteſque ha- in hoc vel illo dodecamorio conſtituti ra- Iituum terreſtrium, qui ex illo fœcundo Inſu- tione perpetud feriat, fit ut ex Solis incum- larum ſeminario à Sole eliciuntur, commo- bentis æſtu vehementi Mare attenuatum, fiones; tum etiam variæ æſtuum Currentium- ingentem vaporum copiam halitibus mix- que rationes, quibus uti Ventus generalis per- tam in aërem educat; qui quidem vapores turbatur, ita& hi prævaleſcentes, eos Ven- halituſque rarefacti in anteriori Solis ſe- torum turbines efficiunt, quos magno na- mita conſiſtentem aerem cum ſummo impe- vium hominumque periculo imo jactura tu dum protrudunt, ex ea protruſione aër quicunque Archipelagum navigant Indi- agitatus verſùs eam partem, verſus quam Sol cum, experiuntur. Ex hiſce verò Inſularum fertur diffuſus eum Ventum ex Ortu in Occa- Angiportibus erutis& patentiſſimis Indici ſum, quem nos generalem dicimus, efficit. Oceani regionibus reſtitutis, mox Ventus Obiadio Objiciet forſan hoc loco nonnemo, Hanc generalis denuo invaleſcens naves uſque le à sole halituum eductionem in ommem Oceani ad Promontorium Bonæ Spei aut Inſulam cCircumferentiam ſiori, ac proinde halitus quopue quam S. Helenæ vocant, deportat. in omnem partem diſfuſos undeguague Lentum cauſare. Reſpondeo, verum eſſe in omnem CONSECOTARIUMI. partem diffundi halitus; ſed cum utrinque Atque ex hiſce patet,(ur facilior ex India ab Auſtro& Borea aërem craſſiorem& va- Orientali in Braſiliam aut paraguaviam ſit na- poroſum obvium offendant, fit ut æſtuans vigatio, guàm contrd. Hinc enim cum contra- hic halituoſus aer ſubtilioris ſubſtantiæ à vio Vento perpetuo colluctandum eſt nautis, craſſiori circumſiſtente retruſus retroactus- illinc Maris Ventorumque Orientalium que intra regiam Solis ſemitam utrinque motu delati breviſſimo temporis ſpatio ter- preſſus coarctatuſque continud ex Ortu in minum ſuum in Occiduis partibus conſe- Occaſum diſpellatur, Sole intra eandem ſe- quuntur. Qui verò ex Inſulis Philippinis Er inſal. mitam incedente ſemper novos& novos ca- Americæ Orientalis regiones petunt, iis B. i lore ſuo halituoſos ſpiritus eliciente. Rur- ſemitam Solis ſub Zona Torrida ſerva- 7 g, 8 ſub Zona ſus, cum Sol incubitu ſuo perpetuo ex Mari re aut repetere ex perpetua Maris relucta- Irrida na- ingentem aquæ copiam reſolvat, atque ad- tione impoſſibile eſt: ſed ut in portum, pogbileſ ed nonnullam in illo Maris tractu vacuita- quo ſolverant, Acupulcum reſtituantur eos tem inducat: ad vacuitatem hanc replen- ad Zonam Temperatam, ad Americz Se- dam Naturæ quadam neceſſitate Ortivæ ptentrionalis Litora navim dirigere opor- quæ conſequuntur aquarum undæ, in Occi- tet, ut hinc Borealibus adjuti flatibus, tan- quas cum impetu ruentes,& maritimam dem deſideratum terminum conſequan- Solis ſemitam vehementius concitant,& in tur. Ex quo patet mirabile Naturæ conſi- eadem Halituoſum ſtabulantem aërem in an- lium, quo Mare Pacificum ſub Zona Torri- duntque; unde mirifico quodam attractu tu in Oecaſum concitari voluit uſque ad In- repulſuque undarum halituumque naſcitur ſulas Archipelagi, ubi Oceani hucuſque perpetuus ille Ventus Euro- Lephyreus, continuatus Ventus, tum ad obvias Inſulas Dd 3 in- 214 MCVNDI SUBTERRANEI Sedd. II. ingentibus Montibus refertas, tum ad con-· motu candentis globi proceſſum ſequetur; conſel. tinentis Chinæ vaſtiſſimas regiones illiſus quod quidem adeo clarè canſas hujus memo- Exper. halitibuſque novis ibidem excitatis ex Oc- rati Venti exponit, ut res oculis exponere caſu in Ortum retroactus ad Americæ Se- videatur. ptentrionalis Litora, veluti in circulum, ma- Quæres primò, An præter generalem ven- kaftute, gno ultro citroque commeantium commo-¶ tum in Mari Paciſico alii quoque venti dominen.- in Gen 1* do, agitatur. 550 Reſpondeo, quod utique extra ſemi- lem Ven. 4 tam Solis aunumeri venti dominentur in„n 01 minentur. CONSEHCOTARKTLUM II. iſthoc Oceano, ſed hos eſſe particulares, venii gene ·¶ Ex hoc quoque patet, Ventum hunc gene· qui ex halitibus è fundo Maris vi Ignis Sub- 1 ralem non in omnibus Zonæ Torridæ ſubje- terranei, aut Solis educti, arem nullo non egionibu ctis regionibus ſemper uno& eodem tem- tempore turbant; ſed uti Oceanus iſte pa- Zenæ Jorri. deſubjeckin pore& loco vigere, ſed ſub iis potiſſimum tentiſſimus eſt, ita diſfuſi halitus cum tem- Signorum quæ Sol pertranſit parallelis; un- de Nautæ, quò popius ſe Solis ſemitis ac- commodaverint, ed faciliori breviorique navigatione terminum ſe conſequi conſtan- ter aſſeverant; difficiliori verò, ſi utrinque à ſemita Solis plus æquo receſſerint, ob aovas Ventorum, quos experiuntur, leges Euro-He- Aira Na- phyreo Vento contrarias. Quemadmodum enim Fluvius intra alveum conſtrictus ra- pidius fluit, quam in longè lateque expor- rectam planitiem diffuſus: ita ſub ſem ita Solis aë ris ſeſe motus habet, qui nil aliud quam aërius quidam rapiduſque Fluvius eſt, qui à Borealibus Auſtralibuſque nubibus u- trinque veluti in alveo quodam conſtrictus, Solis virtute perpetud ex Ortu in Occaſum rapitur; Auſtro- boreis flatibus, ne extra al- veum ſuum exorbitet, utrinque invigilanti- bus impedientibuſque. Non verdò putes ve- quia omnis halitus, omnis ventorum ma- aſi. lim, Ventum hunc ſub uno& eodem paralle- lo indiviſibili ſpatio ferri; nequaquam; ſed habet ſuam latitudinem in nonnullis locis pore veluti flacceſcentes unà cum vento de- ficiunt. Noſti ulverem tormentarium in pa- tentibus campis accenſum in halitum non eo impetu reſolvi, quo in locorum angu- ſtiis, hiſce enim conſtrictus omnia ingenti impetu& fragore disjicit; quod& de ventis in hujuſmodi Oceano dici poteſt; ſecus fit in Maribus, quæ variis Inſulis diſcrimina- ta, ingentibus Continentium terrarum ob- ſtaculis cohibentur; in his ſiquidem venti variè reflexi, atque novis identidem Haliti- bus aucti, ingentes procellas& fur ioſiſſi- mos ventorumturbines concitant, uti in Ar- chipelago Indico Oceanoque Japoniam in- ter& Chinam interjecto, Nautæ memorant. Queærxes ſecundò, An in ipſa Solis ſemita venti exorti generalem ventum impedire queantꝰ Reſpondeo, quod non in patenti Oceano, teria, tum aëris tum Maris motu ita abſor- betur, ut nullo ei impedimento eſſe poſſit; imo ſi quandoque validior inſurrexerit An Ventus generalis aliis Ventis impediri majorem; ſub Tropicis 7 gradum ad Au- Ventus, is tamen obvius vento generali, ei mateite ſtrum& Boream habere compertum fuit. mox veluti digniori cedens ad latera de- aum d Atque hoc pacto generatur conſervaturque flectit,& vel Auſtrinis vel Boreis oli ſo- Wlls, Nene Ventus generalis. Sed ut hoc lucu- entius cognoſcat Lector, hic experimentum apponam, ex quo modum& rationem exa- ctius diſcas, VVVVV (auſas generalis venti exponens. Concha quæpiam duorum palmorum dia- metro frigidd repleatur uſque ad ſummum; hoc peracto, accipe globum ſerreum, cujus diameter quartam palmi partem habeat; hunc globum, ubi igne fortiſſimo incaudue- rit, forcipe acceptum ſupra aquæ in Concha contentæ ſuperficiem diametrali motu tra- ducito, ita ut ſemper exiguo ab aqua ſpatio diſtet:& reperies in aquæ ſuperficie cavita- tem quandam, per quam aqua ad motum candentis globi rapitur continuò uſque ad Conchæ limbum, ubi reflexa utrinque in conſequitur. Ouomodo verò hic ventus cree- 7 3 7 7 2 nde ex Va- circulos abit ad latera conchæ in oppoſi- tur, exponam. Certum eſt, ex vehementis cui motn tam partem retroacta. Ventum quoque ex hujus aquæ rarefactione& ferri candentis motu naſci, tunc comperies, ſi plumam è re- gione ſerrei globi poſueris; illa quippe mini- mè ad latera deflectet, ſed ſemper conſtanti ciis jungitur. Dixi in patenti Oceano, quia mox ac Continentium terrarum litoribus, aut vaſtis Inſularum diſtrictibus appropia- verint, tum ecce ruptis Æoli carceribus con- trarias Ventorum leges ſentiunt, quibus ventus generalis non tantum interturbatur, ſed& veluti ad contrariantium hoſtium in- ſultus, nonnihil ſe ſubducere cogitur, do- nec libertati ſuæ reſtituatur. CONSECTARIUM III. Quod Hentus naſcatur ſubinde ex attractu aëris circumpoſiti. Ex præcedentibus patet, ventum quoque ſubinde oriri poſſe non ex halitibus va- poribuſque, ſed ſolo aëris vacuumſſupplen- tis motu productum; quemadmodum fit in magnis incendiis, quæ ut plurimum ventus incendii æſtu aërem circumſitum ſummè attenuari; qui cum ob conſtipatum circum- circa aẽ᷑rem dilatare ſe ad latera non poſſit, hinc una cum igne ſurſum raptus, unà ſe- cum circumſitum aërem rapit; qui ne va- cuum exoritur. LIB. IV. DE VENTORUM ORIGINE. 215 Cab. II. cuum remaneat, in abeuntis rarefacti aëris extra caminum rapĩatur, raptus vero cum Exper. locum ſe ſubſtituit: atque ex hac agitatione neceſſariò alio qui abeuntis locum ſuppleat, naſcitur Ventus ille quem in magnis incendiis aëre indigeat; hinc fit, ut laborantis Na- experimur. Atque hoc ita ſe habere ſequenti turæ miſertus extrinſecus ar, etiam per docemus experimento. tenuiſſimas fiſſuras, rimas ac foramina ma- gno impetu ſe inſinuet, ad impediendum EXPERIME NT U M. id quod tantopere Natura abhorret, Vacui terriculamentum. Atque hinc quoque colli- cr mane gitur, cur manò tempore crepuſculi ut yluri- 55 a mum ſuaviuſculus ventus antè Solis ortum ſen- erepuſcu- In Conclavis cujuſpiam ſoco, feneſtris omni- tiatur; quia videlicet Sol exoriens ſuo calo- bus occluſis, ignis exſtruatur,& experiere perſre& lumine arem attenuat, hic attenua- qai moller rimas portæ fiſſuraſque mox validum ven- tus ſurſum latus ſecum vicinum rapit ac᷑-Ipiret. tum intrare, vi quaſi abdita intus attractum; rem,& per conſenſum ad eandem partem cujus quidem alia caaſa non eſt, quàm quodſ confluunt occiduæ aëris partes non attenua- aer in cubiculo exiſtens unà cum igne forasſ tæ,& ſic commotio illa matutina excitatur. Quod Ventum ex ſola aëris commotione öeh productum ehibet. CANUrIII. De Ventis Periodicis ſen Anniverſariis, quos Eteſias Cræci vocant& de cauſis eorum. Magiſtro torquent, in reddenda ratio- opinionem evanidam reddit, eſt ingens illa ne eorum Ventorum quos Eteſias vo- Suppolarium horum Montium à Græcia di- cant, qui ſub Caniculæ exortum Græciam ſtantia& intercapedo 45 circiter gradibus calore æſtuantem flatibus ſuis frigidiuſculis comprehenſa, qui in 60o ducti, dant 2700 quam benigniſſimè afficiebant,& à Borea e- milliaria Italica, aut per ĩ15 multiplicata voluti noctu quidem ſilere, interdiu verò dant 675 milliaria Aſtronomica; unam au- ſpirare comperiebantur, quibus ceſſantibus tem atque eandem exhalationem per tan- ſeniu ſuccedebant Ornithii ſive Chelidonii ab Au- tum ſeſe ſpatium tot aliis Montium catenis 11 ſtro hominibus animalibuſque pernicioſi. impeditum, per tot tamque innumeros in- ceande caſa R. Et quod ad Eteſſan attinet; cauſam horum termedios vapores exhalationeſque, quæ um ma. ſem. ajunt eſſe reſolutionem nivium in Hyperbo: paſſim ex fluminibus, lacubus, montibus, abſor⸗ reis Suppolaris regionis montibus, quæ uti à planitiebuſque campeſtribus eodem tem- poſft; Solis radiis verberatæ atque in exhalationes pore educuntur, continud propagari, cre- reſolutæ interdiu Ventorum ſuppeditabant dat qui volet; Ego nullum exhalationem ad materiam, ita noctu dicta nivium reſolutio 100 leucas continuari inferius probabo. Quis cum Sole quibuſdam veluti induciis conſti- autem Peripato dixit, ſul Polo montes eſſe; rutis, ventos pariter ſilere cogebat. cùm an illa Plaga Suppolaris verè Conti- Atque hæc eſt de Eteſſarum origine Peri nens ſit, an mffla aut undiquaque Mari Pati opinio. Quam falſam eſſe, quatuor ar- tecta, in hunc uſque diem incognitum ſit. gumentis oſtendo. Si enim ex Suppolaribus Tertium argumentum quo Exeſſas à Polo montibus nivibus coopertis& in exhala- derivari probat, in hoc conſiſtit, quod Ereſiæ tiones virtute Solis reſolutis, ventus ille Ete. noctu ſileant, interdiu ſpirent, hujuſque ſeus, qui Græciam Diebus Canicularibus fe- cauſam eſſe ait, quod interdiu nives Arctoæ N rit, naſcaturʒ certè non eſt ratio, cur non eo- à Sole identidem reſolutæ in exhalationes, en dem tempore& Moſcoviam, Poloniam, quibus referta ſunt, reſolvantur, unde Ven- Germaniam, Hungariam, Galliam, Hi- tus diurnus; noctu verò ceſſante reſolutio- ſpaniam, Angliam ſiſdem flatibus pervadat. ne nivium, Ventus quoque ceſſet. Qui hoc kteſiæ non Sed in nulla harum Regionum concinuati argumentum ritè„non id ſolum- 0 Il Kiſtotelici mirè ſe unà cum eorum Alterum argumentum, quod Peripati —— naſcuntur nieiam 40 dierum Eteſiæ illi, quos Græcia ſentit, modò falſum, ſed& contra Sphæricæ do- lguefalo. ad Sirii exortum, percipiuntur. Ergò ratio ctrinæ principia comperiet. Quis enim ne- ale, à Suppolarium montium ⁰çus deſumi ſcit, à Solis in Arietem ingreſſu uſque ad non poteſt: ſiquidem non video, cur Græ- Libram perpetuum in Suppolari Plaga diem le, cir potius„ e recenſitis Regionibus ven. eſſe: Cum itaque Sol nunquam per ſemeſtre 7u ſieſmodidicto tempore dominetur; cum ſpatium Suppolarem Plagam, aut ſi montes Moſcovia, Polonia, Germania, Anglia, remotiores Hyperboreos aut Riphæos aſſu- uti Polo viciniora ſunt, ita eum plus fentire mas quinquemeſtri aut quadrimeſtri ſpatio 1 deberent quàm Græcia aut Ægyptus, Re- nunquam ſua præſentia& illum inatione giones ab eodem remotiores. Quemadmo- deſtituat; certè perperam inde concludit, n dum igitur hic ventus Græciæ particularis Ereſſas ob Solis nves in dicta Plaga non re- — eſt, ita calſam quoque hujus non univerſa- ſolventis abſentiam noctu ſilere, interdiu 5 lem, ſed particularem eſſe neceſſe eſt, non verò ob ejuſdem præſentiam flare: quàm 11 à Polaribus derivatam Montibus, ſed aliun- hæc Naturæ principiis congrua ſint, videant * de deſumptam, quam poſtea aſſignabimus. æqui rerum naturalium cenſores. 35 Quar- ———— 216 MUNDISUBTERRANEI Quartum contra exhalationum naturam itaque tranſmontanis populis eo tempore eſt: Dicunt enim Peripatetici, ſub nivibus la- Auſtrales, quo ciſmontanis Græcis Boreales tere halitus calidos& ficcos, qui æſtu Solis eli- ſpirent venti, id haud dubiè alteri cauſæ non citi illos cauſent ventos quos Eteſias vocant. eſt adſcribendum niſi Montium hujuſmo- Certè halitus iſtos ſiccos& calidos rantopere, di naturali conſtitutioni. Sed myſterium ſub immenſis nivium Borealium cumulis, evolvamus. tanta humiditatis undiquaque circumdan-¶ Conſtat, primò, unanimi Ceographorum tis mole humida& frigida, è diametro ipſis relatione, Aontes paulò ante indigitatos, uti contraria, impunè conſervari nemo mihi inſuperabilis altitudinis ſunt, ita nive per- unquam perſuadebit. Neque enim agnoſcoſenni tectos, ignibus quoque ſubterraneis aliam ehalationis ſpeciem, niſi eam, quæ ex fœtos eſſe, innumerabilis multitudo ther- omni mixto ſeparatur,& ſoiritus ſunt tenuis- marum, minerarum continuò fumantium ſmi vaporoſa ſubſtantia veſtiti, quam ego /en- æſtuaria abunde dem onſtrant; quæ ne lon- 0 torum materiamdico. Non ignoro ſubinde& gior ſim, referre ſupervacaneum duxi. Seckt. II. Sarſnatie oca plana. in vivibus latere halituoſam quandam ſul. Secundò: Tranſmontanas Regiones omnes 111 ſlantiam, quam tamen non ſimplicem illam continuas à Viſtula Flumine, ad Volgam 0 enhalationem calidam& ficcam dixerim, ſed Flumen ingens uſque, quod Tartariam ſpiritus ſalinos& nitroſos aluminoſoſque, Magnam à Moſcovia& Tartaria Preco- ſe⸗ qui educti virtute Solis, aut à Subterraneo penſi ſeparat, planitie, lacubus, Fluminibus Igne evoluti, eam Ventorum quam mira- paludibuſque offuſa porrigi. mur Borealium vehementiam efficiant: hi Tertio: Pontum Euxinum impetuoſum& enim vaporosd ſuâ ſubſtantid, in qua unà inſcrutabilis profunditatis, tum ex Lacus mixti latent calidi& ſicci halitus, apta fiunt Mæotidis Fluminumque Boryſthenis, Da- Ventorum materia. nubii, aliorumque in eum exoneratione, bnde Eteh Quæritur igitur, Lnde Eteſiæ illi originem tum ex Ventis ſubterraneis, quibus ſubin- dales de. ſuam nanciſcantur? Dico eæ naturali Mon. de intumeſcit, perpetuis æſtibus tempeſta· ean. zium, gqui Græciæ, Macedoniæ, I hraciæ, tibuſque agitari. Ihen Boſniæ obtenduntur, conſtitutione; eſtque in-¶ Quartò: Experientia conſtat, diclos Montes gens illa Carpathiorum Montium(atena, ex nivium multitudinè rigidiſſimos ultro citroque Occidente longo Terrarum tractu in Ortum, habitantibus frigidam auræ conſtitutionem ad Euxinum uſque Mare extenſa, ubi ex Bo-cauſare; planas quoque trans Montes Regio- reali Litore Montibus Cherſoneſi Tauricæ, nes tota hyeme ita nivibus glacieque con- qui eam præcelſis& inacceſſis verticibus ni-· ſtrictas eſſe, ut non niſi traharum ope ne- voſis, non ſecus ac Apenninus Italiam, bi- gotiantibus per avia& devia in diverſas Re- ſecant,& hinc Coracis atque Hippicis Cau- giones aditus detur. caſeiſque jugis conjuncta in Ortum longo Hiſce itaque poſitis, fit ut ſimul ac Sol Æ.- ordine exporrecta, Poloniam, Lituaniam, quatorem ſubierit, tum nivium Alpeſtrium Moſcoviam, Ruſſiam atque Tartariam, Re- moles, tum tranſmontana planities glacie jones planas& lacubus paludibuſque offuſas conſtricta paulatim diſſolvatur; Sole dein- ſeecl à Viſtula ad Volgam ingens Flumen uſque de quotidie altius& altius adſcendente,& 41 diſterminat. Hos ĩtaque Montes præcelſos& nives glacieſque diſſolutæ(quæ diſſolutio 19 2 perenni nive coopertos und cum dicta paludoſæ toto bimeſtri, videlicet Aprili& Majo ab- Planitiei vaſtitate, Eteſiarum flatus in Græ: ſolvitur) inundationibus omnia implere ſo- cia viciniſque aliis recenſitis Regionibus und lent: unde æſtu Solis ingens vaporum co- cum inter jecto Ponto Euxino, Lacu Mæotidis, pia eruitur, quæ mox Montium concavis cauſare, hoc pacto oſtendo. inſinuata, in pluvias reſolvitur. Poſt aquas Primd itaque conſtat, teſte Herberſteinio Sol ardentius circa medium Junii, vapores 240% Ktcſis& Martino Cromero, dictarum Regionum ſubtiliores Halitibus metallicis mixtos edu- eodem tem- Hiſtoricis, circa Julium& Auguſtum, eo cit; qui anguſtiis locorum contineri neſcii, reend v tempore quo in Polonia, Moſcovia, Ruſſia violenta eruptione urgentibus oppoſitis Bo- rianur. cłteriſque Regionibus trans(arpathum, Tau- realis frigoris Vaporibus, verſus Græciam, ricos Montes, Pelaguſque Euxinum conſtitu. Anatoliam, Ægyptum in Auſtrum magno tis, incipiunt venti Auſtrales, eodemque impetu feruntur. Quum verò ingens colle- tempore(onſtantinopoli& per totam Cræ. cta ſit halituoſæ ſubftantiæ copia, hinc fit ut ciam. Anatoliam, Ægyptum, Ventos Borea- quamdiu illa non conſumpta fuerit, tamdiu —* In Sarmatia les, quos Ariſtoteles Eteſſas vocat, ſuos fla- tus inchoare. Si itaque à Polaribus Monti- bus Eteſi in Græcia aliiſque memoratis Re- gionibus orirentur, certè illos præ aliis ſen- tire deberent intermediæ recenſitæ Regio- nes Sarmaticæ; quod tamen tantum abeſt ut fiat, ut potius experientia docente, eo- dem tempore oppoſiti Venti iis, teſtimo- nio dictorum Haſtoricorum, aſpirent. Quod Venti durent, qui interdiu circa meridiem potiſſimum rarefactione dilatati diclos ven- roꝗ quotidie concitant, noctu verò conden- ſati frigore ſe contrahunt, flatuſque ſuſpen- dunt. Atque hanc ego putem caaſam eſſe illo- rum ventorum, qui bimeſtri ferè ſpatio Thra- ciam, Græciam, Anatoliam, Ægyptum dum pervadunt, ſaluberrimum aërem Regioni cum LIB. IV. DE VENTORUM ORIGINE. Cab. III. cum magno hominum animantiumque e- cur krehæ molumento, conciliant; ſrigidi ſunt, tum frigidiſut. eN frigore reſolutæ nivis& glaciei, tum ex frigidiſſimo Ponto Euxino, qui poſtquam ingentium Fluminum niveas& glaciales undas excepit, auram inde frigidam in Anatoliam, Græciamque transfundit. Quicunque has rationes ritè intellexerit, is omnium ferè ventorum, qui à Montanis de- pendent ſſtibus, cauſam aſſignabit; cur hic Boreales, illic verò Auſtrales, hic Occidui, illic Ortivi concitentur. CiOoNSsRBHRNn Omnes Ventos eſſe differentes reſpectu di- veſorum locorum unde ſpirant. Regionum Montes reſpicientium diverſos oriri 21 Conſect. Litore Galliæ Eurum ſpirare ex Nautarum 9 70 obſervatione didicimus. Unde conſtanter infero, ventum in una excitatum Regione& ſemorum. ab halitibus unius loci extra Provinciam non vagari, niſi obſtent ingentium Mon- tium Catenæ, quorum halitus flatulentus uti copioſiſſimus eſt, ita in remotiores quoque partes fertur obaltitudinem nullis impedi- mentis intermediis obnoxiam; Quod in gteſſis Græciæ interjecto Mari Euxino ex Tauricis Montibus contingit. Sicuti igitur ſingula Alumina ſuas rigant Regiones, ita& Ilatus. Iterum, ſicuti dum nubilo hic utimur cœlo, alibi utuntur ſereno: ita quo die venti hic ſpirant Boreales, alibi Auſtrales, Occidui aut Ortivi ſpirabunt; neque puto ventos ex nivo- ſis Alpium jugis ortos Romam EX dictis patet, cum venti ex certa Mon- re, llum conſtitutione naſcantur pro diverſitate ventorum materiam nobis ſuppeditare pos- ſint. Hinc experientia docet invariabilis, cum vicini Apennini juga ſufficientem Venti diffe- rentes ſunt, dentos; unde Boreus dum hic Romæ ſpirat, Montem januarium nivibus aggravatum, qui 57 Non- nemo dicet, eundem per totam Italiam, Romæ Boream cauſat, ultra Montem conſtitu- tium conſti. zenis, D: Germaniam aut Franciam ſpirare. Certèſtis Auſtrum, Sabinis verò eodem tempore 00 experientia conſtat, ſpirante Borea in Lom- Ortivum, Veſtinis verò Occiduum uno& eo- bardia, in Germania Tranſalpina Auſtrum dem tempore pro halituum flatulentorum dif ſpirare,& contrà. Item ſpirante in Maris fuſſone parere; uti multorum annorum ob- Tyrrheni Litoribus Zephyro, in oppoſito OGaR Ri GAnglis N frequenti navigatione circa Geoco- 1 ſmum ab Archinautis peractà, mira quæ- ſervata fuit, qua nonnulli certo& conſtitu- to à natura tempore incipiunt,& per ſeme- ſtre durant; quidam quadrimeſtri, aut himèſſtri, alii nenſtruo aut heldomadario, alii diurno ſpatio aut horario durant. Quæritur abdita hujus rei,& à nemine hucuſque penetrata ratio. Nos pro ingenii noſtri modulo eam Uta ſervationes dictorum Nautarum adduxe- rimus. Olſervationes Maritimæ circa Ventos. Oblervato, IT· In Oceano Africam inter& Indiam nes Vento. Venli Orientales verſus Occidentem à Janua- elnbe Tio uſque ad Junii initium incipiunt; qui- martimis bus quieſcentibus circa eee& Se- allg 3 8 lNau· ptembrem venti Occidentales fœdis procellis à Borea ſævientibus aſſociati ſuccedunt Aceilano à Ceila InMalucc as, unde no opportuna in Javam& Maluccas, Orientem verſus navigatio conceditur ob ger motionem Occidentalem, quæ tunc inci- pit, Orientali contrariam(quando verò de Ventis Orientali& Occidentali, Auſtro& Borea loquimur, non ſemper id intelligi volumus de cardinalibus, ſed de collaterali- bus etiam unicuique Cardinali competen- tibus, uti ſunt Euro- uſter,& Zephyro- Boreas, vel Boreo-Eurus aut MVoto-Zephyrus). Circa TONI. I. dam periodicorum ventorum proprietas ob- aſſignare conabimur, mox ubi primo Ob- ſervatione à me compertum fuit. De Anniverſariis Ventis in Oceanod Nautis Hiſpanis, Batavis, Luſitanis obſervatis. Litora verò Aſiæ& Indiæ Ciſgatanæ venti 0 non eaſdem formant leges quas in medio Ggatas Man, Oceano; nam toto Juniol, Julio, Auguſto, Latora. tot procellis tempeſtatibus, Ventorumque Borealium vehementia æſtuant, ut omnem Negotiatoribus in has partes aditum inter- cludant: in Tranſgatano tamen Indiæ La- tere ad Coromandeliam& Narſingam, quod mirum eſt, eodem prorſus tempore nullæ prorſus ſentiuntur tempeſtates. 2. In Guzarate ſive Indiæ Ciſgatanæ Li- tore, à Martio uſque ad Septembrem ſpirant In Guxg· rate. venti Septentrionales,& à Septembri uſque ad Martium, Auſtrales. 3. Batavi ex Java plerumque Menſe Ja-. Java in nuario& Februario Europam petituri ſol- e e vunt; qui poſtquam vento Orientali ad 18 Auſtralis Latitudinis gradum pervenerint, tunc incipit guſter aut Euro- Auſter, quo con- tinuo curſu uſque ad Inſulam S. Helenæ fe- runtur. 4. Ad Bandam Inſulam omnino varius haas, eſt ventorum ſtatus; Occidentales dominan- Inſal varius tur in Martio, ad finem Aprilis venti varia · Ventus biles& malacia; In Majo Orientales exſur- gunt venti vehementes& pluviis fœti. 5. Ad Promontorium, quod Punto Gallo vocant in Inſula Ceilano, die 14 Martii pri- mus Ventus Occidentalis collateralis; deinde Zephyro-auſter, in principio Aprilis, con- & continuus durat uſque ad primum Ee 0* Seck. II. Ad Mada- gaſcar ratio Ventorum. In Oceano Bengalico. AMalaca ad Maca- jum. MUNDI SUB ſequitur Euro- horeas, 218 Octobris; quo ceſſante uſque ad Martium continuus: ita tamen ut tu ut vel ipſæ arbores i TERRANEI ſpirant Venii Occidentales, tanto cum impe- n Ortum vi Venti con- ſubinde ſerius aut citius decem vel pluribus tortæ videantur. Si tamen Litora Terræ Au- etiam diebus incipiant. 6. In Inſula Madagaſcar, à decim ad ultimum Maji Boreas& Zephyroboreas; & Martio ah Oriente& Auſtro Iio, yenti ſpirant; Menſe verò Martio& Aprili rant; à Septembri ve m Bonæ Spei Boreas& ejus ſpirant ex Terrd Venti Orientales ab hora 12 at in Februario ad Promontoriu ollateralis ad Eurum ſpirat Veutus: adeò ut a quinta bebis ſemper Auſtru 13. In Litoribus Malabaricis Indiæ, Ju- 2. Tiinbe & Zephyro-Horeas ſpi- Malala. ſtralis intra Fretum de Maire tenueris, ha- 0 5 m ſpirantem. „ Auguſto, Horeas rd ad Aprilem uſque noctis uſque ad ra diei; neque tamen ultra inſolitum ſit ſi Auſter aut ejus collateralis decem milliaria intra Mare ſentiuntur. A Euro- auſter ſpirent. 7. Poſt vigeſimam Aprilis in Nari de Bengala, Ventus Auſter vehemens eſt, ante quem diem nunc Zephyror-auſter, nunc Ze- phyro-bhoreas ſpirant impetuoſi. g. A Malaca ad Macaum Portum Sina- rum Menſibus Julio, Octobri, Novembri, Decembri Venti Auſtrales dominantur, Au- ſtro-Zephyrus, ſubinde quoque Euro- Auſter; In Junio verò ſæviunt Zephyri circa Mala- cam& in Litore Chinenſi. Ex Java verò pe- tituris Portum Macaum ſpirant Venti Occi- dentales Menſe Majo. Iterum à Macao Japo- niam petituris dominantur iidem Venti Occi- dentales, Menſe Junio& Julio, qui tamen frequenter à Borea& Euro- borea interdiu in- rerpellantur; noctu verò Eu rocauſter ſeſe exe- rit. A Japonia verò Chinam contrà petitu- ris præſto ſunt ad Litora Chinæ Eurus,& Eu- ro-horeas, Menſe videlicet Februario& Martio; quia Sol vapores calore ſuo in Bo- realem Plagam cogens, cum i ſiorem reperiant, cedere neſcium, hinc ea via qua compulſi ſunt, reverberantur. bi aërem cras- reali Hemiſphærio p N 1 duodecima verò diei uſque ad 12 noctis ſfentus marinus ſpirat e Occidente in Orien- tem, priori prorſus contrarius. Qui uti debi- les ſunt, ita quoque non tam facile ſenti- untur, qui ferè ſemper à Borealibus ventis ab- ſorbentur. Idem contingit in Litore Ame- ricæ Novæ Hiſpaniæ; ubi de die venti Marini, noctu Terreſtres dominantur: quod& in Re- gno Congi uſu venit. Atque hæ ſunt præcipuæ Ohſervationes factæ à ſupracitatis Archinautis. Jam nihil aliud reſtat niſi ut ngulorum rationes aſſi- gnemus. Ratio& cauſa dictorum Ventorum. Suppono itaque primò, Soſis intra Tropi- cos motum, quo nunc Boreo Polo, modò Au- ſtrino appropiat, Iemotam cauſam eſſe eorum 1255 in eterna Ceocoſmi ſuperficie naſcuntur, nec non vaporum echalationumquè. Et Sole qui- dem in Auſtralibus Signis conſtituto, in Bo- fuviæ, nives, gelu domi- nantur ex elongatione nimia Solis nubes ſpis- ſiores, crudoſque atque indigeſtos vapores OIſerv. vicis. 1 aut Aal 114uU 110 an L Mioket Kmont Eltuati pames 9. Qui Manila ſolvunt, petituri Portum diſſolvere non potentis; unde ex frigore in- mibunbe. Acupulco Novæ Hiſpaniæ, utuntur Vento Oc- troducto Terræ, pluviæ& imbres prævalent, „ ental: Menſibus Junio, Julio, Au guſto, montes nivibus teguntur, campeſtria gelu Ven. non per Zonam Torridam(ubi, quemad- glacieque unà cum fluminibus lacubuſque modum ſuprd dictum fuit, Orientalem lentum conſtringuntur pori& omnia ſpiracula Ter- generalem perpetuò contrarium habent), ſed ræ humiditate nimia maceratæ clauduntur; ad Litora Americæ Septentrionalis; qui ta- ex Terræ verò conſtrictione æſtuaria ſubterra- men Venti Occiclentales Orientalibus debilio- nea dum per fibras ſibi ſolitas exſpirare ne- res ſunt; quia hi juvantur à Generali, illi ab queunt ſummo caloris incremento inten- hocdiminuuntur, uti ſaprd dictum fuit. duntur. Sole verò æx Auſtro redeunte paſtquam Vuanul In Ocç 10. In Mari C hinenſi Venti Julio, Au- Aguatorem ſubiit, ſtatim Terra calore Solis ani- 11 oc. guſto& Octobri admodum va/i ſunt& in· mata aperitur, atque ex nivium in Montibus æmmau. conſtantes. Ex Auſtro ſiquidem nunc in Bo- reſolutione ingentes tum euον tum intra ream,& hinc in Zephyrum, aut eꝶ Rorea dere- Terram inundlationes efficiuntur, tanto majo- pente in Auſtrum convertitur; unde eas pro- res quantò vertici noſtro ſe viciniorem ſti- cellas ſubinde movent quibus majores Nau- terit; ita quidem ut Sole ad certum gradum tæ nullibi experti ſunt, uti yoſtea dicetur. Zodiaci promoto, præciſe halituoſa Terræ ban I5 Literibas 1 1. In Litoribus Peru& Chile, fere per- ſubſtantia eodem Signo graduique ſuppo- en ran&. petud Auſter cum collaterali Auſtro-Zephyro. ſita tunc primum moveatur, mota in ven- An Chile. 0 10 140 tos paulatim anniverſarios diſponatur. 4 ſtua- ria quoque Ignis ſulterranei jam laxiora diverticula dum nanciſcuntur, ſummo im- petu per aperta montium ſpiracula, Ter- 7 ſale, nitro, alumine, vitriolo, bitumi- ne ſætæ fibras venaſque, halitus dictis re- bus fœcundos in externam Telluris faciem protrudunt, qui radios Slis ferv entiores Incipit autem à 46 Altit. Auſtral. gradu, at- que ultra Panamam perflat, Urbem Iſthmo Americano adjacentem; unde ex Chile in Novam Hiſpaniam facilis eſt tranſitus, dif- ficilis ex Panama in Auſtrum. Mirum au- tem eſt, hunc Ventum non niſi ad Litora Peru & Chile percipi, non item in remotioribus à Litore intra Oceanum Pacificum ſpatiis. rret j 8 12. Ad Litora Terræ Magellanicæ, ſive fimulac offenderint, mox etiam ſpifituoſa ſubſtantia intumeſcens& ſeſe Siun. del tuego, circa Fretum de Maire, continuo illa halituum dila- C4b.J V. LIB. IV. DE VENTORUM ORIGINE. Zodiaci gradu anniverſario conſtituti vir- Conſect. dilatans, dum vaporibus à Soleę extractis jungitur, in Ventos illos anniverſarios, quos paulò ante deſcripſimus, animatur; qui quidem pro ratione multitudinis halituoſæ & ſlatulentæ materiæ in uno loco plus minus- 219 tute rarefacti dilatatique Ventos illos cauſant, gqui in cam partem diſfunduntur, quam Montes, locuſque evaporationis ꝭ diametro reſpiciuni. Hoc pacto, Si Montes ſitum habuerint ad Mare aut Regionem intermediam Borea- lem, inde Ventos exſpirabunt Boreales; ſi ſitum Auſtrinum, Auſtrales, aut ſi ſitum Or- neis aquarum catadupis ſuſcitato animata, tivum aut Occiduum, rales quoque Ventos ingentes halitus fumoſque ſpiritibus tur gidos producent. Si varius& diſſipatus ſit Mon- emittunt, tamdiu quàm vaproſi halitus du-i tium ſitus, uti in Inſulis Philippinis, varios rant. quoque Ventos, turbulentos, procelloſos, ſibi Atque inde patet, car in Litore Indlico Gu- invicem contrarios& in turbines agitatos ⁊aratæ d Martio uſque ad Septembrem continuo efficient; qui Japoniam inter Chinamque, venti Borealesſpirent; quia magna illa Mon- Malacam& Thinchinam ſubinde tantæ tium Caucaſcorum Catena, per totam Aſiam comperiuntur violentiæ, ut naves ingentes Majorem ſe extendens, ex nivium reſolutione jam funditus evertant, modò Maris veluti & montium aperturis ingentem vqpον“] ex in Montem accumulati vehementia in aëra ſublatas in obvias cautes non ſecus ac pi- que durant. Pyrophylacia autem ſubterranea rum humoris exterioris in profunda viſcera penetrantis copia, tum vento ex ſubterra- Solntio I. æſtuariis ſubterraneis ſubminiſtratorum co- piam exſpirat, qui Solis æſtivi radiis rare- lam luſoriam illidant; de quibus Itineraria I facti in Auſtrum ſeſe diffundunt. Et quoniam Indiæ ea narrant quæ cum formidine& con- tanta eſt halituoſe molis vaſtitas, ut ea dimi- ſternatione animi legi vix poſſunt. Cujus benice. dio anni ſpatio conſumi non poſſit, hinc quidem rei ratio alia eſſe non poteſt, niſi ventos quoque eoſdem ſemeſtri ſpatio durare, Sulterranei ignis vis, quæ non ſolum per certa tamen diei hora, neceſſe eſt; gua vide· Vulcanios montium caminos, quorum übi- licet materia radi is tumefacta Solaribus ſeſe dem ingens, uti ex Mappa patet, copia eſt, J cum ſummo impetu diffundit. Cur verò ceſc ſed& per ipſum Maris fundum, copioſam an ſantibus hiſce Borealibus ventis, duſtrales poſt ſulphureꝶ nitroſæque ſulſtantiæ molem evol- en ea ſuccenturiati ſpirare incipiant, cauſa eſt, vendo, Maris fluctus veluti in cumulos elevat, quod ingens hujuſmodi moles vaporum in qui deinde remiſſi depreſſique eas luctas tur- Auſtrum depulſa, ibidem Auſtrini cęli ſrigore hineſque cauſant, quos ante deſeripſi; qui- coacka nonnihil ſabſiſtat, donec Sol Æquato- bus ſi exteriorum vaporum diſſoluta moles ac- rem ſubiens eam diſſolvat, atque diſſolutam cedat, tum utique tantò violentiores mo- rarefactamque in Boreales partes transfun- tus& Aèris& Maris concitabuntur, quanto dat, unde venti Auſtrales; idemque prorſus illa diſſoluta, majori impetu inter anguſtias in Auſtrali-Hemiſphærio tunc accidit quod Montium ruerit. in Boreali accidere recenſuimus. Cur verò nulla Ventorum ſtabilitas in Inſu- 8*— 2 lis Moluccis, Celebes, ad Bandam aliaſque O NS E CTARI U NI. exiſtat, cauſa eſt Inſularum montibus refer- Ex dictis patet, abicungue ingentes Mon- tarum, varia evaporationum ad dictas Inſu- tium catenæ reperiuntur, ibidem em Solis ac- las reſlexio, ut ſupra docuimus. ceſſu ingentem vaporum molem, vi Ignis ub- Sed hæc fuſſùs per Ouæſtiones enode- terranel etrudi, gui externa Solis in certo mus. Ingentes Ingentes mont ium Catena Ventorum cauſa. V. Caulſæ diyerſorum Ventorum explicantur. CnenF Uæres itaque primò,(ur in Oceano quod à Promontorio Bonæ Spei in Braſi- Africam inter& Indiam a jandario uſ liam uſque contingit. Unde patet, Ventum gue ad initium ſunii Orientales Venti hunc tantùm conſtantem eſſe in iis Oceani lominentur; reliquis verò menſibus ſuccedant ſemitis per quas Sol tranſeundo movet tra- Venti Occidentales? Reſpondeo, hoc fieri hitque ſecum tum atrem, tum vapores ob- partim ob Ventum generalem eo modo quem vios. Et hoc quidem nullam ſuprà expoſuimus, qui ſine obvio impedi- habet; Illud non parum torquet multorum o,17al, mento Mari Indico longè lateque exporre- ingenium, Cur ſemeſtris ſpatii lentos Orienta- lentes cto,& Zonæ Torridæ ſubjecto dominatur; 1e oppoſiti venti Occidentales excipiantꝰ Dico e Hartim ob halitus ex fundo Maris vi Ignis itaque, quod motu Solis ingens illa o¹ 5 Subterreſtris edactos, qui Vento generali vaporum congeries, intra Montes tum Inſulæ obvii, ab eodem verſus Occaſum diſpellun- quam Madagaſcar vocant, tum intra Africæ tur;& inde conſtat, quod Goã ſolventes vaſtiſſima Montium Lunæ concava convo- Promontorium Bonæ Spei petituri, non luta, ibidem opportuno loco ſubſiſtat, donec omni Oceani loco Ventum hunc reperiant, Sol æſtiva Signa pertranſeat; qua ſtatione, ſed ad ta grad. Latit. Auſtralis hic primùm uti virtute Solis Æſtuaria ſubterranea in A- exortus, ad 28 lat. gradum comitatur illos, frica concitantur, ita quoque ingens hali- Ee 2 tuum lap. V. Solutio ſusſiti I. Sect. II. 6 Diverfitas 27 MUVUNDI SUB tuum copia diffuſa fabulantes jam à multo tempore ibidem compulſos vapores reſuſci- tat; qui vigore concepto, ſummo impetu verſus eam partem ex qua diſpulſi fuerant, T ERRANE!I E L interturbat Currentem D K. tunc dico, Erpef Currentem potiorem prævaliturum,& conſe- quenter aërem& exhalationem in eodem tra- ctu ortam juxta ſemitam Currentis unà at- id eſt, verſus O/ientem reverberantur, du-tractum iri. rantque quamdiu halituoſa durat ſubſtantia, & quandiu Sol loco evaporationis domina- tus fuerit. Cur verdVenti nunc ad Auſtrum, modo 4d Boream ruant, G ex Orientalibus flant modo Auſtrint, nod) Euroauſtii, nunc alias affectent Plagar, nemo hucuſque ſolvit. Ego dico cau- ſamhujus reĩ eſſe(urrentes Maris, juxta quos ehalatio ibidem eorta fertur; ſed ut res concipi poſſit, totam oculari demonſtratione explicandam duxi. Quidnam ſint currentes, quaſque ſemitas in Oceanò cæteriſque Maribus teneant, in præcedentibus fusè docuimus,& Mappa illos exhibens ſat docet. Cum itaque Carrentes Maris Indici potiſſimum diverſiſſimi, vel à réflexione Litorum, vel fundi Maris inæ- qualitate, aut alia aliqua cauſa producan- tur, fit ut ſi quæ cuaporatio halituoſa ex fundo Maris vi ſubterreſtris Vulcani exſpirata, unum ex hiſce Carrentibus offenderit, illa eandem quam Maris motus ſemitam ten- dat, à vehementi aquarum fluxu veluti at- tracta. Sit Marè Iullicum BACDE; CF Agua- 2by; Currentès verò C F, DK, EL, AI, BG. exſurgat jam exhalatio halituoſa in O, vel in Cur quoque Ventusbrientalis in huj uſmodli patenti Oceano ita diverſus ſit, aliam non in- venio cauſum, niſi vaporum repentinam gene- n, nunc in hoc, jam in alio loco invale- ſcentem, qua Ventus generalis uti impeditur, ita neceſſarid quoque ex interciſione re- cens nati Venti, nunc huc nunc illuc diffla- tus, dum diverticula quærit, diverſos Ventos efficit. Has rationes quicunque tenuerit, nullus ſentus tam erit extravagans, cujus rationem cauſamque reddere non poſſit ſagax obſer- vator. Sed totum hoc negotium experimento comprobemus. E N P NIi N Fiat Concha E, ſeu quodlibet V, cui juxta quatuor Mundi partes eyiſtomia AB D, vel in E, vel in B, vel in A. Dico exha- lationem neceſſariò ſequi ſemſtam quam ten- dit currens Maris; aër enim Mari contiguus coneitatur versds eam partem, versùs quam majorem ſuſcipit impreſſionem; ſed majo- rem impreſſionem ſuſcipere non poteſt, quàm ab impetu torrentis marini, quo de- fertur& veluti attrahitur: Ergo. Quando- cunque verò in eodem tractu halituoſa eva- Jeclergur Porufibo educitur, certum eſt, eam hunc im- declaratur. petum evadere non poſſe; virtute itaque Solis rarefacta dilatataque aliam ſemitam non tendet, quàm Currentis. Sicuti itaque Currens rapit contiguum ſibi aërem, ita aër exhalationem, unde ea Ventorum naſcitur di- vefſitus quam multi mirantur. Contingit verd ſub inde ut carrens Maris altero ſuper- veniente Currente intercidatur; ita Currens C inſerantur; Concha verò E, aquù re- pleatur; deinde habeas candelam accenſam præparatam. Si itaque cyiſtomium Orientale aperueris, agua magno impetu exonerata unà Ventum, qui in eam partem, verſum quem aqua ruit, excitabit; quem ſi experiri velis, applica candelam immediatè ſuprà fluxum aquæ eo in loco ubi in arcum ſe aqua Auens decircinat,& videbis flammam ad nullam partem niſi ad illam ad quam aguæ fluxus fertur, à rectitudine ſua inclinari, ex Occaſu videlicet in Ortum. Clauſo deinde epiſtomio, ſi Aepiſtomium aperueris, ap- plicatà candela ſlammam videbis ex Auſtro in Boream inclinatam diſari. Si poſtea pone- rentur tot epiſtomia, quot in pyxide nauti- ca rhombi ſunt, ſemper flamma candelæ in- clinatione ſua eum exprimet ventum, quem furus aguæ ad quemcunque rhombum tan- dem ſecum vehit. Quod idem experieris, ſi plumam fluxui apuæ objeceris, quæ ſemper in oppoſitam partem feretur vi venti, quem aquæ fluxus ſecum adducit. Ex quo quidem pulchro ſanè experimento luculenter pàtet. fluxus aquarum ventum ſequi,& vento unà exhalatio nem eommiſtam. Co x- diveſf VX Iramm tecſch Ndot fü in wulc teibus LIB. IV. DBEVENTORUM ORIGINE. 221 cap. V. Co NARNeTAN NI UAN. Solis, aliam in meridie, aliam ad veſperum(onſect. Hinc patet, cur, juxta quintam Obſerva- influit, in quocunque tandem Dodecamo- Corollar. helirund tionem, ad Promontoriumeilani Inſulæ, quod rio fuerit conſtitutus, pro diverſitate radio- Propoſ. naviga bio- niũ ratio ad Punto gallo vocant, 14 Martii prim us ventus in 0 ceila. Occidentalis ſpiret, deinde Zephyro- auſter, qui poſtea ad principium Aprilis continuo uſ- ungz, que ad primum diem Octobris duret. Quia vide. 0 n licet Sol mox ac Montes Inſulæ opportunè wald radiis ſuis verberaverit, ſimul etiam ſtuaria ee ſabtus movet, qui dum ingentem copiam üh halituum flatulentorum ejiciunt, hi rarefacti verſus eam partem verſus quam evapora- tio procedit, id eſt, ex Zephyro-auſtrina tt nl Plaga in Euroboream protruſi Ventum ſe- meſtrem juxta ſemeſtrem materiæ duratio- nem efficiunt; qui tamen non ultra decem milliaria intra Mare durat, unde Terreſtris Neinen Ventus eſſe conjicitur, ex altera enim ei op- poſita Inſulæ parte Oientalis fentus denuo ſpirare incipit. cur verò primò Occidentalis paulo poſt in Zephyrosauſtrum collateralem com- mutetur, cauſa eſt impetus, quo prima eva- poratio fertur; quæ deinde aliis exortis eva- n Ah lateralem Plagam Zephyro- auſtrinam; qui- bus finitis Sol interim opportuno loco alia ſubtus in Oceano æſtuaria movet, unde ha- lituoſa exſpirata materia Currentis Euro- GGOLLNaur. 2 Hinc patet, Auniverſarios ventos diver- am Fen. ſorum Marium aliunde originem ſuam non mm. habere, niſi primò à diverſo Montium ſi- tu, qui ut diverſum ad Solem reſpectum dicunt, ita juxta illum adſpectum quoque diverſimodè afficiuntur à Sole. Et quoniam vix Mons alicujus famæ& nominis, vix Promontorium celebre eſt quod non ingen- tes intra ſe concavitates, Speluncas vaſfiſſi- mas unà cum Hydrophylaciis contineat, ut in præcedentibus dictum fuit, certè intra gue congeriem latitare, nemo ſanè niſi Natu- ræ ignarus inficiabitur. Externa verò ſu- perficies Montium cùm ſumma partium in- æqualitate conſtet, jam enim in una parte ſpiſſa ſylvarum coma veſtiuntur, ex altera glabri non niſi oſſibus conſtant; in alia par- te cyclica cavitate arcuantur, in alia gibbo- ſa dorſi ſuperficie incurvantur; non deſunt qui ingentibus in apicis planitie lacubus abundent, alii contrà Igneis exæſtuant cra- reribus: Quæ cum ita ſint, jam videamus, guomodlo halitus vaporeſque, qui in iis ſtabulan- rur, d Solè concitentur. e Danoe Experientia conſtat, Montes non ſemper 1 bae eodem modo à Sole illuminari, ſed ſinguli 118, U halitus ſub. 5 ingulis feranei à diebus à mane uſque ad veſperum diverſi- per Sole conci. 8 1 5 ben ee. modè,& pro certo quidem quem in Zodia- i00n co obtinet, ſitu locoque; aliam enim vim iis 2 imprimit Sol in Capricorno. aliam in Æqui- noctiali, aliam in Cancro cæteriſque Signis conſtitutus; aliam iterum manè ad ortum porationibus interciſa fluxum mutet in col- eorum viſcera magnam vaporum halituum- rum reflexorum, quorum opera totum ven- rorum negotium expeditur. Tertiò, ſunt Man- tes in aliqua parte poroſiores quàm in alia; in nonnullis partibus SHecubus abundant, qui ventorum matrices non immeritò dici poſſunt; in quibuſdam locis ſulphure, nitro, alumine„ſale, cæteriſque mineralibus ſuc- cis turgent, qui omnes in vapores& halitus reſoluti ingentium aëris commotionum origo ſunt. Cum itaque Sol diverſas Mon- tium partes diverſis teinporibus, diverſiſque ſub Zonis illuminet; hinc fit, ut Sol in di- verſo Zodiaci gradu conſtitutus, dum op- portunè Montium partes radiis ſuis ferit, mox etiam intus latentem vaporum maſſam, per poros calore ſuo jam apertos eliciat; qva dilatata rarefactaque, dum ultra poſti- cam Montis partem ſeſe exerere non valet, in oppoſitam Monti Plagam aë rem obvium diffundit, atque adeo pro ſitu Montis nunc Boreum, nunc Auſtrinum, nunc Ortivum, nunc Oeciduum ventum alioſque collatera- les producit. Quoniam verò vapar aut ex- halatio Montem exire non poteſt, niſi alius in locum abeuntis ſuccedat, hinc femper uo- borei fluxum ſequitur. vus intrinſecus ex ſubterraneis æſtuariis, aut extrinſecus per Montium rimas fiſſuras- que attractus der abeuntis defectum ſup- plet, duratque tamdiu, quamdiu interdiu Sol Montem opportunè adſpererit; Sole verò vel adſcendente, vel deſcendente, uti prior adſpectus deſtruitur, ita alia vaporum pena- ria aperit, ex quibus novi vapores halituoſi eliciti, novos Auniverſarios Ventos efficiunt. Et quod de una Montium catena dictum eſt, de omnibiu totius Mundi Montium catenũ̃ in- relligendum eſt. Sed hæc omnia fuſius per Propoſitiones exponenda ſunt. PROF ONeroee Quomodlo Ventus ſßat ex rarefactione aus con- denſatione Aquarum Subterranearum. TV. viſcera plena aquis eſſè, ſuprà va- ri is in locis oſtenſum fuit; unde non- nunquam Ventus impetuoſiſimus ex rarefactio- ne aquæ in viſceribus Terræ conſtitutæ gene- ratur. Cùm enim nulla agua niſi in vaſe ſuo conſiſtere poſſit; in Terræ verdò viſceribus innumeri hinc inde lebetes hydroplylactici conſtituti ſint recipiendis aquis à Natura deſtinatizfit quoque ut per occultum Æſtuarii ſubterranei caminum ingens halitus emitta- tur, qui uti lebetem æſtu ſuo vehementiſſi- mo undique circundat, ita aguam ſummè ca- lefacit, quæ calore attenuata in halitum, hic cum aꝭ᷑re rarefactus majorem requirens lo- cum, qua data porta ruens, ingenti impetu per ſtrictos Montis canales, poros, rimas, fiſſuraſque in aëtem extrinſecum evolvitur, unde vchementiſſimus ventus naſcitur, durat- que tamdiu, quamdiu 4gua in lebete fuerit, Ee 3 qua — — ——— 772 MUNDI SUBTERRANEI Sell. II. qua deficiente, deficere& entum neceſſe eſt. NRO r DUο8 r l. Eaper. Koliarum Notus paſſim eſt Aolipilarum in concitan- bilum dis bentis effectus. Et quamvis hanc Machi ent Experimon- kum. Et ne Vacui horror in evacuato lebete in- Quomodo Ventus anniverſarius ex Subterra- P 00/. terveniat, ſemper novam& novam aquam neis Caſadupis naſcatur. attractu naturali, aliunde advocat. Sed hoc 3 8 7 en 7 ſequenti Experimento comprobemus. 0 Stenſum in præcedentilus fuit, Montes utplur imum Cavernis& profundiſſimis EN meatibus,& undiquaque innumeris canali- bus pertuſos eſſe; qui quidem uti aivibus per- ennibus tecti ſunt, ita quoque ingentem en- nam de Akrophylaciis deſcripſimus, hic ta- torum materiam ſuggerunt duplici modo. men eam repetendam duxi, hoc præſertim Prior eſt, quandocunque nves horum NIon- loco multùm opportuno ad ventorum geneſin tium æx Solis approximatione incipiunt li- declarandam. Fiat itaque olia pila cujus- quefieri fit ut liquefacta aqua partim in cunque magnitudinis& capacitatis, quantò ſubjectas plan ities diffuſa agros en im grandior fuerit, tantò ma jorem effe- variæꝛ miſcellæ humiditate imbuat& maceret, ctum producet, ex ære compacta, in cujus macerata in vapores à Sole attenuata copio- colli extremo relinquatur foramen ita exi- ſum fundet Ventorum ſeminarium. Alter mo- Cöt magnam guum, ut acus ſubtilitatem exprimat. Hanc dus hic eſt Cùm Montes, uti pauld ante di- aers portib. ad medietatem ag¹ινẽꝭ puriſſimà& limpidiſſi- ctum fuit, cavernoſi ſint, hinc fit, ut liguefa- 7 ee, ma replebis hac induſtria: Impone pilam ac- clæ nivis humor per Montium rimds altius inſi--* cenſis carbonibus, ut quam intenſiſſimè cale- nuatus, in intima Montium penetralia per fiat, quo facto. mox eam in frigidam injicies, obvios interni Montis ſcopulos præcipita- ita ut tota unà cum collo cooperiatur aquis; tus aem intus exiſtentem, ruentium aqua- & quoniam calidus intus& eſtuans aen cir- rum, quæ& ipſæ copioſum ſecum atrem de- cumſtantis aquæ frigore condenſatus ad mi- vehunt, impetuoſa alliſione vehementiſimè norem locum ſe contrahit Vacui metu, ne- concitet; unde aër novo ſemper alterius tum ceſſario aliud corpus in abeuntis aëris locum at᷑ris tum aquæ incremento concitatus dum advocat; cùmque aliud non reperiat, niſi exitum quærit, per abditos ſtrictoſque Mon- aguam, hanc intra pilam ſummo impetu at tis canales tandem magno impetu foras in trahit; atque hac Naturæ induſtria per ſub- vchementes lentos erumpit; qui ſubinde tan- il. Kolia tiliſſimum foramen aqua intrò attracta pilam to impetu egeruntur, ut maximas etiam ob- cius. N 2 VU 10 0 55 aliquouſque replet. Hoc peracto, pila hæc Vias arbores proſternant; quemadmodum in noſtra Hetruria de Æolia in Agro Volaterra- no Specu demonſtravimus. Vide quoque quæ mira in Tertio Libro de olio Monte(æ- forum recenſuimus. Verùm ut luculentius ratio Subtes rauei Venti pateat, eam Experi- mentis nonnullis comprobabimus. ZTFFFTFCXNI. Conſtruatur ex lateribus concauum Rece- ptaculum ejus formæ quam hic vides. In cu- ad ſuccenſis denuo imponatur carbonibus, fol- liſque ope, uti prius, calefſat,& aqua intus rarefacta, cum non niſi per anguſtiſſimum foramen exitus detur, per id ingenti ſtrepitu& Hatu evolvitur. Habeo ego in Muſeo meo tres hujuſmodi Folias pilas, quæ foco impoſitæ vehementis- ſimo ſuo vento per rotam veru ſex carnium libris gravatum vertere poſſent. Atque ex hoc Experimento apertè patet, quomodo in Montium concavis aquarum re- ceptaculis, vi Ignis Subterranei, ingens ſubin- jus ſfundo erigatur lapis I marmoreus, in po- de Ventus ex ſola rarefactione aëris naſcitur; litiſſimam ſuperficiem redactus; ex A verò quod in iis potiſſimum Miontihus qui ignibus canalis ducatur cochleatus A L, qui in A & æſtuariis ſcatent, accidere ſolet. gen, ſit& infra in L; Receptaculum verò ita N Mlr LIB IV. DE VENTORUM ORIGINSE. 223 Ca5. V. ita clauſum ſit ut præterquam in F, alium exi- PROPHOSITIO III. Propoſ. inveniat. His itaque præparatis 15„Ebe,. tum non inveniat His itag 14 54 10 Ouomodo Ventus naſcatur ex halitibus& va- 15 agua, vel ex fonte vel flumine quodam deri- — pboribus in Cavernis Terræ, vi Ignis Sulter- vata, ſummo impetu per K intra Canalem 5 ee A ſe exonerabit, per quem, magna abri ranei excitatis. conſtipati comitante copià, in ſuperficiem Terram innumeris Cavernis, Spe- lapidis I cum impetu& ſtrepitu delabeturʒ ex cubus, Antris, juxta ſuperius recenſita, aquæ vero ruentis vehementia, aër intra Re- refertam eſſe conſtet, quorum nonnulla ceptaculum concluſus mirum in modum aſuis⁸, quædam aëre, alia etiam igne referta agitabirur: anguſtiis itaque conſtrictus, dum ſint;& præterea pleraque Mineralibus& Me- exitum quærit, tandem cum per orificium F tallicis ſuccis aliiſque variæ miſcellæ glebis elapſus, ſummè impetuoſum ventum efficiet, ſcateant; certè illa, calore Æſtuariorum in qui& organa hydraulica animet,& fabris illa ſeſe per ſuos Caminos inſinuante, in ferrariis loco foll ĩum eſſe poſſit. Vide I Ix. Hatulentam ſpirituoſamque ſalium, nitri, alu- 8 Maſurgi&, ubi, à folio zos uſque ad 31x, fuſe minis, vitrioli, bituminis mareriam, quæ in de Tollis Cameris egimus. iis continetur„reſoluta maximos haud du- Aumolo Simili prorſus, ut ad inſtitutum reverta- biè halitus, rapidaſque exſpirationes cauſa- mur, ratione fit in Montium concavitatibus, bunt; quæ ab identidem ſuperveniente ca- haſtus ag- lcben. intra quas 4%44 vivium liſuefatlarum aut ſore preſſeæ dilatatæque. per abditos meatus 5%% 8 pluvialis paulatim penetrans catadupis in- fibraſque Montium in ventos vehementes Ventos ab- gentem aErigconcitationem efficit; aër conci- tandem erumpentes, Terram Mariaque eo. tatus dum eſfugium quærit, tandem per ab- exagitant impetu quem ſæpe magno ſuo ditum NMontis canalem in concitatos vento- periculo mortales experti ſunt. Cuomodo rum turbines elabitur: qui quidem ventus ſi autem ventus ille fiat, ſequens docebit Ex- perpetuus fuerit, is utique non ex niviumre- perimentum. ſolutione, ſed ex alicujus Subterranei flumi- nis catarracta originem ſuam habebit, cujus E X P E RIME NT UN. lapſus& præcipitatio uti perpetua eſt, ita quo- 5% AB Vas ex laminis ferreis in for- que intra Montis viſcera agitatum aërem ma tulæ concinnatum, in cujus fundo B ni. in perpetuum ventum foras protrudere ne-· trum cum ſale ceſſe eſt. Si verd ventus æſtivis tantùm tem- ammoniaco,& poribus per hujuſmodi Montium ſpiracula ſa- parte antimonii viat, id ſignum luculentiſſimum eſt, eos crudi, omnia non aliunde quam ex nibi¹] liguefaltarum æquali portio- ſubterraneis catadupis procedere; hi enim ne& in polli- venti tam diu durabunt, quàm diu ν,j nem reducta durabit liquefactio, qua finita& hoſce ces- macerataq; a- ſare neceſſe eſt, Sublatà ſiquidem causa tol · qua ſalina po- litur effectus. Iterum, ſi ventus ex nonnullis nantur: hoc 5 Montibus non niſi ſtivis diebus, tribus aut peracto, Vaſe n lece. guatuor horis ante& poſt meridiem ſæviat, gn ſuperim- lacu- nunquam verò extra hæc tempora, non no- poſito, mate- cte, non vere, auctumno, hyeme, id certè ria intus poſi-· ae in catarractas ſubterraneas conjici non po- ta vel ad pri- teſt, ſed in alias cauſas referendum eſt quas mum ignis o- 16. z. cap. ult. de Rollis Montis Cæſti miraculis dorem ebul- expoſuimus, ad quæ Lectorem remitto. liens, atque in 5 lulntia Itaque Subterraneas latadupas ingentes vaporem& ex- gubtera. ventorum turbines per Montis ſplracula ẽgere- halationem re- . re ratio dictat. Cum en im aqua cum impetu ſoluta ventum ruens plena ſit aëre, ejuſque ſecum in omni- ſcrepitoſum, qui— bus catadupis ingentem copiam devehat quibuſlibet re- S (uti ex ſouma inſtar nivis candida patet, quæ bus proſter- S quidem nihil aliud eſt quàm hallularum in- nendis aptus S numerabilium aëre inflatarum multitudo, ex ſit, emittet;&— quarum conſtipatione aqua veluti candido niſi Vas forti- gsſſ quodam colore imbuitur) certè ingentes in- ter ſuis allige. 0 de Subterraneos ventos naſci neceſſe eſt, quæ tur vinculis, id 100 7 ———— 7 0 aeee 0 õ6 6' 160 6———... 0 0 U1 — — — deinde violenta eruptione& aërem protru- totum intra AuAnne dunt extrinſecum, atque ex ejus protruſione acrem ſumma ventos veſiementiſſimos efficiunt. Atque hu- admiratione rapi videas, ventus qui inde ef. in po⸗ juſmodi ventos eorum numero adſcribimus flatur adedò vehemens eſt, ut appoſitam orifi- Aeld qui non ex halitibus aut vaporibus, ſed ex cio manum aut quidlibet aliud, ſummo im- in ſunplici concitati aëris protruſionè naſcuntur. petu repellat. Neque ventum tantum magno Are: Selt. II. 224 MUNOISUBTERRANE!I Arepitu& fragorè emittit, ſed& fumum adeo coacervationibus involutum rapidà circa Propoſt. denſum, ut in nebula te conſtitutum putes. Horizontem vertigine rotat, aſſiduiſque Hujuſmodi Experimentum olim hic Romæ incrementis impetu formidabili ſæviſque in Foro Panthei à Pharmacopœo Chymiæ procellis in circulum agitat, ita, decumanis non imperito factum memini; qui dictas fluctibus inſurgentibus ac inter ſeſe veluti ſpecies ad earum naturalem vim oſtenden- arietantibus colliſiſque, ſviens halitus o- dam in mortarium poſuerat; quibus carbo- mnem ſalutis ſpem navigantibus adimit. ne ſuccenſis mox ingenti cum fragore& ven· Oriuntur autem potiſſimum hujuſmodi Ven. 10 tam denſus fumus exiit, ut cum totum ii in iis Maribus ubi vaſta Flumina in Mare forum fumoſa caligine obtexiſſet, vix unus ſe exonerant, vel ubi impetuoſus Oceani alterum videre potuerit, hominibus ad in- fluxus in vaſtas Continentium terrarum ſolitum ſpectaculum attonitis. plagas illiſus, in circulum abire cogitur: vel Habemus Experimentum, jam illud ap- ubi duo Oceani oppoſiti per fretorum fauces plicemus. irruunt. Sed dicta paucis enucleemus. Ubicunque igitur Subterranei Ignis hali- tus Cryptas ſimili materia refertas penetra- rit, non eſt dubium quin illa in vaporem quem vulgd Golſo di Lione vocant, eregione Effocliag Venti Iy. Honii. In Mari Mediterraneo Sinus reperitur Mhatem- peſtates in 55 5 Sinu Mariz Oſtii per quod Rhodanus rapido fluxu in Gꝛt 2 4 2 1 U reſoluta, ſi exitum non inveniat, ſuſque de. Nare evolvitur; in hoc maximè turbinis ai 14 que vertat omnia; ut ſit in Terræ motu. Si Typhonii violentia, magno nautarum metu so, verò per apertos montium Siphones fibras- ſtatis temporibus ſævit; hoc autem pacto que liberam exeundi poteſtatem obtinuerit, generatur: Quoniam enim Auſtrali flante eam forinſecus impetuoſa ſua agitatione vento, tota concitari Maris moles in conca- efficiat ventorum vehementiam, quæ& arbo- vum dicti Sinus tractum vergit; Rhodani vero res funditus evertat, domus turreſque ſum- Fluctus Boreali vento ſociati ex oppoſita parte ma hominum animaliumque ruina proſter- magno impetu ruunt; tum ecce derepente nat. Sed de hiſce in ſeguentibus pluribus. magnus undarum conflictus naſcitur, dum hæ F illis cedere neſciæ, in vehementes turbines 1 Turbi agitantur; quibus intercepta aqua intermedia Cuomodo Ventas guem Tur inem ſve Bpho- violenter preſſa, dum nullum effugium repe- nem vocant, terrd mariqueè cauſetur. ſrit, in altum(olumnæ inſtar aut Montis ele- Ventus quem Turbinem ſive Dphonem ab vata, navigantibus inevitabile portendit immanitate vocant, in Mari potiſſimum naufragium: ſiquidem hujuſmodi turbinibus magno Nautarum periculo ſubinde domi- intricata navis, nulla arte ferocientis Ele- natur; qui uti Mare immenſis fluctuum menti inclementiam eludere poteſt. —————————— 90 66% 6 0 —— —— — ——— 1 A nnem it dictus Sinus, vulgò di Lione A Rhodani Oſtium B, Mare Auſtrali Vento agi- verſus(oncavitatem Sinus ABC I 2 LIB. IV. DE VENTORUM ORIGINE. 225 (ap. V. dtibus B; qui Flactilus G P E dum reſiſtere Mitum tamen eſt quod Geographi de Propoſi. nequeunt, verſus C diſpelluntur; ſed& hi Ardabil Perſiæ Civitate recitant; ſiquidem à fluctibus Maris ad Litus C reflexis verſus juxta eam Menſe Junio& Julio, quotidie bil Perſtla I pulſi, dum Tumorem Maris D E effugere in meridie Turbo naſcitur, qui durat una cir- urbem. nequeunt, in KMNO protruſi in circulum citer hora, quo ingens continuo pulvis ho- agitantur; qui ubi in L pervenerint. ibi minibus animantibuſque inviſus exci tatur. à ſuccenturiatis identidem novis Fluctibus Ratio haud dubiè in Ventum anniverſarium preſſi, dum nulla ex parte effugium datur, in dictis Menſibus ſpirantem, diſpoſitione loci altum horribili viſu ſpectaculo elevantur; concurrente, conjicienda eſt; hic enim ex donec ceſſantibus Ventis& Mari deplana- Plaga circa meridiem erumpens versùs to naturali fluxui reſtituantur. Vides igitur aliam, in hac dum obſtaculum reperit in ex hac Figura apodicticè exhibitam veram ſeipſum contorquetur,& rapto ſecum pul- turbinum dlictum Maris Sinum infeſtantium vere circumagitur. Hoc pacto, uti ſæpè ſæ- cauſam& rationem. pius expertus ſum, in Amphitheatro Ro- Mare Fabo- Referunt Itineraria Nautica in Oceano mano Zyphon dominatur; Ventus enim mu- nean nau- Japoniam inter& Chin am auctumnali po- ris circulariter diſpoſitis illiſus, ſeſe juxta tiſlimum tempore hujuſmodi tempeſtates illos dum continuat, tandem in vertiginem ex Turbinibus frequentibus exoriri, tanto actus, concitato omnia complet pulvere. cum impetu& rabie, quantam qui oculis ·PR oe. non ſubjecerint, animo concipere non pos- ſunt; adeoque periculoſa hujus Maris navi- J5& guomodo Ventus naſcatur per medium gatio eſt, ut beatum felixque cenſeatur iter, Maris erumpens. ſi ex tribus navibus una curſum tenuerit. Ratio hujus rei eſt primd Ventus generalis ex VUm infra Maris fundum ingentia(uti in a fuit) Pyrophy- N poteſt quin 1lut dem tempore ab Auſtrali nento ſupervenien- illa ingentem Hhalituum fumoſorum copiam à te interciſus juxta Litora in Boream diſpel- ſe dimittant, quier Maris ſundum erumpen. litur; ſed& hujus fluxus eodem tempore tes, aquarumque molem impunè tranſeun- à Boreali vento interciſus,& propter obvium tes, mox ubi Maris ſuperficiem exiverint, Orientalem ventum interpellatus, dum effu- intumeſc entes ſeque dilatantes, quà data r gere neſcit, in ſe retortus eos quos diximus porta ruunt, iiſque quos ſuprà deſcripſimus * turbines efficit. modis ſæviunt. Fretum Magellanicum præ cæteris Turbi- Sed dicet forſan hoc loco nonnemo, hali-, 33. nibus typhonibuſque infeſtiſſimum eſſe, re- tus humidum pervadere non poſſe quin ſubito liu me- latione multorum conſtat; neque mirum id 25 illud attigerint ſHfocentur. Cujus obje- pe alicui videri debet, cum datis oopoſitis Ventis ctionis falſitatem ut confutemus ſciendum N & loci diſpoſitione:urbinem excitari neceſſe eſt, Spiritus iſtiuſmodi ſalnitroſos ſulphureoſ- beſiis boeen. rali in Oceano Africam inter& Americam minimè ab aqua aboleri, ſed impermixtibili- gelanico.. interjecto, flante quoque eodem tempore ter aquas penetrare; quod experimentum non yento Occidentali ex Mari Pacifico, fit ut hi tantum in Terræmotibus, ſed& in quibus- exagitent;& dum oppoſiti Venti oppoſitos flu- quo Calabria inauditis Terræmotibus concu- Audboris. ctus movent, cum alter alteri cedere neſciat, tiebatur, Mare haud ſecus ac cum pluit,& aquam in circulos& cumulos Montium cum ſingulæ guttæ ſingulas in Mari Sullas inſtar exaltari neceſſe eſt; quod& ex con-· generant, aut dum ignis ſuppoſitus cacabo, trario fluxu& refluxu in hoc Mari continge· aquam in bullas fervore ſuo excitat, plenum N re ſuprd docuimus. Cur verò Nautæ ante ty- Bulliſque fervidum obſervaſſe, qui haud du- phonem Mare tranquilliſimum& veluti dola- biè ſpiritus halituoſi ex fundo Maris per me- bra levigatum, paulò tamen poſt fluctibus dium aquæ ſine noxa tranſeuntis luculentum horrendis exaſperatum comperiant, cauſa ſignum erat. Rurſus ſtatis temporibus agua Errempora- eſt, quod ex oppoſitione Ventorum Mare re- per Subterraneos Ventos halituſque in ſuper- Bae. motè paulatim in circulares agitationes dis- ficie tam inſolito tumore exaltatur, ut ab ee ponatur;& conſequenter aquã undequaque una ripa ſtantibus omnem oppoſitæ ripæ e unde æqualiter preſsa in intermedio ſpatio ne conſpectum auferat, uti de Macra Flumine!“ ceſſariò planum redditur; uti experien- Plinius narrat. Mirum eſt inter cætera, quod plinius. tia docet in quolibet Stagno, aut quoli- de Lacu Iemano Accolæ narrant, eum vide- bet Vivario: cujus aguas ſi baculo in cir- licet ſubinde tranguillo etiam tempore cœlo- culum agitaveris, ſemper invenies in me- que ſereno ita intumeſcere, ut durante hac dio illas ſine ulla undarum aſpritie leves: efferveſcentis lacũs ebullitione, nulla navis ſed ſi continuaveris motum, aquæ mox in ei ſe tutò ſine manifeſto naufragii periculo helicem contortæ ingentem perturbationem committere poſſit. Vocant autem hujus pe- ſubibunt. ricci Lacus intumeſcentiam Gallicè Ia dan- A TOM. I. daiſe 1 1 ———— 226 Seck. II. dliſe de Oeneve: cujus quidem rei cauſa alia eſſe non poteſt quàm Subterranei& venti& halituoſi ſpiritus, quos Hydrophylacia vicina- rum Alpium per occultos meatus, qui in fundo Iacus ſuum exitum habent, emit- tunt, qui ſummo impetu aguas obvias ſolli- citantes inſlant,& tumefaciunt eo quo di- ximus modo, quod ſequenti Experimento patet. MUNDI SUBTERRANEI ut per aquam traducta fundum attingat Exper Phialæ; deinde orißcium& obtura diligenter, Propoſt ne aut aër intra contentus elabi per ipſum, nec extra circumfuſus illabi poſſit. His factis, impone fiſtulæ hianti orificio tabac: ſicci folla, aut ſulphur, vel ſimile quid, quibus ac- ceuſis ſimulque applicato ori Phialæ ſiohun- culo E, exſuge abrem intra Phialam ſtabulan- tem, videbiſque, mirum dictu, accenſaæ mate- ö rid ſumum halitumque per orificium fiſtulæ p F R 2 3 EXY ERINENTUNM I. D, maximà copiaà in formam nubeculæ,& per Conchæ A B fundo inſeratur Canalis orifi- medlium liquorem impermixtibiliter tranſite, cio aperto C. alterum verò extremum(analis ex itumque per orificium fiſtulæ E reperire; C Dextrinſecus Conchæ applicetur, cujus utique fuml aerimonia& ſiccitate humidum ſaperante. Haud ſecus fieri exiſtimandum uplaate ad natu. rain. eſt in Mari, per cujus fundum ex Pyrophy- lacio magna ſulphureo- nitroſorum ſpiri- tuum ſublevata copia, aquam ſine mixtio- nis cum aqua periculo tranſiens, mox ubi in ſuperficiem Maris emerſerit, illa in flatus& Ventos reſoluta magno impetu& atrem& Mare agitabit, eo modo quo diximus. oriſcium D nonnihil ſupra aquam emineat; PR OPOSITIO VI. Quomodo Ventus ex preſſura Nubium oriatur. hoc pacto inſulſla Canalem per or ificium D, & ſtatim aqua quam Concha continet, in ſuperficie protinus agitata ullas& tumo- Ontingit ſæpè ad imminentem aliquam res vehementes iciet, qui non niſi d Hatu tempeſtatem derepente ve hementem Jen- per fundum vaſis tranſeunte aquamque con- tum concitari, quod maximè ante imbrium turbante cauſantur. Sed hæc uti nota ſunt caſum, aut poſt tonitruum exploſionem accidit. ita ulteriori expoſitione non indigent. Al- Quæritur cauſa hujus Venti. Reſpondeo, id terum majorem difficultatem habet; vi- fieri vel e Nubium aquis prægravatarum de- delicet ſpiritum nitroſum per fundum Maris ſcenſu, quo ſubditus illis ar vehementer expulſum ſine ulla mixtione cum agua facta, to- premitur, unde aer preſſus, ſi nullum à late- tum& integrum in ſuperfciem aquæ e vadere. ribus alterius cujuſdam urgentis ſive Nubis, Verum ne quicquam ſine noſtrarum ratio- ſive vaporoſi halitus obſtaculum reperiat, num ſtabilimento tranſire patiamur, ſequens circulariter in omnem plagam ſeſe diffun- 2 1* e ex quo luculenter dit. Si verd reſiſtentem ab aliqua plaga ha- Quum vin impermi iſces, vapor ſumuſq ue in commiæti- buerit condenſatum vaporem, aer ab in- 1 auim, agaa: bilirer liquorem tranſeat. cumbente Nube preſſus dum retrocedere ee E X bp ERIMEHNTVON II. non poteſt, in anteriorem partem cum im- mentum. petu ruit;& hic Ventus, etſi terrà marique Accipe Phialam, qualem præſens Figura ſit freguentiſimus, non diu tamen, ſed pro refert, agqua aliquouſque aliove liquore re- incumbentis Nubis prementiſque deſcenſu durat, quo ceſſante& Ventus ceſſat. Sed 2 rem ad oculum oſtendamus. u—. pletam, v. g. uſque ad BC; collo Phialæ inde Iſtulam, quali Tabaci potatores uti ſolent, ita TTT00 ͤ ͤ ͤ——T—.. ͤ—— Sit Nubes imbriſera R, Maris vel erræ ſu- perßfcies D, intermedium ſpatium BC, Aer: Dico LIB.IV. DE VENTORUM ORIGINE. 227 cah. V. Dico Nubem A, gravitate aquarum, mox PR OFPOSITIO VII. Propoſit. ubi deſcenſum molitur, aërem B Cpreme- re, hunc preſſum, ſi nullum obſtaculum ponatur in B,& C, illuc ſeſe vehementi impetu exoneraturum,& tanto quidem violentius, quanto aërem infra poſitum ve- ECeubias dicitur ſabitaneus& impetuoſiſi-, Ni 5 lociori deſcenſu violentiorique preſſerit. Lus ventus, qui dum ex aligua Nube pro- ele. Hperinem di verò ex alterutra parte obſtacula invene- rumpit, ſuſque deque vertit omnia;& frequentes u dlbln rit, id eſt, acrem vaporibus halitibuſque comperiuntur in Oceano Braſiliam inter& condenſatum, tunc vel ex B, vel C, exi-· Africam interjecto; ad Promontorium quo- tum reperiet; atque aded NVubes A, ratio- que Bonæ Spei,& ad Terram de NVatal; Item nem habeat ollis, qui arem intra ſe& Ter- ad Guineam ſub Æquatore, quos Luſitani ræ Mariſque ſuperficiem deſcenſu ſuo vel- Travadas ſubinde manca voce vocant: ſunt- uti per Canalem magno impetu expellit. que dictis locis anniverſarii. Verùm ante- Unde patet, cur ſubinde derepentè tam vehe. quam ad abditæ cauſæ ſcrutinium proceda- mentes& impetuoſi Venti naſcantur; Quia ſi mus, prius aomodo illi naſcantur exponen- aër undique& undique ab ambientibus craſ- dum eſt; ut viſis prodigioſis efſeclibus, ad eo- ſis vaporibus circumdetur, ac inſuper à ſu- rum cauſam facilius pertingamus. perincumbentis Nubis deſcenſu ſubitaneo Luſitani antequam Oceani ſufficienti no-· Efelis Tus allas prematur, certè cum ei effugium non de- titia inſtructi, cum variis circa Promonto-Arisie. Laerend tur, qua data porta, ingenti impetu veluti rium Bonæ Spei& Africæ Promontoria, no- per anguſtum quendam canalem ruet. vis Regionibus detegendis operam darent, Sit Nubes premens L, P aer preſſus, MNicir: hujus repentini venti truculentiam non ſemel cumſtantes vapores denſi, Oporta, per quam magno navium hominumque interitu ex- perti ſunt. Cum enim patefactà per Vaſcum Camam Indi, Rex Luſitaniæ novam clas- ſem, quæ tredecim ingentibus onerariis con- ſtabat, Anno 1500, ſub directione Capita- nei& Prætoris ad novas explorandas regio- nes, ablegaſſer, hæc prima omnium ex Eu- ropæis in Braſiliam, ingenti Luſitanorum gaudio, delata fuit; ubi cum nonnullo tem- pore conſtitiſſent, tandem verſus Promon- torium Bonæ Spei menſe Majo ſolventes, aer preſſus erumpit. Sed hæc adeò conce- ſœviſimam tempeſtatem incurrerunt, quam ptu facilia ſunt ut ampliori expoſitione non graphicè ſanè noſter Maffejus deſcribit. N Maſſeius, indigeant. Braſilia ad Bonæ Spei Promontorium im- Ex hiſce quoque patet, cur poſt tonitru mani tractu Leucas numerant ferè 1 200. Ventus percipiatur; quia ex rupta Nube, uti Oceani ſævientis Ventorumque furentium ſubditus illi aeèr maximè concitatur, ita ven- ea præcipuè regna ſunt. In id ſpatium auda- car baſt to. tum quoque naſci neceſſe eſt. Patet quoque cius quàm felicius ingreſſis menſe Majo Lu- cur in vallibus montiumgue fiſſuris tam vehe- ſitanis flammeus Cometes, horribili ſpecie, comera ap- trcitetur. mens Ventus ut plurimum ſœviat; quia ventus in decimum uſque diem continenter appa-“T1e. in patenti campo excitatus, etiam quan- ruit; jamque variante ſæpius cœlo pelago- tumvis lenis, mox ubi hujuſmodi gurguſtia que, atræ ſordidæque Nubes ad Septentrio- ingreſſus fuerit, ibidem quoque nem conglobatæ omnem in ſe flatum quaſi ſus conſtrictuſque mirum in modum inva-· reciprocando collegerant. Mare langui- 5 nen. leſcit. Expertus ego ſum non ſine periculo dum erat, inſidioſa tranquillitas; nautæ lo- bete in altiſſimo Sorani Agri Monte, ad cujus corum tempeſtatumque ignari ad auram verticis planitiem aditus non datur, niſiſ undique captandam totos velorum expan· Quomodo Ventus, guem Græci Ecnephiam & Preſterem vocant,& quilbus de cauſis naſcatur. per præruptum ſcopulis angiportum, in ———ͤ————— —————— 3 —— quo tanta ventorum ſævities eſt, ut nemo erectus ſine periculo progredi poſſit; ſed ne à vento rapiatur, reptando ad exitum per- venire cogitur quiſquis adſcenſum Mon- tis tentaverit. Narrabat itineris comes, non ita longo tempore integrum porcorum 7 gregem hoc loco ventorum turbinibus involu- tum, abreptum,& in vicini Montis ſcopu- 19 9 los illiſum periiſſe. Innumera hoc loco adducere poſſem Ao- liæ potentiæ miracula ubique regionum ob- derant ſinus; cum ex ĩis quas dixi Nubibus univerſo repentè impetu ſeſe effundens 4- guilo tranſverſas quatuor naves, quarum ad contrahendum minus aptè fuerant arma- menta diſpoſita, inſpectantibus cæteris, momento ita evertit obruitque ut è tanto hominum numero nemo prorſus evaſerit; ſaluti reliquis fuere vel demiſſæ raptim an- tennæ, vel, ubi id non licuit, vela ipſa vento diſrupta. Deinde Borea pertinaciter flante pelagus identidem intumeſcere, fluctus modo ad aſtra ferri, modo ad tartara penè 2 13 2— 7 2 via, ſed ea tantum quæ egomet expertus ima ſubſidere, Solem ipſum interdiu piceo, t ſ ſum, recenſuiſſe ſufficiat. noctu igneo colore terrebat; viginti ipſos f 2 dies 228 MUVNDI SUB Secl. II. dies tempeſtas atrociſſima tenuit. Hæc Maf- fejus. Utrum hæc tempeſtas verè ad Ecnephiam reduci poſſit, incertum eſt; cum Auctor doceat, eam ex maligno cometæ multorum dierum influxu proceſsiſſe. Ecnephiæ autem eſheclus uti ſubitaneus eſt, ita quodue non niſi exiguo tempore durat. Ego Cometen fuiſſe minimè mihi perſuadere poſſum, ſed continuum ehalationum ſubmarinarum elſiu- vium, quod in media aëris regione evectum jus refert, tempeſtatem cauſaſſe veriſimilius exiſtimem Quid itaque proprie Ecnephias ſit, dicen- dum reſtat. Contingit ſubinde ut cœlo ſereniſsimo, & tranquillo mari, in cœlo compareat N hecula minima, quem Oculum Bovis à figura vocant, quæ intra breve tempus ingens ſui incrementum ſumens tales tempeſtates exci- tat, quas ſine formidine legere vix poſſu- Quomodo Ecnephias generetur. condenſatumque tandem eam quam Maſſe- T ERRANEI Lun Meridionalem, quam Monomotapam, Angolam, Mozambicum, Melindam, So- phalam vocant, Ignibus Subterraneis ſcatere; quod yerum eſſe in præcedentibus de Vul- caniis Montibus& Inſulis com buſtis Maris Africani ſatis declaratum fuit; præterea f0- tam dictam Monomotapæ Regionem conſe- quenter cavernoſam atque abyſſis, antris, ſpelunciſque inexplorabilis profunditatis refertam eſſe, annuæ Soc. noſtræ literæ te- ſtantur; iterum, auri tam uberem ut inter Montium crepidines non infrequenter auri ſolidi fruſta ovi gallinacei magnitudine ſe reperiſſe indigenæ aſſeverent, adeoque me- tallicis ſuccis ſpiritibuſque mineralibus fœ- tam eſſe. Ex præcedentibus verò patuit, ubi- cunquè Ignes ſubterranci dominantur, ibi& ca- minos& ſpiracula, ſine quibus Ignis vivere non poſſet, reperiri, quorum alia ifra Mare longe lateque exporrecta in fundo Maris, alia in altiſimis Montibus exitum ſuum re- Poononto- mus. Tale Naturæ portentum non infte- quenter comperitur juxta Promontorium 50. n& Spei, quod Mous præcelſus longe lateque in Mare exporrectum conſtituit; hujus Montis vertex non aliorum montium more in acumen attenuatur, ſed planitiem obti- net inſignem, quam ob formam figuramque 9 Belgæ Taſelberg, id eſt„ menſuam mapp ſebentis. ſtratam vocant. In hujus itaque Montis pla- nitie, in aëre primo, uti oculatus teſtis p. Martinus Martinius oretrenus mihi retu- lit, minima Nubecula ſpectandam ſe exhibet, quæ mox totam operit montis latitudinem; quod ubi nautæ compererint, tum mox vel- uti inevitabilis tempe ſtatis prodromum, col- lectis velis à Litore recedentes, alto tan- quam tutiori loco ſe committunt, minimè periculo ferale illud fructæ menſa convi- vium carere arbitrantes, quod nullo non nifeſto exitio fuĩt. Ex Montis ſiquidem ver- tice eveſtigio tam validlus Ventus emittitur, ut nulla tam bene compacta ac valida navis ſit quæ ejus impetum tolerare poſſit; unde Mare in cumulos Montium inſtar eleva- tum tantos fluctus procellaſque excitat, ut Mare cum navibus haud ſecus ac cum pluma 10 vento agitata jocari videatutr; unde ex in- credibili Maris commotione& excande- ſcentia iis vel diſſoluta navium compage, ſubmerſione, vel in ſcopulos obvios, cum 0 horrenda hominum ruina, illiſione facta pereundum eſt. Atque hujuſmodi Ecue- phia non ſolùm in hoc Promontorio ſed 0 16& in multis aliis locis ſtatis temporibus M n evenire, ſaprd dictum fuit; videlicet ad Terram de Vatal; in ora maritima Guineæ; ad Promontorium Quardafui ad Loandam, aliiſque paſſim Indici Maris tractibus; qui cum fulgetris explodlantur, tum etiam Pre- ſteres dicuntur, uti plerumque fit. Vidimus horrendos Preſteriß& Ecne phiæ eſectus, jam cauſam inquiremus. tempore illud incautius accedentibus ma- montorium Bond Spei, periunt, in quibus tum ſalia omnis generis, tum cætera mineralia, accedente Solis na- ſturali diſpoſitione in aufum cxteraque me- talla digeruntur& concoquuntur. Dico itaque, rotam Africam ultra Montes Propoſſ His poſitis dico, certo Folis in Zodiaco cus kcne. ſtu hujuſmodi yrophylacia concitari, ſive id fiat ex Oceani Orientalis Occidentaliſve æſtus reciprocatione, qua litoribus à natu- ra inſertos aquæductus premit; ſive ob So- larium radiorum, in dictæ poroſæ ſpongio- ſæque regionis ſolum verberatorum 4 ciam; ſive denique ob Lunarium Montium nivoſas inundationes, quibus tota Meridio- nalis Africa obnoxia eſt, id contingat perin- de eſt; certè ſingulas recenſitas cauſas ma- gnum Pyrophylaciis incrementum adferre ſuprd oſtenſum fuit. Preſteres verò& Ecne- phias proximam hinc originem trahere j am demonſtrandum duximus. Cum itaque Pro- ubi hujuſmodi impe- tuoſi& flammei Venti ut plurimum præ cæte- ris regionibus ſæviunt, in altiſimum Mon- tem ſaxoſo vertice conſpicuum, elevatum, undique& undique præruptis ſcopulis ru- pibuſque conſtet, vero haud abſimile vide- tur, Pyrophylacia per varias cryptas abditos- que meatus, tum in hoc Monte alicubi, tum in aperto Mari ſe exonerare; exonerare au- tem ſe non poſſunt, niſi per vapores& exha- lationes, quæ cum ſale ammoniaco, nitro, ſulphure, antimonio, ſimilibuſque contuma- cilus mineralibus fœtæ ſint, illæ mox unà cum volatilibus auri ſpiritibus, quibus pol- lent, per orificia meatuum Montis in ſubli- me elati, ubi frigidam Aëris regionem atti- gerint, ibidem condenſatæ nuleculam illam quam Oculum Bovis appellant, efficiunt. Ve- rum cum vapores hujuſmodi halituſque continua ſucceſſione augeantur, fit ut to- tam paulatim Montis plauitiem reaneν cooperiantʒ vaporum verdò halituumque ſpi.- rituoſa& tumida ſulſtantia hinc inde acile phias certo anni tembo re accidat. Oculus Bo-· vis, uti vo. cant, quan · do geners. tur. ſclniun kahle cenlt rep fuerl eſtee K . Cell, 4 Whe LIB. IV. DE VENTORUM ORIGINE. 0a5. V. facilè in ignem exardeſcit. Quod ubi accidit, viis fulgetris, fragoreque formidabili, nec non incredibili cum impetu deorſum ruen- tes quidquid offenderint, proſternunt. Quod verò deorſum potius quàm ſurſum fe- rantur, cauſa ſunt auri ſpiritus unà cum ni- troſa atque Salis ammoniaci antimoniique ſubſtantia iis miſta, quibus in natura rerum uil potentius efficaciuſque eſſe poteſt. Sed rem Experimento comprobemus. JJCC§6Ü00 Sunt in rerum natura quædam Minerales ſallſtantiæ, quarum unita vi tanta eſt, ut omnes horrendæ tempeſtates& procellæ, Mira vis guorundam Minera- lium. urbium montiumque ſubverſiones iis ad- ſpondeo duplici de cauſa id fieri, vel per Ec-ptionem ſcribi meritò poſſint; quod ſummo ſtupore Eaherinen·& admiratione comperies, ſi ex auro calcina- rum. to Agua regia, ſale ammoniaco& oleo tartari præcipitati compoſitionem facias, hæc enim vel ad primum igni odorem ſuccenſa, prævio ingenti fragore, quicquid obvium fuerit pro- ſternit, nec non cum ſummo eorum qui eam incautius adminiſtrant, vitæ periculo. Vidi hujuſmodi pulverem apici cultri im- poſitum ſuccenſumque, tantum ſtrepitum edidiſſe, quam vix ſenſus ſuſtinere poſſet, omnibus præſentibus ad ſoni vehementiam veluti obſurdeſcentibus. 229 Quandocunque itaque violentæ h mate- tolluntur, fit ut eæ tandem accenſæ tales Preſteres& Ecnephia cauſent, quos deſcri- pſimus. In omni quippe impetuoſo, turbu- lene& violento Vento, quo& arbores ex- ſtirpantur, domus proſternuntur, equites homineſque per aërem abripiuntur, Hujus- modi materias per exhalationes vaporeſque& Terræ viſceribus eductas miſceri, adeo cer- tum eſt, quàm certum eſt, omnes exoticos intra Terræ viſcera eſfeclus, quos Terræ mo- tus, Montium ſubverſiones, ruinæ Urbium, novæ Lacuum geneſes conſequuntur, Hhujuſ- modli materiarum commiſtione cauſari. Quæxritur jam, cur Mare ad Ecnephiarum nephiam impetuoſum Mari irruentem, qui id ſibi vicinum in momento violentiſſimè con- citabit. Secundò ob fluctus contrarios ex alto Naris receſſu ruentes, qui fluctibus ab Ec- nephia jam concitatis obvii, ingenti cona- mine colluctantur, unde fluctuum contu- macid Mare jam in Montes exaltatur, jam in turbines agitatur, jam ad laterales fluctus variè illiſum, eam quam deſcripſimus per- endarkomem efficit. Contingit verò Oceanum in nonnullis lo- cis etiam quieto& tranquillo tempore cælo- Exper. tum ecce ſpiritus carcerum impatientes præ- riæ per exhalationes vaporeſque in aërem Propoſit. Cur Mare eruptionem tam turbulentum reddaturꝰ Re.-beſt Eene- phiæ eru- tantopere turbetur. Cur Maræ abinde à ſumma ma- Aurei pul- veris 215 contraria Effectus verò hujus pulveri prorſus ordi- gue ridente in ingentescumulos eſferveſcere, cu- lacia tam 1411 g rebente tur- nariopulveri pyrio contrarius eſt; uti enim jus rei alia cauſa non eſt quam quod diclæ ae polveri py. hic ſuccenſus ſurſum impetu fertur; ita ille Exhalationes vaporeſque per occultos mea- „(eorſum. Nam ſi quis hujuſmodi pulveris fulminantis etiam vel minimam quantitatem tabulæ ſive ferreæ, ſive ligneæ impoſitam ac- cenderit, vel in momento cum formidando ſtrepitu, tabulam cujuſcunque illa craſſitiei fuerit, perforatam reperiet, cujus un ica cauſa phuris eſt Sal ammoniacum. Sicuti enim Salnitrum 81& Sulphur occulta inimicitiæ diſſidia exer- Jalis am. cent, adeo ut neque ſimul conſiſtere pos- donae& ſint: ita& Sal ammoniacum cum tartaro ſuas Tartari an- hathia. habet contrarietates. Quando igitur Sal ammoniacum oleo tartari ſuo contrario jungitur, mox in ferocia bella exſurgunt,& Sulphuris Aurum quidem jam Aqua Regia diſſolutum deorſum vergit, tartari verò oleum verbe- rat ſpiritum Nitri purificatum, qui hoc agi- tatus conflictu affectato amicitiæ fœdere Sulphuri Auri inimico jungitur. Verunta- men cum Sulphur duri ſit ſummè purifica- tum& incomparabiliter Sulphure vulgari ſubtilius; hinc ſtupendas facit iſtiuſmodi anftel, Operationes, dum omnia penetrat, diſſipat, terebrat, ſulvertit;& Salnitrum quidem Sulphureis Auri ſpiritibus inimicum, dum ab iis tumefactum anguſtiis loci contineri nequit, unà cum ſpiritibus validiſimis incredibili violentia omnia perrumpit cum ingenti ſtrepitu& fragore; quibus juncti contrarii Sal ammoniacus& tartarus præ- tus fundo Maris inſertos, uti ſumma vio- lentia protruduntur, ita reluctanti Aqueo Elemento obvii illud in altum tollunt, at- que hoc pacto tumidiſſimum turbulentiſi.- mumque reddunt; qui quidem Halitus dicta miſcella referti ſubinde, uti ſuprd experi- mento didicimus, impermiſtibili aquæ ſub- ſtantia penetrantes, atque extra ſuperficiem Maris elapſi, nimiaque agitatione ſuccenſi, totum unà, præſertim ſi bituminoſi ſint, Mare accendunt; quod Americum Veſputium primò obſervaſſe,& poſt eum Archinautas cæteros in pluribus Oceani tractibus exper- tos Hiſtoriæ narrant. Contingit etiam non- nunquam, Canales Oceani hydragogos ab huj uſc modi Vaporibus& euhalationibus infeſtari, unde Aquæ retrocedere coactæ, totam de- repente ſibi ſuprapoſitam Oceani molem vehementer commovent. Unde certiſſima lotranguillo hujuſmodi tempeſtates naſcuntur, illas vel ab enarratis ehalationibus, vel bentis ſubterraneis cauſari. Habes itaque cauſam Ecnephiæ hoc loco expoſitam. VIII. Quomodo Exhydrias hentus naſcatur. Wntus quem Græci Exhydriam vocant, dupliciter conſiderari poteſt; vel prout e l es cipitatus tantò ferociores pugnas ineunt naſcitur ex reſoluta in humorem ingenti uu- 2 inter ſe violentioribus odiis diſſi- ent. bium mole, què in Terram non guttatim, 3 ſed Mare cur ſubinde ar- deat, legula deduci poteſt, quod guandocunque c- Exhydrias Ventus quid:? 230 MUNDI SUBTERRANEI Seff. II. ſed totali aquarum effuſione omnia inunda- deſertis, Ecnephia cum Turbine frequentiſſi- Propoſ tione ſua infeſtat,& Germanicè Molcten. mus eſt, primò oculis ſe ſpectandam præbet„, Bruch, id eſt, ruptura nubium dicitur; vel e denſa& atra nubes, flammeis ſpiritibus inſtar imo aquarum proſundo naſcitur: de quo hoc ſuccenſi camini, horrendum viſu, fœta; quæ be mali. loco dicendum reſtat. denſa ſua caligine tenelras inducitdiei; e, Diuturna experientià eorum qui vaſtiſ- quitur hanc protinus Ventus procelloſus, non ſimos Oceani receſſus ſulcàrunt, obſerva- diu tamen durans, quo arenæ Litoris tum tum fuit, ex Mari quietiſſimo tempore& ma- Maris Rubri, tum recenſitorum Deſertorum lacia quaſi ſcopis purgato, exurgere certum ſabuloſi campi concitati tempeſtates mo- aliquem vaporem, qui inſtar tulææ aut manice, vent multdò maritimis periculoſiores. Acci- renpeſa- Lenpeſas quem proinde Luſitani ia Manca vocant, in dit quippe, ut integra ſæpenumero Merca. uhbelel⸗ ſummam altitudinem paulatim elevetur, torum ſocietas, quam(arauanam vocant, ad Ae qanm Aan· qui deinde adeò dilatetur ut totum& cœ ſex millia hominum, qui dicta Deſerta per-4% fhen. bucant. jum& mare denſa caligine cooperiat, quam agrant, ſabuloſa tempeſtate obruta ſepulta- 4 horridiſſimi& incredibilis violentiæ henti que ſine ullo humano remedio unà cum ca-ruim. tur nd Aaall. conſequuntur; quibus Oceanus tanta rabie melis pereat. incandeſcit, ut nemo facilè formidabilem Quæritur cauſa tam rari eventus ʒ certè ſuan! Fluctuum vehementiam animo, niſi qui nullam aliam præter eam quam dixi, eſſe giotel eam experti fuerint, concipere queat; nul- puto: videlicet Hhalitus nitroſo- ſulphureos, 1cltg lam navim, ſi quandoque in hujuſmodi ex- mixios Sale ammoniaco, quod in iſtiuſmodi, ei hydriam inciderit, evaſiſſe memorant Nauti- potiſſimum Ammonio Lybiæ Deſerto, unde 1 cœ relationes, primis illis temporibus qu ibus& nomen habet, magno proventu colligi- Nauarchi ferocientis Naturæ vim ignora- tur; hi enim ſuccenſi pro ea qua pollent bantiʒ modd experientià doctiores, Aicli ven- vehementi naturæ ferocia dilatati,& levio- zi rabiem mox ubi adſcendentem vaporem ris ſubſtantiæ ſabuloſum ſolum ferientes, id viderint, mira dexteritate eludere ſolent. funditus concitant: unde arenæ in aſtra ſub- e Si cauſam huj us Venti quæras, ſcias candem latæ ſabuloſoſque montes deinde congeſtæ, 1 rorſus eſſe cum ea, quæ Ecnephiam efficit; quicquid offenderint, inevitabili fato ob- b55 ſola differentià, quod Ecnephias ex- ruunt ſepeliuntque. halationibus vaporibuſque per Terreſtres Ex quo patet, cur in nonnullis locis Arabi&, Fluria ver. meatus eductis, Exhydrias verò per ſiphones Hbiæ, ſubinde vermium, Serpentum, ranarum, fundo NMaris inſertos, per quos dicti halitus ſimiliumque animalculorum pluvia obſervata ſit. milunſus 1 medium Maris educuntur, eſſiciantur; Nam hæc unà cum arena, aut etiam ex quo- j enim in ſublime elevati, ſuccedentibus vis loco ubi copioſa propagine propullu- ſemper novis& novis halitibus Hatulentis, lantes ſtabulantur, Ventorum violentia ab- 0 tandem dilatati agitatique ob ſpiritoſam repta, nunc in has modò in illas regiones A ſubſtantiæ mobilitatem contineri neſcii, pro ratione venti delata, vel etiam ex ſper- 5 qua data porta ruentes, Mare iis procellis maticis dictorum animalium corpuſculis 2 quas deſcripſimus infeſtant. ſublatis, in humido& calido aëre repen- 2 tina geneſi excluſa, eam quam diximus 2 5 18 185 5 5„prodigioſam pluviam cauſant. Atque hoc 42 Cuid 5 Ecnephias STurbo, uem Jabinde pacto nullum pluviarum genus tam exo- 10. in Mediterraneis iter agentes eæperiun. ticum ab Hiſtoricis recitetur, quarum ra- tur,& ſuomodo ¶Melatur. ſtionem non aſſignes, de quibus in ſegquenti- N Faucibus Sinus Arabici, uti etiam in 5us fuſiùs. Arabiæ, Æthiopiæ, Lybiæ, aliiſque Aſiæ GADp I. De Tyanſverſali Ventorum motu, ejuſque cauſa. in vera& genuina hujus motus red- poſſent. denda rarione ſeſe torqueant, unde Non ignoro Magos Strigeſque dæmonum Motu b U quidam abſtractiſſimis principiis diſtenti, operd noununquam D x L permiſſu ſæviſimas ſe neglecta Naturæ poteſtate, ad extrinſecas tempeſtates excitare, ſed ſine ullo tamen cau- & liberas cauſas confugientes, notum Vento: ſarum naturalium præjudicio; cum eas per u rum Angelicis virtutibus adſcribunt; quod ſe immediate non efficiant, ſed mediantibus etſi ſubinde verum ſit, non tamen Philoſo- cauſis naturalibus; utpote quibus uti totius phum decere putem, dum rerum naturalium Naturæ Oeconomia perſpectiſſima eſt, ita cauſæ veræ, reales& genuinæ dentur, ad ſu- quoque nil iis facilius quàm applicando acti- periores poteſtates DEI Angelorumque po- va paſſivis, talem effectum producere qua- tentiam& virtutes confugere: hoc enim lem naturales ſimilium rerum cauſæ in- modo, circa occultas& abditas rerum cauſas, trinſecè& ex ſe& ſua natura efficere ſo- omni ſublata philoſophandi lege,& idiotæ lent cap. VI. D. vix poteſt quantum Mereorologi& mulierculæ nullo negotio philoſophari Sunt gesspel. M olius requi * 105 ere l. LIB. IV. DE VENTORUM ORIGINE. 231 Cab. VI. Sunt nonnulli qui dum ſe ab hujus per- ſus fugæ ſuæ conſulens, medid ruat via in 8 plexitate motus extrahere non poſſunt, eum tranſverſum actus. Atque hæc eſt prima mo- non aliunde quàm ab auima Terræ, haud ſe- tus obliqui ratio. Altera, quæ per preſſu- cus ac in animantibus à pulmonibus expi- ram fit, hoc pacto contingit: Nemini non rationis inſpirationiſque facultas, procede- conſtat, vapores à terra marique exaltatos, re exiſtimant; ſed hi uti ridicule philoſo- ubi mediam aëris regionem attigerint, ibi phantur, ita quoque minime confutatione frigore condenſatos in nules verti, quægra- dignos putem. Quidam àcœlorum raptu len. vitate ſenſim deſcendentes, uti Hhaliluum fla- ros in tranſverſum moveri exiſtimant; ſed& tuleutorum adſcenſui ulteriori obicem po- hoc gratis fingitur. Cùm enim raptus eorum nunt, ita quoque deſcenſu ſuo eos validè opinione ex Ortu in Occaſum fiat, omnes premuni. Hi infrà nova ſemper& nova ha- Ventos pariter ab Ortu proruere neceſſe fo- lituum aſſurgentium acceſſione multiplica- upis ſe· ret, quod experientiæ repugnat. Neque au- ti, deſuper yerò à ſuperveniente nube preſſ, bee de diendi ſunt qui NνNiii Ventorum à mo- oblipuo modo, qua patet via, ruunt;& hoc b ven. Tib potentiæRæguilibrio deſumunt; cum falſo pacto motus Ventorum tranſverſus peragitur. torum. fundamento nixi putent, exhalationis Tertius modus fit per vaporo/ asrir circumft- leviorem portionem calore exaltatam, mox halitibus accidit ut plurimum eos undique& ac frigus mediæ regionis at᷑ris attigerit, Ter· undique, tum ſupra aubi bus, tum è lateribus reſtri naturæ ſuæ reſtituta, dum deſcendit, craſsioris abris vaporoſa ſubſtantia circumdari; ravitate ſua inferiorem craſſioris at᷑ris mo-· dum itaque hiſce gurguſtiis incluſi, cum verberare;& cum nec in imum, nec in magnam ex nova ſemper halituum aſſur- altum redeundi poteſtas detur, medium, gentium multiplicatione violentiam pa- id eſt, obliquum motum ſectari. tiantur, fuga ſibi conſulentes, eam viam ca- Complures diverſorum opiniones videat piunt quam Natura illis faciliorem offert; bonsven- cui libebit, apud Bonaventuram, qui in va- unde ruptis obſtaculis impetu vehementi r, ſto volumine nil ferè aliud agit quàm ut elapſi motu tranſverſo in eam plagam quam tranſverſi hujus ventorum motus rationes& obſtaculum ruptum reſpicit, feruntur. Addo cauſas diſcutiat. Nos in nullius juraturi ver- hiſce quartam Ngαhοοοννννα rationem, videlicet ba Magiſtri, noſtram hic apponemus opi- ¶ſuras& rimas montium, ex quibus exhalatio nionem, quam experimentorum freti fidu- uti erumpit lateraliter, ita quoque lateralem cia, tranſverſi motus, quem nos formalem Ven- fluxum, quem ordita fuit ab initio, conti- torum cauſam dicimus, genuinam rationem nuat; atque hoc modo quoſcunque alios ſibi aſſignaturam nil dubitamus. obvios halitus ſpirituſque offenderit, toto Dictum fuit in præcedentibus, Ventum nil impetu in eam partem trahere, totum laẽ᷑- aliud eſe, quàm halitum flatulentum calore rem commovere; qui uti mira mobilitate vel ignis ſubterranei virtute ecpulſum, vel Solis præſtat, ita ad quamcunque partem incita- æſtu in ſublime eualtatum. Quo poſito, Dico tur,& halitũs ſequitur ſortem: atque ſic verè motum hujus halitus multis modis in tranſver-& propriè Spiritus ille vires acquirit eundo, ſum peragi poſſes primò quidem fugd contrarii: Torrentis ſeu Fluminis inſtar, novorum ſecundòo preſſurd: tertio coactione vaporoſi augmento halituum invaleſcens tam diu cauſi vera aẽris circumſeſtentis. Fuga contrarii hoc pacto durat quamdiu halituoſæ materiæ exſpira- G lenuine. contingit: Cum enim leviſſimæ ſubſtantiæ tio fluxuſque duraverit. halitus naturà ſuà calido- ſiccus, à mixto ſuo Habes hic, Lector, tranſuerſi ventorum elicitus ſummo impetu in altum evolet, fit motus rationem ita combinatam, ut nulla alia ut in media aèris regione frigu ſuæ naturæ concipi poſſit quæ non cum dictis coinci- contrarium offendens, dum ſimul conſiſtere dat. Quibus quidem oſtenſis, nihil ſupereſt non poſſunt, neque deorſum levitate ſua im· niſi ut& Ventorum naturam, proprietatem, vi- peditus, abitum tentare valeat, inde repul. reſque pari progreſſu demonſtremus. OC APFν ‚νο NIT Unde proveniat Tremor, Undulatio,& diverſi gradus intenſionis& remiſſionis impe- 7 0 5 2 tus Ventorum,& quomodo ea per ſonum cognoſci poſſit. ream regionem ferri, hoc loco no- midinem incutit, interdum per latices cal- bis demonſtrandum incumbit. Quem- culoſque fluentes aquæ leni murmurè perſtre- admodum enim Flumen jam plenum, modo punt, atque adeò inͥumeros hujuſmodi Flu- minutum, nunc inter montium angiportus mina eſfeclus producunt: pari prorſus pacto fit ſtrictum velgcitatem quandam affectat, mo- in Venfo, quem ſi ſenſu attingere valeremus, do placita fluctuum conglomeratione pla- eoſdem prorſus Hfectus in hiſce, quos in Flu- nioribus locis reſtitutum defertur; ſubinde viis perciperemus. Verùm ne quicquam eo- inter obvia ſaxa veluti carminatum mirum rum quæ ad Venti naturam pertinent omiſiſſe in modum criſpatur; nonnunquam ex cata- videamur, rem experimento enucleabimus. EX- Ca%. VII J Entum non ſecus ac Flumen, per as- dupis præcipitatum vehementi fragore for- Ventus as- rem concu- tiens Flu- minis in fluæu pro- prietatem enprimir, ———...—— 2 — 2 —— ¹ö ²˙ mQ ——— 232 MUNDI SUBTERRANE!I Seck. II. E X p E R I M E N T U NI. chordi demonſtravimus. Serviet enim Venti Exper. radius loco ꝓlectri, quod ubi C tetigerit, tre- Corall Si quis chordam ex animalium inteſtinis mor totius chordæ in partibus C A, CP, du- prgpoft extenſam Vento in præparato paulò ante lo- plo velocius ſonabit; unde neceſſario chor- co expoſuerit„obſervabit is chordam mox ſo- da un ius oddauæ intervallo altius intonabit. nare non ſono illo extenſæ chordæ debito, Si verò radius Venti GB, inter A& Fppre- ſed prorſus diverſo, modò enim tertiam, mat mediam B, pars chordæ B A neceſſa- jam quintam, nunc decimam quintam aut rio ad BF, duodlecimam ſonabit, ob dictas vige ſimam ſecundam, ſubinde tertiam, rationes in d iviſſone Monochordi aſſigna- cur ebor. quartam aut ſextam ſervare; cujus rei qauſum tas. Si iterum totum ſpatium A D preſſerit aarm ban. cum nemo fuerit qui reddere potuerit, no- Ventus, ſonabit DF neceſſario Giſdiapaſon, 245 e ſtrarum eſſe partium rati ſumus genuinam id eſt, decimam quintam,& ſic de cæte- ei ſonos ex. hujus rei cauſam hic aperire. ris: radius itaque Venti pro alia& alia inci- Suppono itaque primò, Ventum non ſem- dentia in chordam, in ea alios& alios ſo- per æguabili impetu in chordam ferri, ſed ra- nos producet. Unde quanto Ventoſus ra- diis veluti quibuſdam nunc hanc, nunc il- dius majorem chordæ partem reliquerit in- lam chordæ partem, nunc tardiori nunc ve- tactam, tanto ſonum producet acutiorem, lociori impetu ferire, atque hunc inægqualem quanto vero minorem, tanto graviorem. ſcilicet Venli impetum, cauſam tam diverſo- Quod igitur in una chorda Ventus facit, in rum ſonorum eſſe, ita oſtendo. innumeris aliis æquiſonis faciet; atque hæc Sit Chorda A F, fenius G, qui ſi totam eſt genuina caaſa tantæ diverſtatis ſonorum, chordam AF, ano& indiviſo impetu com- quæ in hoc inſtrumento percipiuntur. Na- prehendat, certum eſt, chordam illam pro- ſcitur ſubinde tremulus quidam ſonus, miri- prium illum qui extenſioni ejus competit ſo- ficè aures afficiens, qui certè aliunde origi- num edere. 85 ſuam non habet niſi ab undulatione Venti; qui non ſemper recto impetu, ſed in morem fluctuum chordæ allabitur,& ſic con- ſequenter eodem motu chordam incitat , quo illiditur. — Ex his quoque patet, anam& eandem chordam infinitos di verſos ſonos edere polſe. Nam Ventus etiamſi fortius chordam in uno floco premat, in aliis locis debilius eam 8 differentias. Nam ſi v. g. in C preſſerit for- riter„in B debiliter, certum eſt C A non omnino diapaſon, ſed aliquod intermedium affectare. Ex hoc enperimento luculentiſſimè pa- tent omnes Ventorum Aiſferentiæ, quæ in mo- tu eorum impulſuque ſpectantur, ita ut qui entorum fluxum undulationemque oculis at- Si verò radius G C ſolus eam tangat, hoc tin gere non poteſt, eum in hoc experimen- eſt, bifariam dividat, futurum eſt ut reli- to auribus percipiat. Vide ſi placet, quæ de quæ partes CA& CF ad totam diapaſon hoc fusè tractavimus in Secundo Tomo Mu- ſonent, quemadmodum in diviſione Mono- ſurgiæ fol. 3 54. Ar „5b 8 De Natura& proprietate Ve ⏑N Hn. „ aut ad Orientem Occidentemque ſitum 2 ‚Dti 15 emper v f 777 Cur& unde nonnulli Venti frigidi, gaidam ſuum obtineat, ſemper calidi, alii ſice: humidigue ſit. ex quacunque parte Montis ſpiraverit, ob 7 2 72 1 4 medium nivoſum quoll bertranfit, frigidum exIl- Cab.vIII. Alde hallucinantur ii qui Vntos Se- ſtere: ita ſemper humidum illum Ventum eſſe ptentrionales omnes frigidos, Au- neceſſe eſt qui paludes terraſque ſtagnanti- HGcd Cardinales 5 5 2 ſtrales calidos, omnes Orientales bus aguis perſuſas tranſit: ſemper calidum& ſemper iſ, ſiccos, Occiduos verò humidos autumant; Vcccum illum qui per arenoſa deſerta& ſa- e cum Venlorum gualitates non à Plagis Mun- buloſa loca 4ſtu Solis aduſta ſpirat, quemad- lan, di, ſedd medio, per guod tranſcunt, ſumenda modum Græci, Cretenſes, Cyprii compe- ſint; ſive enim Mons quiſpiam nivibus coo- riunt, Vento Iybico Auſtrali aut ſimili ex op- bertus ad Septentrionem, ſive ad Auſtrum, poſita Africæ ora adſpirante. Et experientia con- premens, novas& novas parturiet ſonorum aſ. Omne. Ven⸗ torum dil- ferentias ex diverſo Chordæ ſo- no inieligi ut! talihe alude U acon LIB. IV. DE VENTORUM ORIGINE. 233 CabvIII. conſtat: yentus enim Borealis, qui nobis hie vimus deſcripſimus, impetuoſi& violenti. Propoſſ. htoum Romæ ſiccitatem frigiditatemque adducit, Sunt alia loca quæ perpetuo ſine pluvia Romans. is idem in Belgio cæteriſque oris maritimis vento dominantur, uti in Territorio Ave-„ian 4 pluvias& nubes adducit. Rurſus, Ventus Bo- nionenſi, in quo vix pluviam comperias, umime. realis, qui nobis ſicco- frigidæ qualitatis eſt, cœlo ſemper ſereno, ventos verò perennes, Tuneti in Africa calido-humidæ qualitatis tota humiditate in eos converſa; cujus qui- iseren· eſſe perhibetur. Contrà Auſtralis nobis cali- dem rei ratio alia eſſe non videtur niſi 7¹³ 10 do-humidus, in Africæ Litore frigido- ſiccus mons ventoſus vulgo Mont-ventou, qui Car- eſt. Et cauſa in promptu eſt; Cum enim pentoracto adjacet, quem ferunt, per oc- las Veni Borealis nobis ex uivoſis Apennini Montibus cultos interiorum viſcerum meatus perpe- raluiſen: adſpiret, eà nos qualitate qua medium, per uos efflare ventos, quibus vapores ex agro quod tranſit, eſt imbutum afficiet, id eſt, Avenionenſi vi Solis extracti protinus in frigore. Et quoniam Auſter eæ Mari& palu- flatus omni humiditate exuti convertantur. doſis tractibus adſpirat, is ea nos pariter. Ajunt ante 5o circiter annos frequentibus litate afficiet, qua nedium, per quod tranſit, pluviis hunc tractum fuiſſe irrigatum; ſed eſt imbutum, id eſt, Humido-calido. Tuneti poſtquam ingentem Lacum ultra Rhodanum verò in Africa, cum Mare Mediterraneum 1 circiter millia paſſuum Avenione diſſi- ipſis ſit Septentrionale, non frigido-· ſiccum, tum exſiccaſſent indigenæ, ſimul etiam cæ- ſed humidos calidlum Ventum cujuſmodi me- lum humiditate, qua beneficio Lacus frueban- dium eſt, adducet. Contrà, ex Auſtro, tum tur, exutum deinde pluviam negaſſe. Sunt ob Montes Numidiæ, tum ob interjecta De. præterea nonnulla loca quæ perpetuis obnoxia r N ſerta ſabuloſa, Ventus nunc frigido:ſiccus, diluviis: cujuſmodi ſunt quæ magnis Mon- mit nunc calidosſiccus adſpirabit. Innumera hic tibus coronantur. Nubes enim intra eo- adducere poſſem ad hanc veritatem demon- rum coactæ gurguſtia ſiſtuntur& ſtrandam exempla; ſed quia in præcedenti- gantur, donec humidiore flante Syrophœ- bus ea inſinuavimus, iis amplius inhærere nice aut Lybico Vento in aquas ſolvan- „&ſicc noluimus. tur. m Vides itaque non ubigue locorum candem eſſe Ventorum naturam, eamque non niſi a PERGAN 1 medio, vel à naturali conſtitutione circum- Dade ſalubritas a jectorum Montium, Vallium, Planitierum, rum proveniat. Marium, Lacuum, Paludumque pendere. ventorun Et ratione comprobatur, Quia Venti na- Mdicorum judicio omnis Ventus gui ex n lebee a tura& efectus à duobus pendet: ex ipſomet aëris commotione non t, ſed eæ Hhali- amd. ¶piritu, quo V entus conſiſtit,& ex eo loco tibus& vaporibus, humanis corporibus non per quem tranſit. Sed ſpiritus, qui ex Terra nocivus tantum ſed& exitialis eſt. Quod nobis Orientali exſpirant,& Ventum cau- ut probetur, paulò altius materiam ordie- ſant Orientalem, is idem ex Plaga Occiden- mur. tali habitantibus cauſabit Occidentalem, niſi In præcedentibus oſtenſum fuit, Ventos aliud obſtiterit; ex Borea Borealem,& ex ut plurimum emn halitibus, quoad ſubſtan- Auſtro Auſtralem,; cum tamen Ventus unus& tiam& proprietatem conſtare: hi quippe idem iiſdemque qualitatibus imbutus ſit. halitus ſpirituoſi& vapidi non propria dun- Cum itaque Auſtrales Venti non ubique loco· taxat virtute diffunduntur, ſed& propel- rum& terrarum ex locis calido-humidis lunt quoſcunque occurſantes alios halitus proflentur, neque ſemper à Septentrione fri- cujuſcunque generis; unde exoticos difge- N gida& ſicca loca comperiantur quæ hujus- renteſque ventorum eſßectus produci neceſſe A⸗ modi frigido. ſiccos Ventos producant, evi- eſt, prout diverſa loca varlis terreſtris ſub- denter conſtat, aon eandem ſemper eſſe Vento- ſtantiæ quiſquiliis imbuta tranſeunt: hoc rum naturam. enim pacto uti diverſas aſſumunt copias, nur Ut itaque oerti de ventorum natu- ita diverſos inſtruunt exercitus, quibus hu- nunn fn a conſt itui poſſet, tum vel maximè unius mana corpora infeſtare non n Alii varu ven- num in aliis lliſhue ke Regionis natura& conſtitutio obſervanda enim humiditatè nimil immodicè diſten- Kus z 8 feoret, v. g. Halitus ex qda parte ſpiret,& per dunt laxata corpora; alii gelu conſtringunt, Piee. guqd medium tranſeat; hæc enim duo maxi- corporumque poros ſuperfluà vaporum in- Hanis. mè ventorum naturam conſtituunt, variant tus conceptorum fuligine, quam exſpirant, que. Quemadmodum enim uniuſcujuſque obſtruunt: unde coactis in interiores corpo- um ei Regionis ſolum& Terræ gualitas multum rum ſinus humoribus, catharros omnis ge- umelk ab aliis differt: ita exhalationes inde ex- neris, pleuritides,& apoplectica ſymptoma- nantl euntes diverſos quoque ventos conſtituunt. ta cauſant. Non deſunt, qui ſubtilitate& Hinc diverſitas ventorum ſumenda eſt juxta ſiccitate ſuaàa intimam humani corporis Horizontium conſtitutionem. Sunt quippe œconomiam penetrantes neceſſaria humi- nonnulla loca quæ raro ventos admittunt, ditate deſtructa ſpiritus tum animales tum uti Egyptus: Si tamen invaluerint, tales vitales eficcent; ſiquidem Halitus illi ſal. ſunt quales ſuprà cum de Ecuephiis tracta- nitroſi, ſpirituoſa ſua ſubſtantia non ſoſum TOMI. I. Gg abdi- 234 MUNDI SUBTERRANE!I gecz. II. abditos viſcerum meatus penetrant, ſed& idem in Moluccis contingit, in quibus Ven-Eaper. inter membranarum muſculorum abditos tus odorem caryophyllorum ad complura mil- Propoſt. Halitus mi. ductus inſinuati,& ſenſim ſerpentes, non liaria præſertim tranquillo tempore ſpa. 2 minores effectus quàm quos in Ecnephiis, git. noxii. Preſteribus, aliiſque impetuoſis ventis, pro- Contrà ad Promontorium quod Serra di ducunt; hos enim mox ſequitur laſſitudo, Lione vocant, omnes ferè itinerantes exoti- omnium membrorum torpor,& moleſtiſſi- cis morbis infeſtari, experientia longa do- ma ſenſatio, e omnis generis exotica, cuit: ſiquidem iis aquæ verminoſa ſubſtan- capitis cum moleſta tuſſi gravedo, aliaque tia replentur, corpora eorum tumore inſo- ſymptomata, quæ longum foret enarrare, lito implentur, dentes perduntur, mali- & paſſim ĩis qui ventos memoratos præſertim gnis febribus agitantur,& pro complexione poris apertis,& ſiye æſtu nimio, ſive ni- cujuſvis variis infeſtantnr ſymptomatis. mia exercitatione corpore relaxato exce· Cujus quidem rei ratio alia non eſt, niſi perint, contingit. Sed rem eperimento Montes vicini, qui uti Arſenicis, Antimoniacis, comprobemus. Naercurtaltbuſdue ſpiritibus prorſus pernicio- F. 0 referri ſunt ita ii /ente in naves delati ea navigantibus quæ deſcripſimus ſymptoma- Piat Canalis longus in formam tubæ, quem ta adferre, non eſt mirum. Et experientia Eeinm. ita diſpones ut latius orifſcium per murum docet Aolia pila, cui ſi aquas dictis lethife- extra conclave alicubi firmetur, reliquo ca. ris rebus maceratas ind ideris, carbonibus- nali intra cubiculum ſeu conclave aliquod que accenſis ſuper impoſueris, reperies exi- tialem aquarum vaporem eoſdem in illo loco incluſis hominibus effectus quos de- aad ſcripſimus, non ſine vitæ periculo eorum qui hujuſmodi vaporem hauſerint, cauſa- 9 turum. Sicuti enim Aolia pila ſe habet ad nalen carbones ſuccenſos, ita Minera. ſulterranea ad 1 Ignem ſubterraneum;& ſicuti Vapor exitialis ſubtena- Pilæ ad homines in aliquo conclavi degen- eum. tes, ita Vapor venenoſus Mineræ ad eos qui vicini fuerintorigini halitus adeò pernicio- ſi, ſe habet. Quomodo verò Peſtis, quibus de cauſis ge- neretur, contagione in longinquas regio- — 1 0 nes delata, cum in noſtro Scrutinio Phyſico- woel. medico uberrimè pertractaverimus, ad illud ellum porrecto; hoc pacto, inſerantur dicto canali Lectorem remittimus; ubi mira quædam aeeee eee ſpecies laxè& tenuiter ad hanc materiam ſpectantia reperiet. inſertæ, ut ſunt odoriferi flores, lilia, violæ, Fro quali- i1i jet i tate dea, e een ſimiliaque, Fiet Aragne 4 PR G DO FIII ſimulac ventus quiſpiam dictum(analis ex- er quas Baate, trinſecum oriſſcium intraverit, cubiculum in- De utilitate Ventorum& mirabili magne- 1 terius eo odore quem res inſerta refert. Ven· tiſmo ga Ventorum beneficto in geneſi re- Heiuntu. ti vehiculo imbuatur. Si verò dicto Canali rum accidit; dum eeeee eo haliti- herbas deleteria qualitate præditas, uti ho- us, varia ſeminalium rerum miſcella refer. ſcyamum, mandragoram, ſolanum, ſcammonium, ris, guod ſibi maximè conveniens ſuerit à Ven- culum nocivis vaporibus impleri videbis,& aliis quidem ſomnum, aliis acutiſsimos ca- N Aturam operationes perenni guadam Pe ri- pitis dolores, quibuſdam cardialgias, ſimi: cclaſ ſefagere in præcedentibus oſten- 1 Iiaque ſymptomata ex noxia& pernicioſa ſum fuit. Nunc aovam pericycloſin ordiemur, qualitate accidere comperies. Haud ſecus qua befu, beneficio ſingula Mixtorum e ſepenumero contingere tibi perſuadeas in corpora ex halitibus tum ſubterraneis tum 10 Vento fieri; hic enim per loca ſalubribus re- elementaribus, varia ſeminalium rerum 10 bus referta tranſiens, tali qua locus, unde miſcella refertis, id quod maximè eorum proflat, imbuetur, ſi inſalubria, inſalubri- ſuſtentationi congruum& neceſſarium fue- bus,&c. Sed rem novo eaherimento demon- rit nutrimentum à Ventis collatum attra- e ſtremus, hant. Quomodo autem id contingat, DEO ene Hiſoria de Referunt Hiſtor iæ nauticæ, eo tempore adſpirante docebimus. 0 vu un, quo cinnamomum maximè floret in Ceilano, Notum eſt, Solem radiis ſuis in Geo- Inſulam tantam odoris fragrantiam ſparge- coſmum dimiſſis, mox atque humidum reſo. itutione. re ut ea ad 100 milliaria intra altum Mare lubile offenderit, illud calore attenuatum non ſine ſanitatis debilitatæ inſtauratione in altum attrahere; uti verò nullum ferè Veuti deferentis beneficio percipiatur. Quod Mixtum eſt quod non à Sole attenuetur (exce. indideris, tunc venti vehiculo totum Cubi- 10 dlelatum attrahit. LIB.IV. DE VENTORUM ORIGINE. 235 CapvIII.(exceptis iis metallicis en een neb cor- d ubi 8 e poribus quæ jam ſoliditatis ſuæ con iſten- à magnete,& à nap atha flam p ee tiam nacta ſunt, quæ efficaciori igne ad re- atque adeo fixo redditur id, quod ab eo ca- ſolutionem ſuam indigent): ita nullum lore Solis ſeparatum fuerat. quoque eſt quod à Solaribus radiis in ſuas Hinc eſt admirabilis illa palingeneſia peri- auultsis ęlemèntares partes non reſolvatur. Ita ut ſicu- cyclica, qua ſingula ſuis unde diſſolvuntur ti ſeſe habet Ignis ſubterraneus ad abditas Mixtis per artfactum quendam magneticum Mineralis miſcellæ cryptas,& Ignis artifi- reſtituuntur; Mineris ſoiritus ſalini, nitroſi, cialis ad Alembicum, in quo Mixta corpo- ſulphurei, aluminoſi bituminoſi, qui inde ra per halitus ſeparantur: ita Sol ſeſe habeat Subterranei Caloris vi evolaverant, reci- ad omuia Geocoſmi reſolubilia corpora. Cujuſ- proco Ventorum commercio in montium ri- modi ſunt primò quidem omnia Humida, mas fibraſque admoti naturali quodam at- uti mare, flumina, lacus, ſtagna, foſſæ, tractu ſinguli ſingulis ſibi appropriatis fixis fontes, loca mineralibus ſpiritibus fœta; reſtituuntur. Cum enim hi ſpirituoſi halitus ſecundòo Plantæ, arbores fruticeſque; tertib ubique locorum evaporant. fit ut ſemper Seminalium rerum miſcellæ; guartò Ani- laborantibus fiæis, qui ſine volatilibus ſpiriti- Haltus er malia omnis generis. Ex his omnibus halitus— in eſſe ſuo conſervari non poſſunt EX —1 5 guoſcdlam ſeu ſpiritus d Sole elici(qui dein- ebe de Valituum penario, Lentorum miniſte- valium cla. de miro quodam magnetiſino denuo attra- en 5 provideatur. Plantarum ſeminales fœ- Haneee huntur ab hiſce rebus quæ cum ſeminali turæ unà cum ſpermate Ventorum vi abreptæ deen e miſcella in halitilus deliteſcente proportio- ubique locorum ad ſpeciei propagationem 11 nem quandam ſive conſenſum quam Græci diſſeminantur. os de ofN dicunt, habent) hoc loco cariose Quod& videre eſt in veterum Romanorum amphi- eaum tractandum duxi. monumentis, Aquæductibus, Amphitheatris, an caulr Et primò quidem quod ad ſumidam natu- Mæœnibus, Fanis, cæteriſque ſemirutis ædi- mehegee det zl ram attinet, fieri non poteſt ut illa Solis ficiis, in quorum ſummitatibus omnia plan- 0 æſtuantibus radiis percuſſa non mox in va- farum fruticumque genera naſcuntur: quo- rꝙeriun- pores attollatur; qui quidem nihil aliud ſunt, modo autem eo pertigerint, aut quis eas iis. onne ju · quàm infinita corpuſculorum aqueorum multi- in locis plantaverit, ſolus is neſcire pote- tudo, qui calore Solis uti ſummè attenuan- rit, qui Ventorum naturam& proprietatem helimpne mam in aeream regionem efferuntur. Quo- cula, quibus inſenſibilia plantarum ſemina eò ſge. beanllu. niam verd Agueum Elementum panſpermia deducit, quæ calcis cæmentique ſalinis ni- egio· nzencorum. quadam refertum alibi oſtendimus, fieri non troſiſque ſpiritibus, quibus pollent, juncta, 2 poteſt quin cum aqueis corpuſculis non pluviis deinde roreque fermentata tandem Lun etiam corpuſcula heterogenea ſiveſpermatica id plantæ genus producunt ex quo emana- Nhnn Odores àb omni ſenſu remota ſimul elevantur. Rur- runt. Quod uti in aridiſſimis ſicciſſimiſque blen ſum plantas, arbores, halitus emittere na- murorum parietibus verum eſſe experientia quan dif. turæ unicuique proprios mox ac Solis radiis docet: ita multò magis id in omnibus iis vu ſ. duiſpiam dubitare non poſſit;& ſat teſtan- hujuſmodi rerum ſeminaria, fieri credendum tur odores, qui nihil aliud quàm eluvia guæ. eſt. Siquidem ſpiritus illi Mixtorum, qui ca- Simila ar- dam corpuſculorum ſunt, quorum unumquod- lore reſoluti, incitantur motu,& ventis cir- ee que ea qua totum qualitate imbutum eſt. cumferuntur, halituoſi diverſarum ſpecie- areſer Præterea Solmineralem Telluris ſuperficiem rum ſpiritus ſunt, quibus ſimul permixti ſunt 4Jen- verberans ſalinos, nitroſos, ſulphureos cæ- ¶ piritus ex vegetabili, animali& minerali terorumque mineralium Halitudſos ſoiritus œconomia prodeuntes; dum ergo conci- educit. Quod& de animalibus omnis gene· tantur motu, diverſaque loca pertranſeunt, ris pari modo fieri intelligas velim. ſi iſtiuſmodi ad yrohortionatas matrices appu- l Ven. Hxc itaque Panſpermia rerum eo quo di- lerint, unaquæque matrix ſeu unumquod- anm ve. ximus modo per vapores in atrem elevata, que corpus materiale& fixum ex præterla- ae beneficio ventorum vehiculo in univerſas bentibus ſpiritibus ſagit& quaſi imbibit par- varia 7 7 7 723 —5 tem ſibi magis proportionatam, alia ſibi in defete, Mundi Plagas delata novam fundat Semi- nariorum deconomiam. veluti incongruaà relicta. Cùm enim res omnes daplici conſtent FHaud ſecus ac in aſſumptis variis cibo- een ituum faa Hdteria, quarum prior ſia& conſiſtens, al- rum generibus, digeſtioneque in Stomacho ee G volatila. terà tenuis& volatilis eſt; hinc fit ut fixa, peracta, Cor quod ſibi convenit, attrahit; lenta, ſentaque humi hæreat; altera verò Hepar quod ſuum; Cerebrum, Splen, Pul- teunis& volatilis naturæ, adeò in altum mo, Renes, cæteraque membra ſingula illis Geo evolans ut ſemel à ſubjecto ſuo abſtracta congrua attrahunt. Unde ſecret ioris Medi- 100 nunquam amplius cum fixo conjungi poſſit, cinæ᷑ Jatro· myſtæ aſſerunt, membra anima- 1 niſi entorum beneficio& miniſterio circum- lium ſimul ac in cibum aſſumpta& calore lata tandem in locum inciderit ubi fixum Stomachi digeſta fuerint, mox ſingula ad fibi congruum& proportionatum repererit: ſingula ſibi ſymbolizantia membra con- Gg 2 fluere: 236 MUNDISUVUBTERRANEI Secd. II. fluere: cerebra ad cerebrum, ad corda cor, Naturæ; ubi enim ſemen completum& per- corollar hepar ad hepar, pulmo ad pulmones,&c. fectum fuerit, à vivente ſeparatur, quod ſe- ut ex abdita Naturz ſimilitudine& propor- paratum ſtatim incipit magnetiſmo ſibi indito tione ei membro quod figurà exprimunt, adjungere ſibi partes proportionatas, tam prodeſſe queant. Atque hinc nata eſt arca- ex craſſis in terra hærentibus, quàm ex ſpi- Cbarudteri. Iior illa(haracteriſtica naturalium rerum ſcien- rituoſis per at᷑ra volantibus,& hac ratione tia, qua per occultos rerum characteriſmos augetur& perficitur, radicibus ſeſe ſemper turũ rerum. Meclici fagaces Sanativam vim plantarum ad novas terras, ut ex iis novas fixas partes unicuipue humani corporis membro, ſquod plau: quærant, extendentibus; pluviis verò& te᷑ ceterague corpora mixta gurl ſud referunt, ventis novos alllantihuis ſpiritus, quibus tan- propriam dignoſcere docent. De qua uti in dem compoſitum mam ſuam perfectio- Arte Magnetica, Muſurgia& in Oedlipi Secun- nem nanciſcitur. do Tomo, tractatu de Hieroglyphica leterum Hoc pacto fodinas auri, argenti, ferri, HBr — 2 Agyptiorum Medicina, uberrimè tractavimus: lapidum, poſtquam exhauſtæ fuerint, de- ita hoc loco longiores eſſe nolumus. Sed nuo creſcere, tum in hoc, tum in Itinere rem alia ſimilitudine declarare operæ pre- noſtro letruſco amplè docuimus. Ut vel ex tium duximus. hiſce ineffabilis DPEI OpTr. Max. eluce- Erherimen- Si quis innumeris rerum ſpeciebus in pul- ſcat Providentia, dum res ita concreſcunt, gerieum. verem redactis confuſiſque, totam pulve: atque tam ſtudiosè ſibi invicem famulan- D*1 ream maſſam menſæ explicaret, dico quod tur, ut tametſi una ad alteram contingenter ſicuti ferreus pulvis totus& integer ex tanta omnino ſe habere videatur, una tamen ſine confuſarum rerum congerie ſola nagneti altera nec eſſe nec conſiſtere poſſit; niſi Ibe validi applicatione, attractu ſeparari po- enim venri ſpiritus iſtos ſpermatica miſcella N teſt: ita quoque in metallicis pulveribus fœtos diſiparent, rerum gene ſis utique non 1 confuſis, Mercurius ſive argentum vivum ubique perpetuaretur: novit enim ſummus kneboe amalgamatione, uti Chymiſtæ vocant, prius ille NATURK AkCEHITECTVUs ita artem„ ſn in pulverem redactum, ſola igniᷣ vi, totum ſuam occultare, ut artificium diviniſſimum 7 & integrum in retoria Acæteris ſeparari po· omni arte carere, omnia caſu fortuito con- teſt. Si quis jam noſſet, nagnetem auri tra- tigiſſe videantur. ciuum, is eadem ratione auream ſcobem à re- liqua chaotica maſſa facili negotio ſepara- COR OILI ARN I U NI. re poſſet,& ſic de cæteris. Verum de hoc Secreto forſan in ſeguentibus Libri nonnulla Hinc patet cauſa Hinalis ventorum& in- Finaishen. inviſa adhuc& inaudita aperiemus, ut cu- gens emolumentum, quod ſecum adferunt ʒhi 1 a& maxi- rioſo rerum arcanarum exploratori nego- enim humiditate nubes coactas in pluvias maun g n tium ulterius promovendi anſam præbea- veſolvunt, ſine quibus natura rerum omnino un mus. ſterileſceret; ne tamen immodica humidi- 15 Quod igitur(ut ad propoſitam nobis ma- tate Telluri officerent, ſtatim„iccioris naturæ. terĩam revertamur) dico de confuſa pulverum venti ſe ſiſtunt, qui Tellurem nimia maden- 6* congerie, idem de diverſorum corporum ſpiri- tem humiditate exſiccent. Ab hiſce omnis 190 tibus, qui permixti per arem diffunduntur, agm felicitas arborumque fœcunditas intelligendum eſſe ſcias; hi quippe ſunt pendet; cum ſeminales vires omnibus abun- vera& fœcunda ſemina,& veluti animæ de affluant; horum ope lacus, mariaque në Aer plenus quædam quæ dant eſſe rebus omnibus. Ne- putreſcant, continuo motu exagitanturʒ itine- 4. diverſa. mo ſiquidem negare poterit permirtos abre ſa quovis vento circa Terraqueum Globum geminibus, inmumeé rabiltum rerumt piritus, qui& exſpi- peraguntur: ut proinde nullibi deſit quod rant A Terra,& in diſſolutione rerum à ſe naturæ rerum conſervandæ tantopere ne- invicem ſeparantur; loquor enim de ſoiri. ceſſarium eſt. Quid enim mirabilius eſt tibus illis ſeminalibus, qui ex roſis, violis, quàm ventorum miniſterio tam exiguo tem- r vino, aliiſque innumeris arte Spagyrica ex- pore adeo immenſa Oceani Mariumque üüe trahuntur. Quod igitur 47c poteſt, multò ſpatia peragrare ꝰ novos Orbes detege- id excellentius Vatura efficit, in reſolutio- re? ingentibus divitiarum theſauris hu- ne dictarum rerum per calorem Soli facta: manum genus beareꝰ& quod caput eſt o- hi ſiquidem ſoiritus d Vento diſſeminati, dum mnium, Sacroſancti Euangelii lucem per uni- ad motum atris corporibus impingunt, mox verſas Mundi ſemitas, atque in incogni- Naa, quæ terrt inhærent, unumquodque tos Terrarum remotiſſimarum tractus, cum maximè ſibi ſuæque naturæ congruum attra- incredibili animarum lucro tranſportare? hit ſpiritum, illumque, ut ex illo iterum in Sed objicies forſan, Bonum eſſe non poſſe cur Naurs priſtinum coaleſcat compoſitum, retinet: guod tot calamitatibus Mundum replet; At tampopui ac proinde hujuſmodi ſ xa corpora nil aliud ventos præter innumera detrimenta quæ 2„ quam guidam magnetes ſunt ad ſpiritus Ios hominibus adferunt, halitus quoque exi-ies. Auira Nan- Confuſos ſepurandos d Natura deputati. Rurſum tiales quandoque ex Terræ viſceribus pu- „„ dico, d naturà jam perſecta viventis elaborari tridarumque rerum cadaveroſis quiſqui- ſemen, quod ſemen eſt veluti magnes illius liis exſpirantes deferre in ultimam homi- num LIB. IV. DE VENTORUM ORIINE. 237 „III. num animaliumque ruinam; dum peſtem ſtent, magno ſanè Naturæ conſilio factum 9 flatibus ſuis contagioſis diſſeminant. Er- eſt, ut mox alii exſurgentes ſalabrioris natus go. ræ uenti, veluti ſcopis quibuſdam malignas Ven⸗ 0 Reſpondeo, Verum eſſe; Veruntamen in aëre factas impreſſiones expurgent;& üpeliteri yiſce Naturæ malis idem agi quod in corpori- quidquid Halitus pernicioſ. periculi attule- 15 bus humoribus pernicioſis prægravatis, me- rant, hi Senignitaie ſua abſtergant. adeòque guuti we. Jicamentis purgantibus, quibus corpora qua- nil in natura rerum adeòo pernicioſum ſit,& een. dantenus purgantur, ut humoribus exuti vi· quo Natura non inſigne quoddam bonum lun luma- rulentis priſtinam ſanitatem majori fœnore educere laboret. Accedit quoque ſubinde conſequantur. Pari pacto etiamſi venti quan- ut benignus D E u s ad perverſitatem huma· doque exitioſi exſurgant, aërem inficiant, ni generis caſtigandam talia Naturæ mala, virulentis qualitatibus& plantas& anima- juſto ſuo judicio, ad bonum animarum per- lia imbuant, habent tamen hoc ipſis adjun- mittat; dum hiſce calamitatum turbinibus ctum honum, ut exitiali halitu evomito mor- preſſi, ad bonorum omnium DE uM, à quo boſam terram priſtinæ ſalubritati reſtituant. exciderant, per pœnitentiam vitæque e- Ne verò diuturniori moleſtia Terram infe- mendationem xevertantur. CrU.IX. De Artificialium Ventorum, ui tum ad recreatibnem, tum ad emolumentum hominibus conferunt, productione. 00. I. E quicquam curioſarum rerum in tum ad delicias Principum, tum ad refrige- hoc Opere omiſiſſe videremur, de randos liquores fructuſque conſtitutum. Artiſſcialium quoque ventorum produ- PFiat Keceptaculum lateritium AB CD, ma- ctione hoc loco agendum duximus. gnitudinis paſſim in cubiculis exſtruendis An inta-. Homo naturæ ſimia mirabiles ventorum uſitatæ, infra cujus pavimentum CGH, inix oture. fectus obſervans, dum iis pro libitu impe- fiant do receptacula diaphragmate L M dis- rare non poſſet, ſimile quid, quod neceſſi: criminata; in quorum priori C DLM fiat tatibus ſuis ſerviret, privato ingenio, ad exemplar Naturæ, machinatus eſt. Cùm enim videret ventos per ſtricta loca& occlu- . ſos parietes, aut interpoſitos montes, val- e les, aut obviis rebus impactos, ingentes vires acquirere, ſtatim in fluminibus, lacu- bus, maribus, animum ad au⁰ν,iʒçLzum ſtru- cturam applicuerunt,& ea velis inſtruxerunt, in quorum expanſione veluti reti quodam ventus captus, dum effugere non poſſet, unà ſecum& vela& navyigia propelleret. In Terra verò Molæ Ventorum vi agitatæ ad frumentum molendum fabricatæ ſunt, ut quĩ fluminum curſu deſtituerentur, ad ne- ceſſaria vitæ adminicula procuranda, ea 75 f W ventorum beneficio conſequerentur. Opifices N verò ad ignes majori vigore animandos,——— dum exper irentur, ventum minima preſſura mirum in modum invaleſcere, folles invene- jus el runt, quorum adſcenſu aer attractus inclu- ſuſque, deſcenſu verò preſſus ſummo impe- tu elaberetur; quo quidem uti nil commu- nius eſt. ita de eo plura dicere ſupervaca- neum eſſe duxi. Non dicam quoque de)/- draulicis artiſiciis& ſclopis ventoſis, quæ par- l tim in Arte Magnetica, partim in Muſurgia coenl uberrimè demonſtravimus, de quibus quo- Siyhon Q, cujus cruris Os Xapertum ſit; al- G Schottue. que vide P. Gaſparem Schottum olim meum terius longioris Cus pariter apertum per tule in re literaria ſocium„in ſua Pueumatica Alaphragma LM, cui bene coagmentatum 1 Magia ingeniosè tractantem. ſit, ducatur in Receptaculum LMNO, in N. Sileo artificioſam Anemoſcopiorum fabri- qub alius Siohon R, cujus longius crus fundo 1 00 cam, quam libro 20 Artis Magneticæ tradidi- NO inſertus foras porrigatur, ad exoneran- el. mus. Addam hoc loco tantum in ſequenti· dam aquam deſtinatus. In Receptaculo verò bus, quomodo(onclave aliquod olium ap- CDLM forinſecus deducatur Canalis præ- barari poſſit, guodæſtivis menſibus perpetuos amplus epiſtomio I inſtructus, quo aperto 8 3 vd 14 5 Ii 228 MUVNDI 80U —2 Secd. II. v4. P, cujus fundus V apertus ſit. Præterea per diaphragma CD, qui eſt fandus pavi- menti GHCD, ducantur infra eum locum qui ſignatur literis G H, Siphones plumbei retroparietes AECG, FBHD, EFG, quorum oriſcia inſeriora vergant intra Re- ceytaculum C DL M, ſaperiora, in locis qui ſignantur numeris 123456 7&, muro in- ſerantur, ita ut ori ficia intra cameram ver- gant;& habebis(ubiculum Aolium præpa- ratum. Uſus hic eſt; æſtivo tempore aperiatur epiſtomium Siphonis SP, muro inſerti, quo aqua forinſecus derivata intra Receptaculum CDLM, præcipitabitur, ibidemque ſtabu- lantem aërem per orificia Siphonum intra idem Receptaculum aperta expellet; qui diſpulſus per oriſcia 1 23 4,&c. Siphonum, retro parietes Cubiculi inſertorum, magno BTERRANEI impetu egreſſus,(ubiculum atque in eo com- morantes gratiſimo reſrigerio afficiet; dura- bitque ventus, quamdiu durabit aguæ præ. cipitatio per Canalem ð P facta. Quoniam verd Receptaculum CDLM temporis ſuc- ceſſu impletur, hinc Siphonem& Q or- dinavimus, quem Diabeten inflenum Hero foras exoneratur. Atque hoc pacto, cum quantum aquæ per Canalem S P, præcipitatur, tantum Siphon X Q exoneret;& quoniam aër intra aquam& Receptaculi textum ſem- per in motu& turbulentus eſt; hinc per ori- Aſcia Siphonum 1 23 45,&c. pulſus, continuo Cubiculo ventoſum abrem& frigidum ſuppe- ditabit. Sed hæc de Ventorum natura, proprietate& uſu ſufficiant. r N. Nullum eſſe Meteoron quod geneſin ſuam non ex Subterraneo mundo ſortiatur 4 47. 4 quodęue in eo omnis generis meteora, non ſecus ac in externa ſuperficie & aerea regione, producantur. carum impre ſſonum cauſam eſſe, ſupra in- cap. X. 1 Cnem Subterraneum omnium Meteęorologi- ſtorum corporum omniſeminarium, quo- rum opera omnia quæ in ſublimi fiunt, ge- nuimus; quonam verò modo iſta produ- nerationes promoventur& perficiuntur. Ne cat, qua arte efficiat; an propriis in ædibus intimiſque penetralibus fabrefaciat illa, mox- gue abſoluta ccludatꝰ an verò veluti ſedulus Oeconomus& Naturæ prorex ſingula ſua rerritoria ipſe viſitet,& uc gotia diſponat an voluntario motuilla præparet; an d Sole altum renentè dominium, ad reddendam de villicatio- ne rationem evocatus? Singulis modis recen- ſitis ſuas eum diſponere negotiationes, ex paulò poſt dicendis patebit. Nam proxi- mam ante omnia afficit materiam, eamque verò beneficiis ſuis in aẽ᷑ream regionem dif- fi uſis, proprium regnum iis privaſſe dici poſſit, primo de Meteororum impreſſionibus, quæ in Mundo Subterraneo fiunt, agam; dein- de ęorum quæ ëjus beneſſcio in externa ſuperſi- cie aëreaque regione innoteſcunt, cauſas& ra- tiones, per paragraphos ordine exponam. §. I. omnes Meteorologicæ Impreſſiones guæ in ſublimi extra Terram, hæ eæxdem in Mun- vocat, quo aqua in Receptaculum LMNO, & hinc redundans per Siphonem inſlexum R Hero. vel ſuperat, vel varia miſtionis genera mo- J4o Subterraneo accicdunt. litur, pro quorum modo nova educitur for- jus di einde INyræcedentibus abunde oſtendi ma, novo compoſito jus dictura; deinde Nrecedentibus abunde oſtendimus, Geo- vicaria proprii caloris opera omnem Miſto- coſnum innumeris præter receptacula, quæ rum œconomiam promovet atque fomen- Pyrophylacia, Hydrophylacia, Aërophy- tat; nonnunquam fit ut ob ſequentem ma- lacia dicimus, etiam cptis, antris, ſpatiiſque teriam copioſumque commeatum nactus i% immenſum eporreclis reſertums meatibus ſubterraneus ille pyrodynaſta longis itineribus denique, cuniculis, fhonibus, rimis fiſſuriſ- novas fundet ſtationes coloniaſque dedu- que pertaſum eſſe, in quibus perenni legum cat. Invitus nunquam properat, nec volens evocatur; ſed naturæ inſtinctu aſtrorum lu- men non tam veneratur quàm amici calo- nem trahit. Et de fluminibus quidem, aquæ- 8 5 ris contubernio fruiturus Terræ fines trans- conſtitutione dominantur Vapor& Exhbala- tio, quorum ille ab aguis, hæc ab ignè origi- ductibus, immenſis lacubus& Maribus ſub- greditur, Regi lucis homagium præſtiturus berraneis in præcedenti Tibro amplè diximus, de ſubterreſtribus reditibus fideliter admi- niſtrandis. Sed relicta verborum analogia jam propius inſtitutum noſtrum urgeamus. Ignis itaque Sulterraneus impiger robu- ſtuſque viribus ita ſimplici generationi in- cumbit, ut interim uberem Miſtorum pro- paginem non detrectet. Duos in operum molitione aſſeclas adhibet, Vaporem& Ex- halationem, quorum ille veluti potentia agua, hæc potentia iguis, quæ ſunt verè mi- & in ſeguentibus dicetur; quare ad alia expli- canda progrediamur. Pluviæ Subterrantæ. Et primò quidem luvias ſubterraneàs dari, ſolus is neſcire poterit qui diſtillatorii A- lembici conſtitutionem ignoràrit. Cùm enim vapor ingens ex reconditoriis hydro- phylacticis continuo vi interni caloris in abditas montium cryptas eductus Wne nic dati, l1 A˙ Cum clo· 4i5 1 velib 15 Ul LIB IV. DE VENTORUM ORIGINE. 239 Cab. X. hic frigidioribus locis condenſatus fornici- que hæc eſt prima cauſa Venti Subterranei. Se- buſque impactus, in aquam reſolutus, gut- cunda Ventorum cauſa ſunt catadupæ ſluminum luria ſub· tatim pludiæ inſtar decidit; atque adeo hinc ſubterraneorum, quæ ubi per ſcopuloſa præ- 5 occaſionem nactus Ariſtoteles fontium ori- ruptaque loca ſeſe præcipitaverint, mox in- ex veſq ⅛ ʃ N— 8 4 deadus in· ginem non aliunde quàm ex reſolutione va- tra catarractæ cavernoſum tractum ingentem ſate porum intra cryptas ſubterraneas facta, pro- lapſu ſuo Ventum efficiunt, qui deinde per duci aſſeruit, quam tamen nos in Seclione de meatus abditos,& deinde per montium Origine fontium, non univerſalem ſed par- ſpiracula evolutus, tales quas diximus ſa- rialem cauſam demonſtramus. Depluviis ita- ges edit. Tertia cauſa ventorum eſſe poteſt, que ſabterraneis nulla eſt controverſia: U-Aguefactarum in montibus nivium, quarum u G. trum verò aix& grando in ſubterraneis an- reſolutæ aquæ concava montium penetran- gandb ſib. tris generentur, pariter nemini dubium eſſe tes, lapſu ſuo ingentes ventos ſubinde intra franen. 8 5 8——— emen gebet. Si enim vapor in cryptas frigidas ni- viſcera montium cauſant; quæ quidem non 7 troſis ſpiritibus refertas inciderit, ſpumoſa differt ab ea quæ fit à catadupis ſubterra- vaporis ſubſtantia antequam in aquam ver- neis fluminum, niſi quod hæ perennes, illæ tatur, ambientis aèris frigore in a“οοαã Hoc· certis tantum anni temporibus ſæviunt. Sunt ſubſtantiam reſolutus fuerit, vehementi ſu· quia citato loco explicuimus, hic iis non im- perveniente frigido vento, tum etiam in morabimur; ſufficiat interim ventos Subter- grandinem, glaclemque eam condenſari ne- rantos paucis hiſce adductis rationibus de- ohe do. ceſſe eſt. Vidi ego in Monte Sorano cry-· monſtraſſe. a, ptam veluti glacie incruſtatam, ingentibus in fornice hinc indè Atiriis dependentibus,§. II. squibus vicini Montis accolæ pocula æſti- Terræmotus proprius Subterreſtrium incen- vo tempore conficiunt, aquæ vinoque, quæ iis infunduntur, refrigerandis aptiſſima, ex- tremo rigore in ſummas bibentium delicias diorum effectus. Erræmotum non tam meteorologicam commutato. quaàm ſabterraneam impreſſionem eſſe, ipſa ratio dictat; cum terræmotus non extra ſed intra terram ſolitas ſibi cataſtrophas exer- r nihil terribilius ianei. ſolum in concavis Terræ diſtrictibus domi- formidabiliuſque, nil funeſtius humano nari, ſed impetu incredibili ſævire, adeò generi accidere poteſt, maximum DE I Horidi ter- certum eſt quàm certæ ſunt Montium Æolio- flagellum, quo DEUSs OpT. MAX. homi- remotus. rum, quæ ubique paſſim locorum obſervan- nes ſibi perduelles& Mandatorum ſuorum tur, furioſeæ& vehementes Ventorum eſflatio- contemptores unicè caſtigare ſolet. Quas nes. Vide quæ Libro 3, Cap. de Monte Aolio non urbes hiſce ſubverſas, quas regiones cæſforum,& in Itinerario noſtro Hetruſco, de non devaſtatas, montes non everſos legi- ventoſa ſpelunca in Agro volaterrano recenſui- mus? Plinius in ſuiĩ temporis Veſuviano in- Plinius mus. Retulit non ita pridem nobilis juxta cendio tales fuiſſe tremorèes terræ ſcribit, kiſoria ni- bane: Gui ac doctiſſimus 2/ Pelrus Cuiſonius Gallus, qui Terram non dicam moyere, ſed ſuſque vam terræ- onlus. 7 7 3 motuum Legum& Medicinæ Doctor, dpehnes vulgd Vious, adjacere Montem Crypta Æolia aliique narrant, tantas fuiſſe terræ commo- bentes. — 11ſe tientes accolæ, cum aliquoties lateritio la- miratione& conſternatione obſervatum pidum opere os Speluncꝶ obſtruxiſſent, vio- ſit. Terræmotus qui Veſuvianum incendium lentiæ tamen Venti aded robuſta obſtacula præceſſit Anno 1637, tantus fuiſſe dicitur opponere nunquam potuerint, quin mox re- ut rupto Maris fundo piſces partim è Mari jectis proſtratiſque repagulis priſtinam ſibi projectos, partim recedente Mari in litore libertatem per congeminatam rabiem vindica- relictos unà cum navibus offenderint; quos rit. Vide quæ citato loco de ſimilibus Monti-· horrendi ſequebantur mugitus, fumus, ci- bus retulimus. nerea pluvia, ingentium ſaxorum eructatio- 5 5%. Quæritur hujuſmodi Sabterreſtrium ven. nes torrentes ignei, novorum fontium bureneu. lorum cauſa. Dico itaque, multiplicem eſſe pos. bituminiſque ſcaturigines; quæ omnia in- n, ſe horum lentorum originem: primdò ſpiritus credibilem& vehementiſſimàm ferocien- ſolnitroſi vi ignis rarefacli, qui dum anguſtia tis Naturæ vim& potentiam oſtendunt. ocorum meatuumque preſſi, dum cavernas Sed horum omnium rationes, jam ordo po- vaſtiores jam majori libertate præditi ſub- ſtulat ut aſſignemus. eunt, incluſus ſpeluncis aër, irruentium ſpi- Notum eſt, quantä tormenta bellica& Quodtor- rituum violentia vehementiſſimè exagita- ſablterranti cuniculi pyrio onuſti pul vert vi pol. ſterfes 90 tus, dum non niſi per anguſtiſſimos meatus leant, certè nil tam ſolidum, nil tam bene in exitum reperit, inde ſeſe unà cum ſpiritu, fundatum eſt, quod non vel in ictu oculi 2% 1 ed quam deſcripſimus cum rabie evolvit. At- projiciant proſternantque;& ſi cauſam quf-, dem VENTI SußBTERRANEI. —————„-— — 240 MUCUNDISUBTERRANEI Seck. II. dem tantæ virtutis impulſivæ examinemus, terat, an ex poſteriori, in quem conjectus lboc terre- nil aliud quàm palverem em nitro, ſulphure fuerat, loco petendæ ſint? Et mirum ſanè gunten carlonibus compoſitum tantarum ſtragum ori-eſt, caſum, ſi verus ſit, omnibus ſeculis in- ſabterra· ginem reperies: pulvis enim ex carbonibus auditum non à pluribus Hiſtoricis deſcri- 975 accenſus nitrum rarefacit, hoc rarefactum, ptum fuiſſe. Quicquid ſit, Montes ex Terræ- dum cum ſulphure ſibi inimico conſiſtere motuum violentia non ſolum ſubverti ſed& non poteſt, neque anguſtiis locorum capi, de novo, vel in medio Mari, derepente na- vehementi ſua eruptione obſtaculis omni- ſci, in præcedentibus Libris demonſtratum bus ruptis, eas quas deſcripſimus ſtrages fuit. edit. Si itaque artifcialis puluis, tanto pol- Ex quibus, ni fallor, luculenter patet, guo- let robore.quanto majori pollere combuſti. modo inter ſubterreſtres cavernas terræmotus bilis maleria copiam& multitudinem, ſul- naſcantur,& quomodo per varios ramoſos phuris, inquam, nitri, aluminis, Salis am- cuniculos, nunc huc nunc illuc exhalatio- moniaci, bituminis, cæterorumque ſpiri- nes accenſæ diſcurrentes dum exitum quæ- tuum mineralium metallicorum, auri, cu- runt, nec inveniunt, terram potenter con- pri, ferri, arſenici, Mercurii, quibus intima cutiant; donectandem ruptis montium fun- Terræ meditullia referta ſunt, pollere exiſti- damentis, vel impetu facto, ſuperimpoſi- mabimus? Terræ itaque motus hinc formi- tam molem alio vibrent, vel ſi ponderoſior dabiles emanare quis neſcit? Fiunt autem, ſit, in deſertam ſtationem ſubſidere cogant. uti in præcedentibus patuit, in Cyptis ſub. Quod verd abſorptis urbibus, aut montibus, terraneis, eo qui ſequitur modo. ut plurimum in alſorpti locum lacus emergat, Aumdo Ignis ſubterrancus caloris ſui violentià hoc modo contingit: quod infrà abſorpta apertis alicubi ruptiſque montium clauſtris, moles terreſtris in Hydrophylacium quod- ubi ſibi in longè lateque patentem cavernam dam incidat, quæ cum ſimul conſiſtere non Vam ſtruxerit, tum ecce aër intus mox vehe. poſſint, agqua terrenã ſubſtantia uti levior, menti molu concitatur,& quia combuſtibilis ma- ita per hiatus expreſſa in abſorptæ urbis aut teriæ copia inſtruitur, ex ſubitanta incenſſone montis ſtationem ſuccedit;& experientia materiæ ingentium exhalationum copiam docet. Si enim intra concham aquis plenam excitat, cuĩ uti nullibi elabendi datur locus, proportionatum lapidem immiſeris, ille fun- ita horrido commiſſo prælio tales ſiunt commo- dum petens, aquam cupulſaom neceſſariò ex- riones quales Naturæ potentia majores to- tra concham exuberare facit. lerare non poteſt. Exitu itaque ex omni 5 5 7 5 parte intercluſo, nunc intimos montium pa- ToxITKO SOBTERRANEUx. rietes concutiunt, nunc molliorem terre- Ex tanto exhalationum ſubterrancarum cum ſtrium fibrarum ductus terebrando, dum ir- aere conſlictu, ex vehementiſſima corporum col. rito labore nituntur, ex nimio laborantis Liſſone ſonum oriri neceſſe eſt. Hinc quot- Naturæ impulſu rerræmotus inde cauſari ne· quot ignivomos montes accolunt, antequam ceſſe eſt. Tandem ingenti Vacui, jurati Na- ſævire incipiant, multis diebus veluti ingen- turæ hoſtis, formidine miniſque adacti ſub- ves mugitus& ſonitus tonitribus aut exploſio- verſis ſuperimpendentium rupium terre-ni bellicorum tormentorum haud abſimiles ſtriumque molium obſtaculis, idem faciunt ſe percepiſſe teſtantur, ſecuturæ mox fune- guod im artificiali cuniculorum ductu pulvis ſtæ tragœdiæ veluti prodromos quoſdam. pyrius id eſt, omnia perfringunt, urbes& Ego ſanè dum Anno 1638 inauditis terræ Homenis caſtella ſubvertunt, voragines horrendas motibus, qui Calabriam penè in vaſtitatem 1 3 8 efficiunt Lacus novos producunt,& ſimi- reducebant, intereſſem, memini ſemper ge alſ. Iia quæ nobis Hiſtoricorum monumenta recen- me ante imminentem terræmotum, qui ſæpe vatue P ſent, præſtant. ſæpius interdiu noctuque reiterabatur, Hor- Agidus Refert Agidius Neapolitanus in ſua de rens um murmur& incredibiles fragores ad in- kettus Ca.(quem Petrus(aſtellus Medicus, ultimo O- piſſe. Et quoqam die, dum Strongylum plus Aaere peris ſui de Veſuvio folio, allegat) ſuo tem- ſolito ignearum molium eructatione furere tistranla- Pore horrendum in Baſilicata Neapolitani notaſſem, oItaſum quoque neſcio quod tio vi fenre· Regni Provincia, caſum contigiſſe: Ex for- murmur ex Monte go millibus paſſuum diſſi- — ſa. midabili quippe terræmotu ibidem exorto, to, audivi, quod identidem verſus nos cre- uos ubi pervenit, tam integrum montem vinearum cultura nobilem ex ſcere videbatur, adq loco ſuo in alium, ⁊ribus inde millibus paſſuum horrenda intra terram tonitrua edidit, ut vix intervallo diſſitum, ſine ullo in interme- ſenſus iis tolerandis ſufficeret; cui jungeba- diantibus locis ſui veſtigio relicto tranſla- tur tam formidabilis terræ concuſſatio ut tum fuilſeʒ aitque in hunc uſque diem diutur- nemo pedibus amplius conſiſtere valeret, nam inter dicti Montis poſſeſſores in Nea- omnibus ſociis ferocientis Naturæ vi pro- politano Dicaſterio, quam Vicariam vulgo ſtratis: tandemque induciis conſtitutis cum vocant, litem pendere, Utrum reditus ſo- ſurgentes Oppidum S. Euphemiæ(à quo non lutioneſque pecuniariæ, quas Regius fiſcus niſi tribus milliaribus aberamus) ingenti exigere ſolet ex priori, ubi prius Mons ſte- nebula tectum intueremur, ea ſenſim eva- neſcen· Neapolita· Montis Veſuviani incendiis Diatriba, ſtar multorum ſonitus tympanorum perce- 2e E fl lal flbll elle ſ Ui e wnen 0 jure Heli enme unn eſtec celtid ſe anima teſanth liotum lenar un LIB.IV. DE VENTORUM ORIGINE. 241 cab. X. neſcente. urbem nullo amplius veſtigio re- E Conſedt. licto abſorptam, lacu, quo prius carebat, Exper. in ejus loco exorto, ea animi conſternatio- Quo dlicla demonſtramus. ne quam vix verbis deſcribere queam, re- Si quis Vas agqud fervidd prius repletlum ita perimus. clauſerit, ut omnis abri exitus intercludatur il. ludque aëri frigido hyberno temporè expoſuerit, ſſet ut in eo aqua rarefacta neceſſario ex ambiente aëre frigido condenſata in mino- rem locum ſeſe contrahat,& quoniam aliud in abeuntis locum corpus ſubſtitui nequit, nimio imminentis vacui metu vas horrendo cum fragore& ſonitu in minutiſſimas partes conſfingetur. Quod idem contingit in for- tuſque fubterran eos tum ex varia ſoirituum mentis bellicis, quæ ex nimia contentione oberatar. 4 accenſæ exhalationis crebrò cum valido ſo- tumultuantium illiſione, tum reciproca hali- * Experi- tuum efferveſcentium colluctatione oriri, 0 diſrumpuntur. Curo ego fieri globulos yarvulos ex vitro conflatos cera- quæ uti eandem cum aẽreis tonitribus ra- eeeem ul tionem ſortiuntur, ita tonitrua ſubterranea 8 J ulque jure merito dici& poſſunt& debent. aqua nitroſa impleo hi ardentibus ſuper impoſiti carbonibus, ex vapore intus aquæ SGrerr i rarefactæ dum exitum quærunt, nec inve- niunt, ruptis obſtaculis violentiſſima eru- De Fulmine& Fulgetro Fubterranèo. ptione tantum excitant fragorem, ut ſclopi exonerati bombos ſi non ſuperare ſaltem Xhiſce quoque patet, Eæhalitiones cum æquare videantur, omnibus præſentibus ad in Cryptis ſubterraneis ſulphure, nitro, tam inſolitum ſonum attonitis& veluti carbonibus ſimilibuſque combuſtibilis mate: conſternatis: hoc feſtivo ſonorum applauſu riæ fomitibus confertis accendantur, hor- Magnates in meo Muſeo excipere ſoleo. renda quoque fulmina,& multò aëreis tru-· Fodem igitur modo Terræmotum cum ſo- culentiora frequentioraque fabricari; ex- nitu ex clauſorum ſpirituum tumultu fieri, halationes quippe atre omnem fulminum jita certum eſt, ut de eo controverſia move- procreandorum materiam non aliunde ha- ri non queat. Terram unà cum vapore in ſublime elatis, Terræmotuum, de Inſulis in medio Maris ab ibidemque in fulmen elaboratis: Ubicunque is immunibus, de guadragenaria duratione die- enim eædem cauſæ concurrunt, ibi eoſdem rum, ut experientiæ ita univer- renpend effectus produci neceſſe eſt. Eandem ob ſim fides iis habenda non eſt; non enim in 3 cauſam neque ſubßterraneis antris fulgura& maritimis tantùm locis, Inſuliſque Conti- mina coru- coruſcationes deeſſe, ipſe ſolus norit, qui cau- nenti vicinis, ſed& in Inſulis remotiſſimis, duene, las ſingulorum rectè perceperit. Fulmina quin& in Mediterraneis magnarum Con- ſubters. itaque in Subßterrancisterritoriis tanta abun- tinentium regionibus terræmotus quovis an- dantia naſci, ut ea gurguſtia illa incapacia ni tempore contingere experientiâ ita inva- ſubinde foras quoque protrudant;& non- luit, ut de eo nullus amplius dubitandi lo- nulli Montes id luculenter docent, qui cœlo ſcus relinquatur. tranquillo ſerenoque ita ſubinde 4⸗5 ſeviunt Fiunt itaque Terræmotus potiſſimum 278 Terræmo- ut vix quiſquam ab iis immunis eſſe queat. in locis ſub guibus Pyrophylaciorum ſeæviunt- ma, l. ; 3 7 mum con- Talis eſt Mons Tola in Mauricis Inſulis, Auaria, ſive ea fuerint infra poſita mariti- vingunt iis GSiorsr eTr NRNIiU De Tonitruis Subterraneis. Ex quibus infallibili conſequentia con- cluſi, Calabriam per occultos cuniculos tum Atnd tum Strongylo cæteriſque Vulcaniis Inſu- lis correſponderè,& hujuſmodi ſonos mugi- uti videre eſt apud Horatium Turſellinum, in mis oris, ſive Inſulis remotiſſimis, ſive me- — 2—**—————— nus. ita S. Franciſci Xaverii, è cujus hiatibus diterraneis tractibus;& locis denique omni- Ignis cuni- animantiumque ruina ignes evibrantur. Et ſubinde ad 200 milliaria ſeſe extendunt, ſunc teſtantur id quotquot de Montium Vulca-· Iongè lateque ramatim extenduntur: quod niorum Incendiis ſcripſerunt, uti Petrus ſummàdiligentià à me in Calabria obſerva- Biembus aliique de Monte Veſuvio atque tum fuit paulò ſaperius citato Anno, in qua Ætna, quem ſubterraneis incendiis agita- à Sicilia uſque ad Bellevederium, tractu tum fulmina atro fumo inſerta longè lateque ducentorum millium paſſuum& ultra, rer- ejaculatum, ſcitè deſcribunt. Quæ omnia 75 per cuniculos ſubterreſtres ingentes fuſius, quàm par erat, hie deſcribenda duxi, civitatum oppidorumque ſtrages ediderant. ut oſtenderem, Kegiones ſubterraneas eee quemadmodum ex ſonitu colligere Cunieulc- tantum Meteoricis impreſſionibus fæcundas, ſed licuit, originem ſuam ſortiebantur ex Mon- & unicam cauſam eſſe eorum què in ſublimi te Strongylo, qui deinde per ſubmariflos ſuam terræ. generantur Meteororum. hiatus promontorio Vaticano,& hinc in- 5 fra Tropeam, Monteleonem, Lopicium, Tumm S. Euphemiam extendebantur,& hinc re- Hh flexo 242 MUNDISUBTERRANEI 2 2 Seck. II flexo ductu Nicaſtrum, Amanteam, Con-· Magna copia mercium eò advehitur ex Enarra⸗ ſentiam,& hinc Paulam,& tandem Bel- Oriente, cum ſit egregium emporium. Ea- vederium impetebant, ubi ſive obſtructis dem urbs Raguſa, non magni quidem am- meatibus, ſive deficientibus ſpiritibus, tru- bitus, tota tamen quaſi caſtrum eſt,& ſolli- culentiæ ſuæ finem fecere; habuiſſe ta- citè munita omnis generis munitionibus. men nonnullam quoque cum Monte Ve- Suum ſingulis menſibus habet Ducem; ha- ſuvio colluſionem tunc patuit, quando il- bet& Senatores ſeu Viros Conſulares ac lum poſt meum Neapolim adventum cu- Nobiles, ad numerum 200. ex quibus col- rioſius examinavi; de quo vide Epiſlolam liguntur diverſi Senatus& magiſtratus. Ci- ad Lellorem Operi præſram. Ex quo veluti ves ſunt ferme booο,& dum quiſque ſuis in- ex clariſſimo ſigno collegi, las botiſimum tentus erat negotiis, ecce die Mercurii, 6. A- urhes rerræmotibus eſſe obnoxiau, guæ uni eꝶ pril anno 1667. inter horam 13.& 14. pro- dillü cuniculi ſuperinſtiterint; reliqua ve- tinus exurgebat ex tellure horrendus& ter- rdò vicina oppida tremorem quidem tertæ ribilis TJefæ motus, qui in momento ever- ſentire, at non niſi ex terreſtrium partium tebat palatium Ducis, Ducemque ipſum conſenſu, uti in ingenti rerræmotu in Agro ruina opprimebat Idem caſus communis Sorano 2 Julii Anno 1654 exorto contigit, fuit omn ĩium palatiorum, eccleſiarum, mo- quo vel ipſam Romam ferè triduo diſtantem naſteriorum,& ædium dictæ civitatis; dum- ex conſenſa contremuiſſe ſenſimus. Collegi que omnia ſurſum deorſum ferebantur, plu- quoque, illa loca minimè iis obnoxia eſſe quæ rimi interempti; accedebat damnum ex aut Hydrophylaciis ſuperimpoſita fuerint, ſaxis molis ingentis, quæ devolvebantur Loca humi-· aut plarima humiditate ex multitudine la- ex montibus, adeò ut civitas univerſa in deeele cuum, ſtagnorum, paludumque, abundd. rudera ſit verſa. Eodem tempore vento ee rint; uti Hetruria; quæ etſi combuſtibili exorto, malum malo cu- ferta. non materia abundet, ſulphureis glebis tota mulabatur. Flammæ enim domeſticæ, quæ untitater. Terra incruſtata ſit, non tamen aded fre- fuerant uſui civium deſtinatæ, proſerpebant ræmotibus ſubjecta. guentes ibi naſci terræmotus, uti in Regio- per materiem lignorum domuum collapſa- rum,& per rudera erumpebant: Malum, nibus ſiccis, eo quod multitudines humidi exhalationes ſubterraneæ, ſi quandoque quod non ſine maximo dolore complurium accenduntur, attracta, ex metu Vacui, dierum ſpatio ſpectabant pauci illi, quos vicina humiditate, extinguantur ſuppri· caſus ille reliquos& ſuperſtites eſſe ſiverat; manturque; quod niſi eſſet, jam dudum de neque hi excedebant numerum soo circiter, Hetruria conclamatum crederem. 25 Nobilibus exceptis. Non ſine lacrymis ſpectaſſes populum hunc, maximam partem mutilum, quaſi ſenſibus deſtitutum, ambulantem per pla- Horrendi Terræ motus, quem paſſa eſt urbs teas minus turbatas, cum roſario circa col- Raguſa, aliaque Dalmatiæ& Alban iæ o- lum, implorantemque divinam miſericor- pida, ex Italico ſermone in latinum verſa diam& remiſſionem peccatorum ſuorum s. Imò& Caſtellum aperiri viſum, rurſumque bis claudi;& undæ maris quater refluere, rn urbs Raguſa, ad oram Sinus Ha- ut omnes fontes hujus loci areſcerent, ne driæ ſita, enata eſt ex cineribus antiquæ gutta quidem aquæ ad potum relicta. Mu- Michael Epidauri. Eadem, ſi ſides Michaëli Saloni. nitiones qua continentem ſpectant, integræ ancni fauo& antiquiſſimis quibuſque ſcriptoribus, manſere; at quà Mare, una cum telonio& ab à. 26 5. ad 265. condita in peninſula au- hoſpitali aliquatenus damno, brevi tamen ſtrali, ſitus ſui amœnitate conſpicua. Ditio] reſarciendo, affectæ. Non defuere complu- ab Oriente in Occidentem porrigitur ſpa- res, qui affectu compaſſionis moti concur- cio centum& viginti milliarium: latitudi- rebant ad vocem quorundam dolentium ſe- nem terminant duodecim. Ad Orientem pultorum ſub ruderibus,& miſericordia vicina eſt Albaniæ; Occidentem verſus cum pulſi annitebantur amoliri ligna ‚ſaxaque Boſua conjungitur; qua Septentrionem ſpe· quibus miſeri erant obruti, quos adhuc ſpi- %% ctat, Ducatum Herzeguinenſem contin- git; qua verd ad Auſtrum vergit, Hadriati- co alluitur mari. Præter dictam urbem in el ſunt oppida Stagni, Raguſcguc veteris. Sunt& quinque inſulæ fertiles& incolis cultæ. Amœnum præbent ſpectaculum ſi- nus quidam maris, quos urbes coronant ma- gnificis palatiis& hortis. Portus ſecuriſſi- mi tempeſtatum maris, ſinguli claſſium ma- ximarum capaces ſunt. Tota regio utplu- rimum petroſa. Sragnum multis gaudet ſa- linis. Aèër& tempeſtates ſatis moderatæ. rantes ſervabant, licet tres, quatuor, quin- queve dies, hanc calamitatem ſuſtinuiſſent, unde erepti dicebant ſe vitam ſibi protra- xiſſe ſolo potu propriæ urinæ. Porrò in In- ſula meridiana, Sancta Cruce, Abbatia S. Jacobi& Philippi, aliiſque in locis extra civitatem, ad ambitum duarum circiter ho- rarum itineris pedeſtris, deturbabantur quæ- dam ædes& palatia, non ſine multorum incolarum ſtrage. Hic Terræmotus conti- nuos octo dies Ar, quanquam minori- bus uſque indies ſuccuſſibus Do- Danaan cert LIB. IV. DE VENTORUM ORIGINE. 243 5 cap. Xx. Dominus Georgius Crooc- deſtinatus e ædes ſtrate, una cum eccleſia ad Enuarrat. len ſidens nomine Ilſuſtr. Ordinum Hollandiæ, ſcopulum S. Zerli,& Monaſterio Domi- ad Portam Ottomannicam,& Dominus nicanorum ſeu Fratrum prædicatorum. Jacobus van Dam Conſul Smyrnenſis, Ra- In Caſtello novo fama eſt, quinque, ſex- guſam venerant quatuor ante ferræmotum ve duntaxat ædes reſiduas eſſe, nume- diebus, inde iter ſuum proſecuturi terra rum verò peremptorum neſciri: caſtrum cum toto comitatu ſuo, 34 hominum, ex tamen ſuperius non multum damni ſen- quorum numero occubuere Dominus Re- ſiſſe. ſidens cum uxore& filia, virgo quædam Kaguſæ concidere omnes civitatis do- nobilis, ancilla cameraria, duo alii do- mus, palatia, eccleſiæ, nulla exempta. ben i meſtici, duo Equites 8. Johannis,& no- Occiſa feruntur quinque, ſexve hominum Ragion· bil is quidam“ Germanus: reliquis non ſine millia ſuperſtitibus ſaltem quingentis vel fano· ru. miraculo conſervatis,& quibuſdam vulne- ſexcentis, inque eorum numero 25 ſeu 30 len Schufk Tatis. nobilibus. Eodem tempore dictus terræmotus, da- Reſidens Hollandiæ inde abiturus Con- mno affecit Caſtellum novum, ejuſque ſtantinopolin ruina oppreſſus interiit, cum 0 burgos in Albania, ditionis Turcicæ regio-· uxore„liberis, aliiſque ſui comitatus ho- en ne, cum multorum interitu incolarum. minibus,& pluribus advenis, qui ultimo N Idem caſus concuſſit Pulcinium,& Anti- die Martii abierant,& tandem huc vene- Wannn varum,& in Dalmatia Peraſtum& Catta- rant vecti Navi Veronenſi, cui nomen Vir- rum, interemptis 3oo circiter, ſine ma- gini Dominæ de Salute. 1 gno tamen damno Caſtelli. Non parum Initio hujus accidentis horrendi viſum te pen etiam hoc infortun ium ſenſit Budua par- eſt aperiri Caſtellum,& poſtea claudi; A0 va, cùm nonniſi caſtrum ſit relictum. aqua in portu aliquoties evaneſcere, ex His monitis Dus peccatores terrere montibus delabi ſaxa maxima, fontes ex-· voluit, ut deſinerent offendere ſuam Di- ſiccari. vinam Majeſtatem,& ut quilibet ſe com Lacrymæ eliciebantur ſpectantibus pau- mendaret gratiæ Divinæ,& ſtuderet pre- cos illos reliquos mutilos, cum roſariis cir- plutin cibus, eleemoſynis, aliiſque charitatis ope· cum cervices in campis quærere ſalutem. ribus, cum ſumma humilitate placare Nemo potis erat diſtinguere vias ſeu pla- 125 iram ejus, conſiderando, quod momento teas ab ædibus. Omnia enim abierant in cu- cirtite temporis peſſum eant vita, bona, totæque mulum ſaxorum. civitates. Brevibus dicam, ex ſtatu Raguſano nihil qpulun remanſit præter unicum Sabionellum, etiam „„FF0 ex parte læſum. hh⸗ Damnorum multorum, quc ł& terræmotu 2- Paucorum reliquorum quidam, e ye cere Pfobiciæ Dalmatiæ S Albanir cæteris divites, ad S. Crucem, cum omni- bus bonis, quæ potuerant furori eripere, Call * A Nno 1667. 6. die currentis menſis Apri- naves conſcendebant, locum habitationis Iis, accidit ꝰerræmotus horrendus quæſituri, ut ajebant, Anconæ, reliqui in 44 ribilis in civitate Cattara, cum ſummo campo ſub tuguriis manebant, ut vitarent aeen damno mœnium hujus loci. Corruerunt novum periculum. u Mr multæ ædes, publica palatia, eccleſæ,& Maximum damnum ignis domeſticum ſpeciatim cathedralis. Perierunt quoque cauſatus eſt, cujus flammæ paſcebantur& oniod multi cives& milites. alebantur lignis ædium in eas delapſarum: 105 Idem terræmotus majore violentia de- nemo verò ad exſtinguendas eas eo accur- ſtruxit Buduam& Peraſtum. In priore non- rere audebat, ne obrueretur ruina terræ- niſi caſtellum reliquum; in poſteriore plu· motus. conch Hh 2 OA- MUNDI SUBTERRANE!I 244 Seldt. II. 9 ,. uyin 0 In quo omnes Meteorologicæ impreſſiones quæ in ublimi naſcuntur, originem ſuam ab gnibus Subterraneis trahere demonſtrantur. 4 On dicam hic de fontibus, flumini- mentum; hic verò nitroſa vi pollentibus bus, lacubus medicatis, variorum- que ſaporum aquis, nil de minera- libus, foſſilibus, metalliciſque corporibus, cum ea tanquam genuinam ſobolem ex appropriatiſque arboribus inſidens; miro quodam magnetiſmo reciprocoque attra- ctu in manna decoquitur, hoc pacto. Cum nonnullarum 47borum folia alumi-Manna gu. noſam quandam, ſive mavis aitroſam pin- Ifne. guemquè ſubſtantiam in intimis ſuis receſſi- bus contineant, fit ut hac fervidis Solis radiis percuſsà, nitroſa vis è centro ad cir- cumferentiam ducatur; nocte verò illà ca- dente rore veluti maceratà, dum nitroſa ro- ris corpuſcula ſubdulciuſculis foliorum caly- cibus junguntur, mox ad proximum Solis æſtum omni rejectitio humore excluſo in plxvig, grardo, vix, glaties, pruiva, Wen ee effloreſcunt, quod mauna FCC Keurſus ſi Vupor impuris quiſquiliis fuerit wuann. Mun. Subterraneæ Cavernæ vi ignis Vul- perm iſtus, is crudus adhuc& immaturus& n q canii perpetuo& perenni exhalatio- fuliginoſus proximè ad ortum Solis tepido num motu agitantur, Terra quoque tota aëre rarefactus, ob ſulphureo bituminoſæ münd! ſpongioſa, innumeris halitibus, tam in materiæ aduſtæ& crudæ intermixta corpu- fnch planis, quam montibus, fundoque Maris ſcula, in nebulam non hominibus tantùm ſ perfoſſa ſit; fierĩ non poteſt ut illæ continuò ſed& vegetabilibus, cauſtica ſua vi, per- exſpirantes,& humido ſive Maris ſive la- nicioſiſſimam evadit; quæ ſi æſtu Solis ſu- cuum flum inumque, ſive terræ humido ma- perveniente in ſublime evolarit, yluvias, ſi ceratæ commixtæque, in formam vaporum verò gravitate corpuſculorum, humido con- non exaltentur,& exaltatæ ubi mediam ſumto, deſcenderit. cœlo quoque à mo- Quomodo aris regionem attigerint frigore conden- leſta illa fuligine immuni, ſerenitatem ad- plabia- nix ſatæ in nubes non convertantur, quæ tamen ander Subterrancis receſſilus originem nanciſci, cunctis notum ſit. Sed de Agueis gereis, I- gneiſque Impreſſonibus hoc loco acturus, eas omnem natur ſuæ exiſtentiam al Igneis Sub- terranei Mundi halitibus habere per Paragra- phos demonſtrabo. 8 J. Ex Agueis Impreſſionibus ſfunt nubes,& ex his —— & grando 50 generentur. humore gravidæ 5& ab halitibus ad altiorem Sed objicies Totum hunc partum potius 4 11 bfaaſe regionem vi ſuæ naturæ adſpirantibus ſe- Mare hujuſmodli[piritibus turgidum, quàm ad ptern paratæ reſolutæque in pluviam convertan- vapidos& flatulegtos titum: referri poſſe. Reſpondeo„Mare quicquid ſor- ſumme tur, ſuæque origini, unde emanãrant, poſt- liminio reſtituantur. Si verò nubes nitroſis rituoſum halituoſumque habet, id totum ſive ſaliniſque corpuſculis fœtæ ſpumoſam in- ex ſuctu Terræ, ſive ex halitilus Subterraneis, dolem induerint, tum mox etiam frigidiori quibus Mare perpetuo imbuitur, poſſidere; accedente Vento, in vi flocceſcunt atque ita per inciles hydragogos Terræ id ſubſtantiam; ſi verò nubes jam in guttas re· quod attractum eique communicatum fue- ſoluta fuerit, illæ frigoris circumſtantis rat, partim reſtituere, partim in ſublime vi vehementia ex nitri virtute in ipſo lapſu Solis elatum, Aèri in aubes, pluvias, nives, præoccupatæ in grandinem conglaciantur, grandines ulterius elaborandum tranſmitte- atque hoc pacto grando fit. re; atque adeò quicquid exhalationum Ignis Sed dices forſan, Solem in hiſce Naturæ Subterrancus immediatè exſpirat, id totum partubus minimè otioſum, ſed cauſam præci- mediante Mari, ab Igne cœleſti, Sole in- puam eſſe. Reſpondeo, Verum eſſe, Solem, quam, attractum ſublimatumque in dictos Lunam, Stellas plurimum ad hæc coope- partus deſtinatur, atque per immenſos Ma- rari. Sol enim ehalationes vapidas, ſaleni- rium Terrarumque tractus virtute Vento- troſas, ſulphureas, aluminoſas bitumino- rum diffunditur. Sunt enim hi duo Pyrody- ſaſque, quas Iguis ſubrerraneus emiſit, æſtu naſtæ, Phœbus, inquam,& Vulcanus, ſive, 1 ſuo mox attenuat,& in ſublime jam atte- quod idem eſt, Ignis Cœleſtis& Subterre- vuleanui nuatas educit; unde ea ingenita virtute ſtris in operationibus ſuis jita inviolabili denuo in id convertuntur ex quo exſtite- amicitiæ fœdere juncti, ut unus ſine altero runt. Vapor vero ſubtilior dum ex Terræ vi- operari non poſſit. Quæ uti pluribus hoc ſceribus exſpirat, ſuis tamen ſalnitroſis cor- Opere locis indigitavimus, ita iis longius puſculis conſtans, nocturno tempore, fri- non immorabimur. gore ex abſentia Solis cauſato condenſatus, in Terram gravitate ſua rediens ros eva- dit, aptum omnium vegetabilium nutri- Pyrodyna· §II. De LIB. IV. DE VENTORUM ORIGINE. 245 XI.§ II. Hiſce eheclibus melius ad cauſarum proxi- Euper 55 marum notitiam pervenimus, quàm mille ſpeculationibus Metaphyſicis, quæ nihil ad rem faciunt. Quod ſi ſlamma conflatoria tan- Joneæ impreßßiones ſunt Fulmen, Fulge· tam vim habeat, quantò majorem habere trum, Coruſcationes, Caumata, Ignes fa- putabimus Flammam Fulmineam, præſertim tui, Caſtor& Pollux, Cometæ aèrii, ſimilia- cum ea mineralibus ſpiritibus omnium ſubti- quede quibus Meteorologi agunt; quas qui- Iimis& penetrantiſſimis fœta ſit. dem omnes ex Saubterranei; originem trabere(ur verò ne quicquam rerum ad inti- ita oſtendimus. mam hujus materiæ notitiam neceſſaria- Cum Sulterreſtris Mundus perpetuo hali- rum omittam) flamma flatu agitata tantas vi- tus variæ mineralium cofpuſculorum miſcella res oltineat, hujus caaſam hanc eſſe putes: junctos confœderatoſque undiquaque emit- Quod ſyiritus igne i flatu agitati, cum à ſuo, tat, fit ut illi ſaltilitate ſua omne humidum cui inhærent, Subjecto ſeſe expedire non auum. penetrantes, à Sole unà cum vaporibus mi- poſſint, ſummo impetu in ultimum flammæ xti in ſublime educantur, ubi frigoris im- apicem conjungantur, ubi preſſi condenſa- patientes in Fulmina elaborantur; quod fit, tique,& ad minutiſſimum ſpatium redacti, ſi nubibus denſioribus incluſi, halituſque dum flamma prohibente ulterius evadere exſpiritu cujuſdam ſulphuris, arſenici& nequeant, ibi aova ſemper& novaſpirituum ſpiritu auri fœti, cum iuimica ſive nitioſi ha. accumulatione aucti incredibili æſtu ferveant, litus ſulſtantia conflictari incipiunt, tum mirum non eſt, eos tam inſolitos eſfectus en im vehementi cataſtrophe ſive ex tumul combuſtionis ligueſactioniſque cauſare. tu ſpirituum contrariorum, ſive ex anguſtiis nu- 18 curus! lium, quibus includuntur exorta, accendun- E XP ERIME N T N. depic tur ſingula, primoque conflictu diſcuptis Lampadi oleo repleta ellychnium craſ- 1 0 maximo impetu intolerabilis carceris repa- ſum ex ſulphure liquefacto unà cum oleo Salis gulis, obliquo tramite aereaque volutatione ammoniaci nitrique maceratum imponito, feruntur in præ ceps, horribile funeſtumque quo accenſo, per vitreum aut cujuſcunque e ſpectaculum præbituri mortalibus; unde alterius materiæ ſiphonem flammam 4ifa; ſulphureo halitu ſurſum nitente, terreſtri hujus flammæ apex tantæ efficaciæ eſt, ut verò nitroſæ indolis gravitate deorſum ver- nullum tam contumax metallum ſit, quod gente, naſcitur illa Falminis perturbata de- non liquefaciat; igneis enim hujuſmodi ex 88 ade ſcenfo. Julphure& antimonio nitroquè ſpiritibus, nihil cur metalla Quod veròd omne metallum obvium vi ſua in rerum natura HAcacius reperiri poteſt. Sed pe letrativa lique faciat, ſola dura mollibus in- de hiſce in Libro VIi, de Mineralibus, am- noffenſi. offenſis proſternat conſumatque, hoc fit pro- plior dabitur dicendi materia. dum pter radium igneum& ſulphureum auri ſpi- ends ritum incredibilis efficaciæ,& ob virtutem 5 III ſummè peænetrativam. Vidiſtine unquam Artiſces vitfum ad lampadem conflantes; lam- % mam, inquam, flatu in ſummam& longitudi. ſidere; nem& ſubtilitatem traductamꝰ? Quod ſi vide- IIpreſſiones quas Meteorologi Stellas ca- Stela ca- dmaqua Vi. Tis, cum admiratione comperies illud, quod A dentes vocant, duobus modis fiunt. Primo ſine flati flamma efficere non poterat, can- Halitus ſulphurei in ſublimia aèris exaltati, * fatoria flamma effici, id eſt vitrum& omne ſi nullum obſtaculum repererint, quantum imegines. metallum vel in momento, ſimul ac flamma ea poſſunt, regionem eorum naturæ maximè attigerit, ligueſſeri; quæ ita appoſitè ſulmi- conſentaneam appetentes adſcendunt; qui neꝶ flammæ effectibus adaptantur, ut nihil in uti natura ſua fagilè iaflammabiles ſunt, ita natura rerum ſit quod melius Fulminis natu- vel ad proximam diſpoſitionem accendun- * ram exprimat. tur;& ſiquidem ſhiritus iſtiuſmodi halituoſi 1 4 Mirantur multi car Fulmen enſem inoſſenſa in longum btenſi ſunt, tunc faſcia illa fumea 2 vagina, vinum inoffenſo dolio, conſumat; hoc mox ubi obſiſtens ſibi aëris ſuperioris fri- inde fieri optimè comperies, ſi flammæ con- gus attigerit, extremus ejus halitus ex nimia Hatoriæ corium aut tenuem ligneam tabellam lucta& attritione accenſus apex, raptim ſer- interpoſueris; videbis enim flammam, mi- pendo, totam illam vaporoſi ſulphuris ma- rum dictu, virtute ſua penetrativa mox ic6 teriam uſque ad finem ſucceſſiva quadam ac- iolfenſis pertranſire, atque ex oppoſita par- cenſlone inflammat,& ſic illa ex alto vel in te in metallica& vitrea corpora ſolummodò imum, vel in obliquam Mundi partem pro e fumeæ faſciæ diſpoſitione ruere videtur. Si verd in cochleari aquam aut vinum ex-. Exemplo nobis eſſe poteſt fumus e extin- krperimen-· ceptum radio igneo oppoſueris, videbis cta candela aſſurgens, cui ſi aliam candelam ac- ium. cum admiratione, vix ſpatio dum quis Pa- cenſam applicueris, tunc ſtatim fumus ille ac- ter noſter recitat, totum liquorem conſumi cenſus recurrit ad principium ſuum, unde exba- evaporarique. lat,& und candelam jam eætinclam reaccendit. Hh 3 Ex- De aereir ſeve Igneis Impreſſionibus Sub- terraneis,& primò de Fulmine. 2 Fulminis Derreliguis Igneis Impreſſionibus Sulterrangis. 246 MUNDISUBETERRANE]. Seck. II. Experimentum uti notiſſimum ita certiſſi- rum omnium ſignificativum, intuentur; mum;& ſumus quidem candelè ehalaus nil cum eæ eodem prorſus modo contingant ac aliud quàm ſulphureos exprimit halitus in in pulvere pyrio diſperſo& diſgregato, cujus 0 aëris regione i longum etenſos, per quos portiones hinc inde diſperſæ,& ab invicem 0 flamma fucceſſivè propagatur,& ſic habebis ita ſegregatæ ut tamen ſemper per introme- Stellam cadlentem. Quod pariter in puluere diorum granorum interpoſitionem conti- pyrio lineatim ſupra pavimentum diſpoſito nuentur; una enim accenſa ſtatim ad alte- diſperſoque patet, cui ſi ex uno extremo ram accurrit,& hæc ad alias& alias ſucces- ignem admoveas, videbis pulverem ſucces- ſiue, donec omnes igne correpto tandem ſvè concipere flammam, ita ut famma dis- ceſſent. Quicunque hujus rei periculum L currere videatur, quamvis ibi retro non ſit noctu fecerit, is ιαa perfecte illumina- motus localis, ſed ſucceſſeva ignis in ſucces- tione attenuatim interrupta exhibebit. ſivis partibus Subjecti nova productio. Ignem ſatuum,& qui in remis& temone Secundo modo fieri poteſt ea prorſus ra- navium deprehenditur, pariter nihil aliud t be, Huellas tione qua Igues miſſiles quos pyrobolos voca- quam exhalationem ſulterraneam eſſe dicimus, cadentes. mus, qui accenſi rarefactique ignei corpo- ſulphure& bituminè mixtam, quæ extra Mare ris violentia, ſummo impetu in altum ſub evoluta ligneis corporibus adhærens, tan- lucidæ lintè ſpecie, quantum poſſunt, ad- dem vel motu Maris, vel agitatione Maris ſcendunt, ubi deficiente impetu denuo de- accenditur. Verùm cum de hiſce alibi fu- ſcendunt, donec, conſumpto tandem igneo ſius ratiocinati fuerimus, hic longiores eſſe 0 vapore, evaneſcant. noluimus. Reſtant Cometæ, Trabes, de qui- „ NMeteora verò quæ Græci AUlla, id eſt, bus Lector conſulat Itinerarium noſtrum Ec- geneſe. accenſiones vocant, hoc modo accidunt: Ex- ſtaticum, ubi veram eorum rationem& gene ſin halationes ſulphureꝶ in nubibus diſgregatis expoſuimus. collell, ubi accenſæ fuerint, nunc has nune Ex hiſce fuſius forſan, quàm par erat. de- illas carpunt prioribus extinctis; unde luculenter patet, nullum eſſe tam ruſcationeès illæ naſcuntur quas ſub forma exotficum in natura rerum eſectum, qui non prœliantium, cauſæ rei ignari, magna admi- originem ſuam ex Mundo Subterraneo ob- ratione, veluti oſtentum quoddàm malo- tineat. eldtlut, 1 n: ſed n. R Nd 1 lm Ispad Phiote Wynat erp0 nonni ſblund; lus lrſ) ad ezze e b Adnee MUN- * ————— 2 Diſqui- ſtio J. 245 NM N S UBTERRAN E!I LIBER QUINTUS 2 LACUUM, FLUMINUM, EONTIUM Natura& proprietate, eorumque ex Subterraneis origine. Seeeee. De Fontium, Fluminum, Lacuum origine, eorumque diverſa natura, viribus, proprietatibus. PR EFATIO. Friſſimum divinum Eccleſiaſtis Epiphonema: Oritur Sol& occidit, G ad locum ſuum re pertitur, ibique renaſcens gyrat per Meridiem& fleclitur ad Aquilbnem, luſtrans imi verſa in circuitit ſpargit ſbiritus,& in circulbs ſaos revertitur. Ommia flumina intrant in mare,& mare non redundat, ad locum; unde exeunt, flunina re vertuntur, ut iterum fluant. Hæc ita certa ſunt, ut de iis nulli unquam Sacri hujus textus Interpreti dubitatio exorta fue- rit; ſed modus& ratio, qua id fiat, adeò nullo non tempore abſcondita, diffici- lis& impenetrabilis viſa fuit, ut in hunc uſque diem de vera ratiane orginis Fontium, lis pendere videatur:& quemadmodum multis opinionum monſtris, pluribus Philoſophorum commentis, difficultatibuſque, plurimis denique placitorum la- byrinthis hoc argumentum confuſum eſt, ita vix ullus ſeſe ex iis extricare& evol- vere potuit. Nos conclamatas ferè argumenti difficultates intuiti, ut in hoc opere nonnihil lucis tantis tenebris adferremus, totam materiam ad incudem revocare voluimus, multorumque annorum experientiis docti ductique, id forſan præſtiti- mus ut ſi non ad rationes à natura præcisè intentas pertigerimus, proximè tamen ita ad eas collimaverimus, ut cæteris aliquid exactius, veriſimilius, probabiliuſque circa hoc argumentum, ſalvo doctiorum judicio, adduxiſſe videamur. Quod ut quàm optimè& Qαοονν fiat, primò Suppoſitiones præmittam, deinde ad ſin- gulorum effecluum cauſas calamum convertemus. DIS De Fontium, Lacuum, Paludumque origine. SU RNOArn i buppono ſecundò, Maris continuum flu- Uppono primò, Totum Geocoſmum, uti æum refluxumque à Sole& Luna cauſatum, in præcedentibus ampliſſimè demon- und cum Ventorum perennium concitatiſſimo, ſtratum fuit, innumeris caverni, hydro- guo agitatur, motu, ab admirabili Divinæ phylaciis, pyrophylaciis, Aérophylaciis, Sapientiæ diſpoſitione ita conſtitutum eſſe, meatibus, ſiphonibus, atque hydragogis 4t incredibili molis ſuæ preſſura aguas per ductibus, rimis, poriſque, non in externa aniverſos Terræ meatus haud ſecus ac antlid duntaxat Telluris ſuperficie, ſed& in Maris preſſas aquas in altum ejaculans difundat; & Oceani fundo, pertuſum eſſe; idque variis quod& in præcedentilus Libris uberrimè, diverſiſque exemplis& hiſtoriis ſtabilitum uti& in Itinerario Extatico Terreſtri oſten- confirmatumque fuit. ſum fuit. Sup- —— ——ů 248 MUVUNDI SUBTERRANEI cab. I. Suppono tertiò, Iguis yulcanii æſtuaria mi. exorto, miros effeclus in aſui in altiora loca Piſſai. ras in aquis ſubterraneis à Mari prodeuntibus, trahendis præſtare. ſtio alterationes& metamorphoſes eHicere; dum Suppono quintò, canales ſhydragogos ſul. ̃ ea per meatus ſiphoneſque pyragogos ob-· terrancos non ubiſue ejuſdlem latitudini eſſe, vias jam rarefactas ſublimant, modo ſpiſſas ſed pro conſtitutione locorum, modo in im- reſolvunt, nunc halitibus mineralibus tingunt, menſum dilatari, jam in anguſtum conſtrin- ſimilibuſque modis operantur, qui in ſe. gi, nune mediocri ſpatio contineri, à gus ir. guentibus adducentur. regulari diſtenſſone admirandi in rerum natu- Suppono quartò, Vaturam in abditis& ra eſeltus, ut poſtea dicetur, procedunt. undique clauſis cavernis ſubterraneis conflictu Hiſce ſuppoſitis, jam occeptum auſpice- obᷣ yacui alicubi intervenientis formidinem, mur argumentum. Ul. „„ De multiplici Cauſa originis Fontium. unam cauſam univerſalem revocetur; modo imbibitio pluviarum guttarumque diſtil- quare pro diyerſorum effectuum ra- Jatio tantam aquarum molem ſuppeditare queant tione, diverſæ quoque cauſæ conſtituendæ quantam ſubinde ex montibus evolvi vide- ſunt; quarum hoc loco decem, d gquibus Fon- mus, concipi non poteſt; multò minus ca- tium, deinde Fluminum& Lacuum origo de- pi poteſt, quomodo in altiſfmorum montium pendet, aſſignabimus; quas omnes ordine laculus, qui integros fluvios undiquaque explicabimus. perenni fluxu diffundunt, guique fornice ad Prima eſt Ariſtotelis& omnium ejus Se- reſolutionem vaporum in aquas neceſſario, ctatorum, qui Fontium originem ad duo capi- non teguntur, allſcendant aquæ? Nec ſubſiſtit ta reducunt; videlicet ad vaporis in fornici- id, in montibus tantum altis fontes, in campe- hus montium interioribus, frigore loci con- ribus verò ſive fluviis paucos eſſe. Ego contrà, denſati reſolutionem. Secundò ad pluvias, quæ ſentio, in campeſtribus majorem ſubinde aſgn dum meatus Terræ penetrant, atque alicu- aquarum multitudinem per ſubterraneos ſon- 110 10 bi exitum reperiunt, fontem efficiunt. Ita tes naſci, quàm quæ ex montanis evolvi- a verd philoſophatur. 4. Mer. Text. 52. Verba tur,& ingentes Lacus affatim demonſtrant, ejus funt: Quapropter& fluxiones fluvio- uti id oſtendemus. rum e montibus videntur eſſe fluentes,& pla- Cum itaque Ariſtoteles valde abſtractè& rimi maximigue fluvii fluunt ex maximis mon- more ſuo Metaphyſicè de Fontium cauſis phi- tibus,& locis altis vicini ſunt; in campeſtribus loſophatus ſit; nos ad propiorès cauſas pro- autem ſeve fluviis pauci funt omnino; Montana greſſi, omnes occurrentium difficultatum enim& alia loca veluti ſpongia ſuperſuſpenſa ſcopulos, qui in obſcura Ariſtotelis ſenten- ſecundum montem moclica 79 5„ in multis au- tia latent, DE o dante, ſuperaturos confi- rem locis ſcaturiunt& conſtillant aquam; ſuſci- dimus. piunt enim deſcendentis aquæ magnam multitu. Fontes itaque exæ vapore oriri in ſornicibus dinem,& adſcendentem vaporem inſrigidant cavernarum ſubterreſtrium reſoluto, ſi univer- S condenſant iterum in aquam: quapropter, ut ſim conſideremus, falſum eſt; videmus diximus, maximi fluviorum ex maximis vi- enim& frequentiſſima experientia conſtat, dentur fluentes montibus. Hæc ſunt verba Ari- in innumeris locis ubi ingentes Amnes& Hotelis, quæ uti obſcuriſſima ſunt, ita varias Flumina ex Montibus ſuam originem obti- quoque in Scholis excitarunt contentiones. nent, aquam non per modum ſontis ebullientis, Kiletele Ego verum Ariſtotelic ſententiæ de caufis ſed inſtar vaſti Fluminis erumpere,& ſtatim 4. origne fluminum& fontium ſenſum hunc eſſe dico. navigationi aptum reperiri, ut de fontibus —.— Primò dicit eſſe aquam, quæ colligitur à ter- Gangis, Nili, Padi, Rhodani, Rheni, alio- ra ſupervenientibus ex nubium reſolutione rumque Fluminum totius Geocoſmi vide- pluvlis,& 14 ſpongia quadam imbibitur, re eſt. deinde paulatim poſtea aquam intus diſtil. Sed dicet nonnemo ex Peripato, Verum ohaie lans dimittit per ſontes& flumina; qui ſenſus eſſe, uon ea per modum ebullitionis evolui, ſed Tenpai teram cauſam innuit per adſcendentem vapo- condos, qui ex reſolutione vaporum in fornici. rem, qui vapor inſrigidatur& condenſatur in hus cavernarum non ſecus ac in vitreo Alem- aguam; ubi non intelligas velim vapoem in bici fornice, hanc aquarum in ſul jecto hydro- aëre exiſtentem, ſed per eum, gui intus deli. phylacio copiam præſtant, quæ deinde per fis- teſcit,& in frigidos cavernarum fornices ſuras Montium exitum quærentes in flu- impactus, ibidem in agquam reſolvitur. men erumpant. Rectè& fcitè quidem hæc 7 Et quamvis non abnuam, ex reſolutione dicuntur, neque ego ab hac opinione, ut ex vaporum fontes oriri poſſe, uti poſtea demon- præcedentibus patuit, alienus ſum; multos- que Cap. I. 1 non poteſt ut origo Fontium ad ſtrabimus; ſed quid vapores illos excitet, quo- Ariſtoteles. mnes à m obti⸗ lenti 2 1. LIB. V. DE FLUMINUM ORIGINE. 249 que inveniet placiti ſui ſocios; veruntamen 4 reſoluti in B vaporis aquam per canali- Piſqul- hanc aſuarum molem eꝶ ſola ſubterrancarum cryptarum diſtillatione tantam colligi ut in- gens ſtatim flumen foras protruſum conſti- tuat, ut credam, induci non poſſum. Accedit huic altera difficultas circa vaporem in forni- cibus ſubterraneis condenſatum reſolutumęue in guttas, quem Philoſophus ponit. Verùm unde in frigidiſſimis caverni, ad quas nec Vulca- nus nec Phœbus acceſſum habeant, h- jaſmodi vapor produci poſſit, non video; cum neque vapor ſine calore aquam atte- nuante, neque in frigidiſſimis cauernis calor aquam in vaporem eliciens concipi unquam culum D recipiat. Hoc poſito ſie argumentor: Vel enim A humore repletum, vel eo vacuum, ſolo va- pore per montium rimas in eum inſinuato repletur. Si prius admiſeris, dico, ſine calore attenuante fieri non poſſe ut aqua in vaporem agatur, quemadmodum in Vaſe A humore repleto, vapor ſine igne nunquam aſſurget. Si poſterius dixeris, Vapor in frigido fornice denſatus, ex quocunque tandem calore mon- tium rimas penetrante reſolyetur quidem, ſed in tam exigua quantitate per Canalem D deſcendet, ut un niſi ridvulum conſti- ſctio. Aqua ſine calore atte- nuari in va- porem non poteſt. tuat, nunquam tamen flumen exhibere oſſit. poſſit. in fezius Ponamus autem,(alorem ſubterraneum per ordinatos ſibi à Natura canales therma· Et quemadmodum ceſſante in Vaſe A ſuß. gogos intra hujuſmodi undique& undique vahore, omnem diſtillationem conſequenter dlauſas cavernas inſinuari; ſed quis neſcit, ceſſaturam dico; ita vaporibus atque ex his tunc æſtum tantum cum tempore incremen- pluviis in montibus ceſſantibus, cavernas tum ſumpturum, ut ĩs ſicuti clauſtrum mon. 800 deſtitutas, pariter à defluxu deſti- tis, ita aquam in eo contentam incredibili turas aſſero,& id potiſſimum æſtivis menſi- fervore ſit calefacturus, atque adeò quem- bus, quibus omni pluviarum materia à Sole admodum in thermis fit, flumen non frigi · conſumpta imbres ceſſant& montes exa- dum ſed calidum& fumans ſit exiturum, exo- reſcunt. Et non obſtantibus hiſce defecti- geiberl er nerante ſe halitu calido unà cum aqua per bus, montes tamen ſemper ſuos effundere canalem hydragogum communem utrique. rivulos notius eſt quàm ut dici debeat. Si- montes iñ Quare hæc ſententia, ſi univerſim conſide-· quidem experientià conſtat, guttas in for- — retur, vera eſſe non poteſt; cum uti non nice ſive montium, ſive Alembici, uti lon- ncptant. ſemper pluviæ in montibus durant, multa- gas moras antequam cadant, trahunt: ita rumque regionum montes ne quidem pluviarum aqua ex caſu guttarum collecta ſtatim ubi capaces ſint, ut de Celboe Sacer textus teſta- exitum repererit, elabetur, rivulo ceſſante tur,& de plurimis tum intra tum extra Zo- tantiſper, donec concha novo aquarum au- nam Torridam Montibus Geographi me- gmento repleatur:& in præcedente figura Simi morant, qui tamen plurimas aquas effun-· B Cluculenter apparet, ubi in Vaſe B vapor c dunt: ita quoque terra arida interioribus in guttas reſolutus, mox ubi ſeſe per Cana- vaborem ro- montium cavernis non perenni fluxu tan- lem D in Vas C inſinuarit, ibidem re-- tam aquarum molem ſuppeditare poteſt, collectus, mox ubi orificium incremento farum am quantam montes evomere novimus. ſuo attigerit, per E Canalem ſtatim ſeſe dnnare non Ad alteram difficultatem dico, Fieri qui- exonerabit,& ſic interpoſitd nonnullà mord baſt dem poſſe ut diſtillatio reſoluti vaporis non- Huxlli aguc ceſſabit, donec nova collecta- nullos 2iονονeHciat, at tantam aquarum molem nea aqua repleatur,& ſic ſemper per in- quam ſubinde montes in amnium morem terruptas vices aquæ fluxus nonnullas mo- profundunt, ſubminiſtrare poſſe, nego; Quod ras trahet. hoc pacto demonſtro. Et primo quidem ſit Idem in montium cavernis contingere ne- experimentum omnibus notum de Alembi- ceſſe eſt, cum reſolutio vaporum in guttas, co; quod ſit ſignatum literis R BO, cujus nunquam tantam aquarum molem ſubmi- inferius ventricoſum vd ſit A, humidum con · niſtrare queat quantam perennis aut rivi alicujus, aut fluminis ex monte eruptio ſua natura requirit, eò quod nunquam elaben- tis aquæ quantitatem guttatione ſua repara- re poſſit; unde ſegueretur quoque flumina& rivos nonnunquam ceſſare, ſubinde verò ite. rum currere debere, quod præterquam quod er repugnet, etiam contra Naturæ intentionem eſt. Patet itaque, ſententiam Ariſtotelis de fon- tium, fluminumqueè origine univerſaliter ſum- ptam non ſubiſſtere; Alia ĩtaque cauſa univer- ſalis, quæ fontium fluminumqueè ex reſolutione vaporum originem, præſtet, inveſtiganda eſt, tinens; B yas in quo vapores colliguntur,& quam jam, Dło dante exponemus. exprimit fornicem cavernæ, ſicuti A rece- ptaculum humidi& fundum cavernæ; C verò ToM. I. 11 SExN- — Secdt. I. Cap. II. 250 MUNDISUBTERRANE!. SENTENTIA AUCTORIS. parietes cavitatibuſque collecti, Diſaſ „, per canalem tandem in fontem erumpent; Exper. De Fontium eæ vaporilus ſubterrancis origine. 15 Autenghtf 1 ee Aug 7 N nonnullis Fontibus ex reſolutione Lee& vaporum reſolutionem,& ex hac riuum con- rum ortis, quoad ſulſtantiam quidem rei, ſequenter, uti& ſontem perenni fluxu aquas Ariſtotelis placito non invitus ſubſcribo, non fundentem, perennem eſſe, neceſſe eſt. tamen quoad modum. Quomodo igitur nos Alter modus hic eſt: Si verò in bumidam Wae ex dictis vaporibus ſontes enaſci poſſe pute- montis alicujus ſubterrantam cavernam aquis lentens mus, paucis exponimus: Supponendo pri- non ita confertam, halitus illi ignei intrave- 1 mò, Terram, ut jam ſæpe ſæpius oſtenſum rint, fiet ut ii mixti humido locorum per qukx“ fuit, partim ydrophylaciis, partim pyrophy- feruntur, vaporis naturam indaant vapores laciis, aërophylactiſque inſtructam eſſe, quæ verd cavernæ inſinuati,& in frigidum forni- ut Naturæ operationibus ſervirent, varios cem illiſi, ibi condenſati reſolutique in aquam ſſphones, meatus, hiatus, fiſſuras, rimaſque per Hydragogos canaliculos à Natura ordi- ad occulta negotiationis commercia exer- natos fluentes, pariter in fontem rivumque cenda magno Naturæ conſilio illis inſertos perennem evadent. eſſe voluit; qui ſi ex pyrophylaciis ducan- Atque hoc pacto Ariſtotelis ſententia com- tur, thermagogos, ſi ex hydrophylaciis verd modè defendi poteſt. deriventur, Hydragogos appellandos duxi Qui verd dicunt ex ꝓlaviis nivibuſque, de mus. Si itaque in unum ex hydrophylaciis quibus poſtea agetur, in cavernis colleclis fon- montium canalis hydragogus magnam ignei tes originem habere, bene dicunt, ſedii ob ſu- ſpiritus copiamalicubi invexerit, agua ſtatim prà indigitatas cauſas, fontes quidem habe⸗ veluti ex benigno hoſpitis adventu ſollici- 4unt, at non perennes, ſed certis temporibus, tata ſuſcitataque, atque in vapores elevata ceſſantibus videlicet& pluviis& nivibus, fornici hydrophylacii adhærebit, qui ibidem aquis orbatos, à fluxu ſuo deſtiruros, uti frigore loci denſati reſolutique per cavernæ poſtea variis exemplis conſirmabimus. Gr DISGOUTLSEIT1 9., De brincipali generalique tum Fontium tum Fluminum cauſa. § J. quod mare, juxta Suppoſttionem 8 Quid as 7 2 i t ventorum flatibus, fontiumo- Mobus PRINMUS. 6 tempeſtatibus, tot ventoru us, tot deſcendentium nubium molibus pre- marisml Eripatus contra ſacrum Eccleflaſtis elo- matur, fluxus denique refluxuſque ſui per- tiplex mo · quium, negat fontium fluminumque ori: petua reciprocatione perenni inconſtantia ginem ex mari procedere, ſed ſola aëris conſtantiſſimum ſit. Arguunt hæc utique zn vaporem condlenſati reſolutione, uti paulò magnum ſagacis Naturæ inſtitutum, quæ ante ſuprà oſtendimus, vaſci armat; quod uti nil fruſtra voluit, ita hæc omnia in ad- uti paulò ante, ſtando in generalis cauſæ mirabiles Naturæ fines direxit. Notum eſt tus conferst. Anos u Aale inquiſitione, ſalſum oſtendimus, ita no- ex Hydraulicis, quam aquæ vel minima vis, ſtrarum partium erit, vario experimento- quà premitur„Aft contraria, utpote loco con- 2 ＋ 5 8— 2 rum apparatu contrarium, id eſt, fontes& tineri neſcia, vel enim preſſa exundat ſta- fHumina omnia eꝶ mari egredi,& in illud redi- re, hoc 85 explicare. tim, vel ſi exitum alicubi reperiat, mox per eum veluti vim ſibi illatam fugiens, Sola difficultas, quominus fibi iſtam rem ſemitas ultra naturæ limites conſtitutas pro- U perſuadere queant Adverſarii, in hoc uni- co conſiſtit, quod concipere non valeant, guomodlo aqua contra naturalem ſuam inclina- lionem, in altiſſimos etiam montium vertices elevari poſſit, exiſtente mari multb tis humilio- 1i; quam difficultatem ſi evicero, certè ſequitur; patet id in injecto aquæ lapide, pa- tet& multiplici Hydraulicorum experimento, quæ poſtea adducemus. Hoc poſito dico, aguam ſuper alti ſſimos etiam montium vertices, uti ex lacubus montium perennibus, qui paſſim in iis reperiuntur, conſtat, eæ mari nullum tam infenſati ingenii eſſe puto, qui aullo negotio deduci poſſe. non manibus pedibuſque, ut dici ſolet, ſit in meas ſententiæ partes iturus. Dico itaquæ, juxta Suppoſitionem primam & ſecundam hujus Sectionis, non Terrenum Coxpus tantum, ſed& fundum Maris, in- numeris meatibus perfoſſum, quod& in præcedentibus Iibris inductione Marium Terrarumque abunde demonſtratum fuit. E X EH INII. Agua preſſa ubi exitum reperit, ultra natura- lem inclinationem in altum adſcendit. 2 5 Flant duo ſolles A B, ex corio groſſo, pli- catiles, in quorum fundis inſerantur duo canales G F, qui intra ſuppoſitæ aguæ Quo poſito, certum quoque eſt, non ſine vοσ receptaculum D C E F porrigantur, admirabili Naturæ conſilio factum eſſe, fiantque in orifici is internis utr iuſque fol- lis ranfll . . Janu 4 f0. ue ＋ LIB. V. DE FLUMINUM ORIGINE. 26 T Cab. II. Iis duo platyſmnatia, ita conſtituta, ut elevato intra vas K. Interim cadente B, 75 folle unum aperiatur, alterum eo caden- vabitur alter follis A,& pari pa 0 ag n te claudatur; receptaculum verò aquæ DCEF, diſcriminatum diaphragmate quodam GL, canaliculum G attracta, Jab 550 ne unius follis operatio alterius operatio- ſnet aguam per canalem 8, in as nem impediat. Hoc peracto, ducantur dao E,& ſic alterno attractu— vio. canales RI, NO, coagmentati lateri rece- tia aqua pelletur in receptacu 75 taculi C DEF, è regione orificiorum bi- in NXorificium habet per quo 20. eſe norum follium; canales veròꝰ RI, NO, Pla- exoneret, tanta copia en, olles Hſmatis ſuis inſtructi ſint, ita ut ad protru- tra vas K expulerunt. Atque 88 75 fionem aquæ aperiantur,& deriventur in vas K ſemper erit 15 peren receptaculum K, Si itaque operari volueris, in& affluxu durabit ‚præſertim 1 elevato ſolle B, trahetur 494 receptaculi ceptaculi fuerit viva,& folles artificio pas- DCEF, per canaliculum F, intra follem; ſim noto, uti in Igura vides!, aquæ motu at mox ubi deſcenderint folles, aqua intus alternis vicibus jam eleventur, jam depri- altracta& preſſa pelletur per canalem RI, mantur. Aeplestio Habemus machinam, jam illam Naturæ tibui& ventorum turbinibus, guin ab 1pſo in- operationibus applicemus. Imaginare tibi, cumbentis abris vaporumque dſcenſa premi Yaraulteæ aapmaie. Aſlam in freceptaculo C E F contentam,& exprimi, ſeguenti experimento docebimus. des naturs eſſe mare ſeu Oceanum; folles veròd fuxum reflurumque maris, qui alternis aquarum à EXPERIMENTVUM II. Luna attractarum incrementis preſſi, per Aer preſſus premit aquam& expellit in deſff- canales hydragogos in fundo maris à natu- deratam altitudinem. ra inſertos aquam expellant in eee. Plat canalis ex plumbo cia montium, quæ vas K exprimit; atque hoc 1 ACB, qui in utro- pacto nos dicimus, aguas ex mari in alt iſſi· que extremo habeat con-· mos montium vertices nullo negotio, in- chulas A& B& A con- genti aquarum accumulatarum pondere chula habeat ex centro Nuut fu preſſas exaltari. Quema dmodum enim folt extantem canaliculum C; les alternis motionibus nunc deprimuntur, B verò conchula ſit ali- 15 anf nunc elevantur: ita flaxus& refluxus maris quantulum profundior, al eng. 24 horarum ſpatio, bis alterna viciſſitudi-& in centro habeat aper· lan e. ne, reciprocationis leges inſtaurant, ita in tum foramen, intra quod ſex horarum ſtationes diſpertitas, ut in op- canalis C B coagmente- poſitis locis Oceani, ſive, quod idem eſt, tur;& inſtrumentum ha- Luna in oppoſitis locis conſtituta, ſemper bebis paratum. B concha marè eodem tempore elevetur,& eodem repræſentet mare, monti- tempore in aliis duobus quadrantibus oppo- 75 in quorum vertices ſitis deprimatur, quem fluæxum& reflurum, exaltatur aqua, humilius; dicimus, ut in Sectione præcedente dictum A verd conchula referat fuit. Aguam verò non fluxu tantùm& re- ipſos montes mari altio- fluxu maris violentiam pati, ſed& à tempe ſta- res. Repleatur prius to- 1i 2 tus 1 0. 106 11005 — 14 ——— ** fupra mon. 252 MUVUNDI SUBTERRANEI Seck I. tus canalis per concham B aquà. Dico ex 36Oο milliarium, quorum 6uni gradui cœ- ſola preſsura aëris intra concavi capacitatem leſti reſpondent; hanc vero ſemidiame- latentis palma manüs explanata, facta, tron à ſuperficie maris, ſiveà terra Mathe- aguam intra canalem BC A contentam pari- maticè globoſa deſumi. Cum verò montes, ter preſſam, magno impetu ultra A in Cper quorum baſis eſt dicta ſuperficies, eà altio- ſiphunculum C, in magnam altitudinem ex- res ſunt, jam demonſtrandum eſt, guantò Inrumen-. Preſſum iri. Eodem prorſus modo in mari altius mare ultra ſuum naturalem terminum eim pnlcbre fier ĩi putes, quod aẽris ſive à ventis concita- tendere debeat, ut aquas intra conchas montium ti impetu, ſive à gravitate nubium aquis fœ-· ſublevare poſſit. aquæ maris larum deſcendentium gravitate preſſum, Sit Terræ ſemi- wonltemur neceſſariò cedens per hydragogos meatus diametros R B, 76.(quos aqua ſemper impletos eſſe neceſſe eſt) 3600 milliarium ultra æquilibrium A ſeſe in conchas mon- longa, quæ& ter- tium multo mari altiores contra naturalem minetur in pun- inclinationem exonerabit. Sicuti autem dto ſuperſſciei maris fluxus& refluxus tum maris, tum aër vel à aut terræ globoſe vento agitatus, vel à nubium gravidarum H A T. Jam pona- deſcenſu perpetuo ferè ubique premitur: ita mus montem altis. ex hac preſſura maris per appropriatos ſibi mum totius Geο ſiphones cedentis, in concham montium coſmi, quo major hydrophylacticam, ex onerationem perennem altiorque in Tel- eſſe neceſſe eſt: cum cauſam perennium luris Globo, uti ex operationum effectus perennes conſequi, Montium altitu- jam vulgo notum ſit. Rarum ſane experi- dine in Tabula mentum, quod in noſtro Muſeo magna ſpe- Iib 3. exhibita pa- ctatorum voluptate exhibere ſolemus; aqua tet, dari non po- ſiquidem aëris motu in concha B preſſa,& teſt; hæc adjice ſe- per canaliculum Cexpreſſa, intra concham midiametro Ter- A,& hinc per alium ſiphunculum, e, flu- ræ BA,& prodi- minis inſtar ſeſe exonerabit. Experimen- bit linea A C, quæ tum adeò luculentum, ut inſtituti noſtri montis altiſſimi cauſam prorſus ob oculos ponere videatur. in Geocoſmo ſum- Sed dicet nonnemo Aquam maris tanta vi mitatem expri- non premi, ut totam in hydlragogo canali ſtabu- mit. Sicuti itaque gese- lantem aguam infiniti ſerè ponderis concitare ſeſe habet B A ad polſit. Huic reſpondeo, aguam intra hydra- A C, ita ſemidia- gogum contentam non tantum facile moveri, ſel meter Terræ ad Gnullo pene negotio ultra ægquilibrii ſui termi- montis altitudinem nos protrudi: quoniam enim aqua intra ca- A C], zo millia- nalem BCH, in H& B æquilibratur, non rium, quæ reſpe- ei aliud ſpatium ultra naturæ ſuæ terminos ctu vaſtiſſimi& conficiendum eſt, quam ex A vel H, intra immenſi Oceani, 5 concham C A. Iterum, quoniam cumulus Terræque adeo aquarum æſtuantium in mari, aut etiam exiguam proportio- ventorum vis premens multo potentior eſt, nem habet, ut vix ſenſibilis reddatur; tanto- quàm aqua inter A& H, aut inter H& Cque ſemper ꝓroportio reddetur inſenſibilior, contenta, certum eſt ex Hydroſtatica vaſtra, quanto montes minorem altitudinem ha- aquam utpote ad tantæ aquarum concitata- buerint; ita ut Picus in Teneriffa, Olym- rum moli reſiſtendum impotentem, neces- pus in Aſia, Ætna in Sicilia, Caucaſus in ſarid à potentiori principio, ſive à potentia Aſia, Athos in Macedonia, reſpectu vaſti- Verticem ad axem in 30 milliarium altitudinem extollere, Montes 4l⸗ tiſimi vix ſenſibiles ſunt ad ſe· majori cedere coactam, intra concham CAſtatis Oceani quodammodo evaneſcere vi- widame- ſeſe inſinuaturam, per canales à natura ei deantur. Unde infero Oceani aguas ſive coagmentatos. Eodem modo ventorum fla- fluxu, refluxuque, ſive tempeſtatibus, ven- tibus, quibus mare premitur, eandem po- torumve vi, ſive nubium deſcenſu preſſas, tentiam, ad aquam in canalibus hydrago- nullo negotio etiam in altiſsimos verticeès mon- gis contentam, ultra æquilibrii ſui terminos tium ejaculari poſſe; totumque errorem eſſe elevandam, ineſſe dicendum: Siquidem e imaginationis ludibrium; homi- aguarum ultra ægquilibrium elevandarum mo- nes enim aſſueti præſentibus, dum montes lem, adlaguarum in Oceano prementium molem aded altos coram intuentur, mirantur, quo- guaſi inſenſibilem eſſe, ſequenti Schemate modo in tantam altitudinem aquæ extolli oſtendemus. poſũint. non conſideratà Orbis terreni Occano Primo ſuppono, juxta communem drerm vaſtitate, ad quam montes, uti oſten- metrarum computum, quamvis alii aliter ſum eſt, vix quicquam ſenſibilitatis obtinent. ſentiant, Semidiametrum Terræ non eſee niſi ſuccedit alia phantaſiæ deceptio, dum ſibi trum Terræ G Oceani feriphe· riam. det, d0. drago aql verlog 040.1 I. Humana LIB.V. DE FLUMINUM ORIGINE. 263 ſibi imaginantur, exiguam quandam aqua- 0 duclu, ad aquarum faciliorem propulſum Exper. rum in Oceano molem premiʒ; nequaquam: detorquere voluit, uti ex canali BC patet. eſt enim tumor ex accumulatione aquarum Accedit, quod non omnes canales ydragogi àA Luna preſſarum tantus, ut non dicam ad fundo maris ſint inſerti, ſed plurimi quoque aliquot milliaria, ſed ad multa millia mil- parietibus montium terreſtrium, qui ad ma- liarium ſeſe extendat: tumores enim maris, re ſitum habent, aut Inſularum lateribus à ineg qui à Luna in Oceano cauſantur, uti ſem- natura inſiti;& ſicuti illi preſſura molis aquæ his error. Experimen- zum. per ſunt oppoſiti, integrum Oceani qua- ſollicitantur, ita hi tum appulſu undarum Figura patet. In qua tumores naris ABC,& refluxu maris æſtuantis preſſi, facillimè in DEF, oppoſiti, duos præcisè quadrantes quoſvis montium vertices aquam devehunt. Geocoſmi occupant; preſſura verò maris to- Objiciet for ſan hoc loco aliquis, Motum tidem occupat, videlicet BD,& CF; ſed maris minimè violentum, ſed aaturalem eſſe hæc fuſiſſimè expoſita vide in Tertio Libro debere; quod ſtante noſtra hypotheſi non fit. Sedlione prima Reſpondeo, Vaturam ſemper naturali motui De motu ſſve de intendiſſe jungere nonnihil violenti, quod qui- F x maris. Per- debet, ſed ex concomitantia quadam ne- r ambulant e- ceſſaria, uti ex omnibus Naturæ operatio- nim hi zumo- nibus patet. Hoc pacto un iverſum mare per- res ſpatio 24 pelub inguletum turbulentumque non natu- horarum circa rali vi quadam, ſed agitatione tum vento- totum Tellu- rum, tum fluxus& refluxus maris, quà undæ ris Globum, eo Naturæ conſilio, ut accu- undis violentiam quandam imprimunt. Pa- mulatarum aquarum pondere mare agitent, tet&hoc in Mereorologicis impreſſionibus, ut & intra canales hydragogos à natura Tellu- dum ventus arbores proſternit,& turres ri inſertos, in montium expellant hydro- dejicit, terræmotus quoque civitates ever- phylacia;& quoniam hi gumores perennes tit, mare retroagit, ſuſque deque vertit ſunt, affluxum quoque aquarum intra dicta omnia; quæ haud dubiè tametſi naturales hydrophylacia eſſe neceſſe eſt; neque, operationes ſint, ſine volentia tamen eaque quamdiu Mundus durabit, elementum a- maxima fieri non poſſunt, utpote eas con- queum ſollicitare ceſſabunt. Cum itaque ſequente. Pari pacto, ex impulſu maris in- tumores hi adeo ampli ſint,& violenter ac· tra canales hydragogos facto, aqua neceſſa- cumulentur, ſingulæ quoque tumorum por- riò, violenter preſæa, ſeſe ultra naturæ ſuæ tiones aquas æquè premant, luculenter pa- terminos exaltare cogitur; eſtque impulſus tet, non eos per unum tantùm canalem hy- quidam, qui ex naturalium rerum opera- dragogum, ſed per innumeros, quorum tionibus neceſſarid conſequitur. Uti igitur aquas perpetud ſollicitant, ſeſe intra uni- hæ operationes à Natura intent ſunt, ita verſos Telluris montes exonerare; guæ qui-& perpetuæx. Si enim ſimpliciter violentum dem exoneratio tantò erit facilior, guanto h quid eſſent, jam utique in totum defecis- dragogi ſiphones eruntobliguiores; quod& hoc ſent, ſed durant, durabuntque, quamdiu experimento expono. Nundus conſiſtet; uti tot ſæculis Ætna, tot Fiat vas ex plumbeis aut ferreis laminis ardentia loca, tot tamque varia thermarum AB, cujus canalis ex B in Cobliguo fitu de: genera teſtantur. Fateri ergo cogimur, hæc ſmpliciter quid violentum minimè dici debe- re, ſed naturales eſſe effectus ſuæ cauſæ na-· vturali connexos. Tacit ad hanc noſtram ſententiam expo- ſitio D. Thomæ ſupra eum locum Afriſtotelis, Nallum violentum perpetuums ubi expreſsè di- cit, Nallum violentum eſſe perpetuum, niſi cau- ſa ſit per petua; perinde ac ſi diceret: Si quid- piam violentum videatur in operationibus ducatur, alius ex E in D perpendicularis; naturalibus, id tamen violentum propriè& prematur agua qud vas repletum eſſe debet, ſimpliciter dici non poſſe, cum cauſam na- vel plana manu, vel piſtillo aliquo. Certum turæ perpetuam, effectus naturæ perpetuus eſt, aguam multo facilius ex B̃ in C hulſum iri, neceſſariò conſequatur. quaàm ex E in tubum perpendiculariter ere· Non eſt ergd hæc operatio in genere vio- ctum E D; quia pondlus aquæ in obliguo ſitu, lenti, ſed perpetul, uti cæteræ ſpecies ſunt minus gudùm in normali ſitu ponderat, uti in perpetuæ& intentæ à Natura; quemadmo: Hydroſtaticis noſtris demonſtravimus; unde dum in humani ſanguinis circulatione, ſan- ad hoc principium Natura ſagax reſpexiſſe guinie gravioris ex pede in caput adſcenſus videtur, dum canales hujuſmodi non directè non dicitur violentus ſed à natura inten- utra Terram perpendiculariter, ſed obliqua- tus, atque adeo perpetuus durante homine. Ii 3 His Obfeclis. Morus aqus Maris non propriè vig⸗ lentus eſt. Eupoſicio Divi Tho m 0 254 MUVNDI SUBTERRANEI His expoſitis, jam modum& rationem ex- modlo fiat, ut, v.g. Alpes, Gallid, Germanid, ponemus, gua aquiè e mari in altiſſimos mon- atque Italia comprehenſæ, tot flumina; tot tes,& in cætera hydrophylacia montium amnes ſundant, qui d perenni fluæu nunquam eleventur. veld yrimordiis rerum hucuſquè ceſſarunt, ne- 2 Et primò quidem ſuppono, Hydrophylacia gue dum Mundus ſtabit, ceſſabunt: unde„in- Naruræ, uti& ſſhones, ſive incil's hydragogos quam, Danubius, Khenus, Moſella, Moſa, ſapra Mon- zar elevetun. non caſu aut fortuitò, ſed magno Naturæ conſi. Khodanus, Axar, Padus, Ticinus, Oenus, lio imò non minori induſtria, guàm venas& præter innumerabiles minores fluvios ri- arterias in corpore humano ſiye Microcoſmo, voſque uti& lacus originem ducant; quos vaſis humorum, inſertos fuiſſe;& quemad- ſi quis ex guttarum intra ſubterraneas mon- modum Aterna Sapientia omnia in nume- tium cavernas diſtillatione, uti Peripatetici, ro, pondere& menſura conſtituit, ita quo- originem ſuam ſumere dixerit, is omnium que interiorem Cœocoſmi gcα iαW& fabri- opinione fem ridliculam aſſeret. Cum omnes cam iis adminiculis inſtruxit ſine quibus guttæ hinc inde per fornices montium colle æternum prævidit canſas rerum nullum eHfe- ctæ vix unum flumen conficere queant. ctum producere potuiſſe. Aliud itaque arcanum Naturæ hic latet, quod Mirantur multi, nec capere poſſunt, quo- hoc loco manifeſtandum arbitratus ſum. Seck. I. — In memoriam revocet Lector, quæ Lihro pbylacia conſtituta ſint; ex quibus in diver- Tertio de Hydrophylaciis montium dixi- ſas Mundi partes flamina, tum ad irrigan- mus;& inveniet, quod ſicuti in Alpibus, das Regiones circumjacentes, tum ad uti- ita in omnibus alliis vaſtiſſimorum mon- litatem hominum navigationiſque com- tium catenis, ſingulari DEI OpT. MAx. modum deriventur. Derivari autem tot ac providentia ab exordio rerum dicta Hydro- 17 ingentia flamina perenni fuæu non pos- ent, LIB V. DE FLUMINUM ORIGINE. 255 0. II. ſent, niſi dicta Hydrophylacia novo ſemper preſſas rotam molem aquarum, quibus ſub- & novo aguarum commeati replerentur; quod terranei meatus uſque ad ydrophylacia pleni ex vaporum intra cavernas montium reſolu- ſunt, intra ea cαοαeeaturas. Unde ſydrophyla- de hione fieri non poteſt. Nam, ut ſuprà di- cia ſempe/ylena, per rimas meatuſque mon- M cdum fuit, ſi omnes totius aëris vapores in tium tandem in flumina erumpent, uti in aquam reſolverentur, illi tantæ ac tam con- Tiguraà apparet; ut yel ex hoc oculari adſpe- tinuatæ aquarum moli ſufficere non poſ- ctu ſlaminum origo luce meridiana clarius ſent; neque pluviarum niviumque reſolutio, eluceat. cum illa non ſir perpetla, ſed certis tempo- Vides quoque, quomodo in alliſimo mon- ribus à madefactione defiſtat,& conſequen- vis Dverticg, per ſubterraneum meatum QP. ter flumina quoque neceſſariò à fluxu ſuo ces- lacum D eſſiciat flumina fundentem; neque ſare deberent, quod experientiæ repugnat. lacunam aut pluviarum aut nivium liquefa- Aliud itaque non occurrit, niſi guod di- ctarum augmento ortam dixeris, cum hoc cta Hydrophylacia ex Mari aut Occano, quoti. pacto utique cum tempore ſiccaretur; ſed die per ſulterraneos meatus repleantur; quod lacs hujuſmodi limpidiſſimi ſunt, uti Lacus Lacai in 5. guomodo fiat, oſtendo. Aionte in vertice Montis S. Gotthardi, qui Fluuium gotthardi. Sint vel unum, vel plura Hydrophylacia Ticinum per multiplices hinc inde catarra- — ABCD] intra montium concavitates vel· ctas in profundiſſimas valles perpetuo motu uti lebetes inſerta, quorum ydragogi ſpbo- præcipitat; quod luculentiſſimum ſignum nes ſubterranei ſint GLM, GLB, EO, eſt, eum aliunde ſemper novo aquarum com- P, HI, eorumque oriſſcia in fundo ma- meatu ditari; vegue reſolutione vaporum eum ris ſint G EQ. Dico ex continua fluxus& naſci dices, cum omni fornice deſtitutus N reſluxus, ventorumque vi, aguas in fundo aprico cælo gaudeat. — —— ＋. ———— Notandum uoque, in hujuſmodi Alpibus cus Lemanus, Lucerninus, Tigurinus,& varia eſſe Hydrophylacia, nunc altiora, nune Actonianus, quos ex communi in varias ſta- dige⸗ bumiliora, quæ tamen ſemper per commu- tiones diſpertito hydrophelacio intra vaſtiſ- igal nicationem quandam ſibi correſpondeant; ſimos montium receſſus exporrecto naſci ad u& nonnulla quidem tecta montibus, nonnul- ei nullum dubium eſſe debet, qui præceden- co la verd(quemadmodum ferè omnes mon- tia ritè intellexexit. Si enim per Divinam wt tium lacus ſunt) ſub aperto cxlo ſtationem potentiam dicti Montes juxta horum aper- 90 15 ſuam exhibeant, uti ſunt in Helvetia La- torum lacuum ſuper ficiem diſecarentur, in- venires 256 MUNDOI SUBTERRANEI venires utique immenſos intus lacus, innu- ſtur& in Lacꝶ Fucino ingentem crytam repe- Diſuiſ meris canalibus hydragogis aquam proji- riri, quam ſi quis ingrediatur, is præter im- Exper. cientibus inſtructos, 9 095 cum exter- menſum lacum quem reperit lacui externo uis& apertis lacubus non tantum commu- continuatum, raentium quoque aguarum ſoni- nicantes, ſed& qui ſub æquali planitie in- tum magna intrantium formidine percipiat. tus continuentur. Reperires præterea Llebe- Et cum ego ſemper ex iis qui talia mihi tes quoſdam altioribus montium fornicibus in- narrabant, inquirerem, utrum intra dicta ſertog, qui per latera montium exitum repe- antra aliquam aquarum diſtillationem per- rientes in fontes rivoſque varios evadunt. ciperent, ſanctè affirmarunt, neque diſtil- Et nè putes hæc tantùm conjecturis nos lationem, neque ſubterraneam illam, quam aſſequi, ſed ita ſeſe habere Hiſtoriæ ſydrogra- Peripatus ſibi fingit, pluviam unquam ſeſe Seck. I. Olaus M. Martinus Martinius. Andr. Eis- ſert. Cab. III. phicæ luculentiſſimis teſtimonii comprobant. obſervaſſe. Referunt inter cætera in Nicarogua A- mericæ Provincia ad ingentem lacum cyy- ptam eſſe vaſtiſſimam, intra cujus receſſus intimos penetrantes barbari, vaſtiſimum lacum inſtar maris ſine termino reperiri aſſe- runt, in eoque tam horrendas aquarum cata- dupas tam formidabilem ſonum percipi, ut niſi ſtatim pedem referant, ſonitu obſur- deſcant. Idem teſtatur Olaus Magnus de Ca- vernoſis Litoribus Bothniæ, de quibus 410i0 in loco uberius actum eſt; idem obſervari intra Regni Sinenſis nonnullos montes, lacu- Bus, fluminibuſque ſubterraneis reſertos, mihi non ſemel retulit P. Martinus Martinius, uod& in ſuo Atlante poſtea publici juris elds& de montibus quibuſdam Auſtria Su- perioris refert P. 4 Eiſſert Societatis noſtræ Sacerdos; de quibus ſuo loco. Dici- Sonitus itaque aquarum ruentium aperte docet, per canales hydragogos alicubi a- quam per immenſa præcipitia ſeſe intra ſub- terraneum lacum præcipitare. Innumera hujus rei cxempla hoc loco ad- ducere poſſem; ſed quia ea jam aliis in locis expoſita ſunt, iis immorari nolo. Lector ex appoſita hic Figura Hydrophylacii interio- rem conſtitutionem graphicè delineatam con- ſulat. Ubi vides:ntra montem ſitum lacum, intra quem ex lateribus montis per ſubter- raneos canales aquæ in dictum lacum præ- cipitantur, quæ poſtea ex lacu ſubterraneo per occultos canales alios in exteriores campos evolutæ flumina& lacus efficiunt: uti Tyus docet. Interim hæc ad propoſitum nobis argu- mentum demonſtrandum ſufficiant. r D N , De religquis modis& rationibus. §S I. MoDpUS II. Quomodo naturali attractu ex metu Vacui ſub- inde aquæ in altum educanturꝰ EPFRBEN N. Iat ex plumbo concha de, vitro cooper- F. BXC; habeat hæc concha intra co- lumnas BH& CLaliam coucham F, ex qua F d canaliculus, concſè die inſertus,& in E apertus collocetur; hoc peracto, inſe- ratur fundo conchæ de alius canaliculus E G, vam ſemper ex* concha F a- N quam trahens; ö ita ut ſi concha F ex fonte aliquo perpetuo replea- tur, dico aquæ fuxum quoque in concha e perpetuo dura- turum conchàa cum epiſtomio S, cui alia concha L ſit ſup- nunquam exun- poſita; columnæ autem BH& CIſuſtineant dante; cum tot am machinam; qua confecta, replebis quantum attra- concham ſuperiorem die agul per apertam co- hit ex concha F, cbleam X, quæ deinde ita claudatur ut aëtr tantum per ſi- ſubire non poſſit; repleatur& agud con- phonem eS de- cha F. mittat. Habe- Quibus abſolutis ſi epiſtomium 8, canaliculi mus experimen- eS G aperueris, agua naturali fluxu deſcen- rum in Musèeo dens aerem in vaſe A BCattrabet; hic attra- noſtro, quoti- H ctus, cum quem in locum abeuntis ſubſti- diano uſu com- tuat, non reperiat, is ilico Vacui formidine probatum. Jam percitus, aguam in concha F contentam per id ad inſtituti canaliculum F dalliciet. quæ ſummo impe/ noſtri materiam tu per orificium E in fontem erumpet; hæcſ applicemus. Annte relapſa intra concham die per canaliculum Imaginare tibi concham quandam intra e G ſeſe exonerabit in concham H L, no- concavum montis quod vitrum B A C exhi- bet (al llens,! LIB. V. DE FLUMINUM ORIGINE. bet, ad quam aer extrinſecus penetrare non polſit, exiſtere; habeat autem hæc concha aliam vicinam ſibi è latere junctam, quæ ſit F, quæ aquis ex rivo quodam perenni, quo- cunque tandem modo exorto, ſcateat. Cor- c4. III. 257 corrivatione in flumen tandem abibunt; du- rabitque fluxus tam diu, quam diu nivium liquefactio durabit; qua finità flumen à flu- xu ſuo, alveo ſiccato, ceſſat. Fons Vo- Innumera hujus rei exempla adduci FnN cluſius in Agro Ave- reſpondeat verò per meatum monti veluti queunt: ſed unum loco omnium ſufficiat, nionenſi. canaliculum quendam Fe, conchæ de;& quod ſumma diligentia in Gallia Narbo- quon iam hujuſmodi concha alium canalem nenſi me obfervaſſe memini Anno 163r. habet e S intra ima montis protenſum, cer- in ſonte ſeu potius flumine Vallis Clauſæ, tum eſt, concham de aquis, per fibras montis quam vulgd Vocluſe vocant. confluentibus, mox abirepleta fuerit, per(a Eſt inter Carpentoractum& Cavallio- un da nalem eS ſeſe exoneraturam,& conſequenter, nem, quatuor leucis Avenione diſſita Vallis ne abeunte aqua, concavum montis meru quædam prorſus Horrida,& rupium pen- Vacui laboret, ex concha F tantum aquæ at- dentiu m adſpectu formidabilis„in qua do- tracturam, quantum per canalem eS dimi- mus in hunc uſque diem ſpectatur tametſi ſerat; atque adedò concha d e perpetuò aquis temporum injuriis diruta, intra quam Fran- ſcatebit. Exonerante itaque ſe concha de per ciſcum Petrarc ham olim, ſi quandoque pot- canalem ev,& in& aliud concavum repe- tico ſolitorum ſibi ſtudiorum ꝙſtro perci- riens, inde in fontem vel rivum perennem tus, ſolitudinis amore rapiebatur, ſe con- tranſibit. Oportebit autem canalis oriſſcium tuliſſe ferunt, ut ab omni aulici ſtrepitus Fd, nonnihil ſapra aquæ concſæ d e ſaperfß. tumultu longè ſemotus animo liberiori ciem, ſive id in medio, ſive in parietibus expeditiorique, ea quæ animo conceperat, antri conſtitutum fuerit, eminere, ne aqua perficeret. Non procul ab hac domo ingens in concha de, quæ per canalem es, exonera- in rupibus à natura effecta, intra undique ri deberet, per canalem 4 F, ſeſe exoneret.·& undique clauſam vallem, Spelunca viſitur, Vides itaque ex hoc Experimento, quo- quæ, mirum dictu, ad dimidium anni ſpatium modo ſontes rivique ſubinde metu lacui, ex ſemper ſicca; ne quidem veſtigium humidi. perpetuo aquarum aliunde derivatarum attra- tatis oſtendit. Speluncam verò ingreſſis, uti ciu, fieri poſſint. egomet quam curioſiſſimè obſervavi, occur- F mniam& ſupervacaneam Naturæ induſtriam. joriterminus non reperitur, dicuntque ad plu- At is ſciat, aibilarte ſieri poſſe in Hydraulicis rimas leucas ſeſe intra Montium Alpino- motibus, guod non ſuèꝭ operationis principia d rum receſſus porrigere, in varios inſuper ra- Narurè panturgæ enemplari,& Æternæ Le- mos ita diſpertitos, ut Lalyrinthum te ingre-— 7 9 gis rationibus deducat; certuſque ſit, quod di jurare poſſis. Nicto itaque tempore, 20tus ii. Domus Po- trarciha. Ars à Na- tura ſua ſu- mit princi- pia opera-· bionis. Sapientia Coſmotechnitis per Naturam Ar- P tem ſuam, nihil fruſtrà, ſed omnia ſumma providentià, uti alia omnia in hoc Univer- ſi Theatro, ita& potiſſimum in Subhterranco Muudo, ineffabili opificio conſtituerit; 5 quod deinde homo Naturæ ſimia, quantum hic tortuoſus meatus,& multiplici ramorum diffuſione formidabilis, Hberno tempore vi- delicet, ſecus& arena minutiſſima variis- que Mineralis materiæ quisquiliis conſtra- tus, cernitur. Mox tamen eo tempore quo nives in Delphinatus Montibus ſive Alpi- bus Cottiis Iiquefieri ſolent, tum ecce di- ctus meatus per Os Speluncæ, ingenti frago- re, tantam aguarum molem eructat ut impetu ſuoſex molas, ab Oſtio non niſi quinquagin- Cuomodo Fontes S Flumina e pluviis ta paſſibus diſſitas, ſtatim vertat;&, quod nivibus Iiguefactis conſtitui queant. mirabilius eſt, fumen una truttis aliiſque Fu&Fontes ſubinde expluviis& ni- piſcibus, quos utique aqua Subterranea(in- vibus liquefactis ſeri, non facilè negave. tra quam per voragines ſive fluminum, ſtve ＋ rim, cum experientia id apertè doceat; ſed lacuum impetu quodam abrepti fuerunt) 9 hujuſmodi fontes& flumina perpetua eſſe, ſecum adducit, mox repletur; Vivibus verò id ut credam, induci vix poſſum. Hoc autem paulatim conſumptis& lebetibus aquaticis modo fontes fiunt& flumina; In planis ver-· evacuatis,& fumen, induciis conſtitutis ticibus lateribuſque montium, coacervatæ uſque ad ſuum tempus, ceſſat, piſcibus eva- hybernotempore ives, Sole Borealia Signa neſcentibus, qui haud dubiè inſtinctu quo- poteſt, in ſuis operationibus quovis modo imitari affectet. 2 NMO tranſeunte paulatim æſtu Solis, pluviiſque dam defectum aquæ præſentientes, tempe- N cadentibus liquefiunt, liguefactæ partim per ſtive ſe intra flumina, quæ ad Inſulam, non hiatus montium, partim per anfractuoſos procul hinc diſſitum locum, ſubducunt. ſaltus ſeſe paulatim intra cavernas ſeu(yj- Atque hoc pacto fontes& flumina ex ni- * Ptas Subterraneas inſinuant, quibus ſi pluviæ vibus liquefactis fiunt. N imbreſque acceſſerint tum ecce dictæ ca- Pari modo eplaviis& imbribus ſubinde Quomode vernæ nimio aquarum incremento gravatæ, fiunt flumina hoc modo: In altiſimorum mon- 4 dum per hiatus fiſſuraſque montium ſe ne e jugis, aut in vertice, aut juxta verti- flantur. am. Tant, aquæ exoneratæ in fontes,& ex horum cem plana aut concava loca reperiuntur, 0 TO M. I. KRK aqud Seck. I. 2 255 MUNDISUBTERRANE!I aguò reſerta pluviali ibidem collectà,& pau- rum incremento circa Hxen⸗ Odtobris paula- latim in lacum ſtagnante, unde fit, ut per tim exuberet, exundatione verò ſua per oc- fiſſuras montium aqua iatra Subterraneos cultum quendam Subterraneum meatum in crateres inſinuata,& augmento abundans, hunc locum ſeſe exoneret. Nam, ut indigenæ tandem in flumen erumpat; cujuſmodi vide- obſervarunt, ſtatuto tempore cum maximo re eſt in planitie jugorum Apennini, quæ ten- frigore ex viſceribus cum ſcopuloſæ rupis dentibus Romd Lauretum inter Collem vicinæ, tum ex centro campi aſua evolvitur, Floridum, vulgò Colle Fiorito,& Seravallem totam planitiem in lacum convertens. intercluditur, ubi tota illa planities hyberno Quæxitur 2. Unde lacui tanta piſcium co- tempore in. ſtagnum evadit, non niſi ex pluvlis & nivibus liquefactis conſtitutum; æſtate verd& auctumno in floridiſſimum pratum, & pinguia paſcua effloreſcit. piaꝰ Reſpondeo ex hydrophylacio quodam ſeu lacu externo aut interno piſcibus re ſerto, qui 7— magno impetu redundans una ſecum in hunc locumpiſces rapiat; uti in multis aliis Unde ſæpius hac tranſiens, dum mirarer ſimilibus locis accidit. Quod verò Verno undle tanta aquarum moles tam citò evaneſceret, tempore lacus una cum piſcibus ne uno qui- & quoniam admiratio ad inquirendam cau- dem ſuperſtite, evaneſcat; ratio eſt, quod a- ſam ſollicitat, peritos loci ea de re conſu- quæ defluxum paulatim ſecuti, per Subter- lui, qui me conduxerunt ad locum, in quo raneum meatum ed unde venerant, rever- ingentem Voraginem oſtenderunt, per quam tantur. aqua ſeſe exoneraret, addideruntque, a-· Atque hoc pacto, locus à tyrannide aqua- quas per ſubterraneos meatus non procul à rum liber in campum agrumque vertitur Tyberi ex ingenti montis ſpelunca in fla- pinguis& opimæ glebæ, adeoque ſemina- men ſeſe exonerare; quod flumen currit tioni aptiſſimum; meſſe verò peracta mul- ſtanteè lacu, ſiccatur exareſcente lacu. tiplici ſtirpium fruticumque germinatione Similia loca reperi in Apennino He- ſylveſcens, Leporibus, Apris, Lupiſque ſta- truriæ, de quibus conſule Irer noſtrum lie- bulationi aptiſſimum locum præbet: donec truſcum. nova inundatione oppreſſus campus denuo in lacum mutatus Veptuni ſubdatur juriſdi- ctioni. Duratque hæc admiranda ſane Na- In quo per anni decurſum, ſuis d natura deſtina- eneeen nn duratura ſine lis ſtationibus, indigenæ ſeminant& metunt, an venationès inſtituunt,& tandem toto campo in lacum commutato, piſcantur. 950 De mirabili Campo in Carniolia: MoDUS IV. Originis Fountium&Tluminum, gul fit ex Sub- St in Carniolia non pręcul Laubaco lo- terranearum aquarum confluxu. cus admiratione ſanè digniſsimus, quem Fleri non poteſt ut ex tot annuis diluviis, hoc loco deſcribendum duximus. Hic locus& niviumque liquefactarum concurſu, non F multiplici germinum fœtura gravidum drophylaciis moles coaceryetur, hoc modo: mentitur; in Vovembri verò longè lateque Cum enim montes poroſiſſimi ſint,& innu- ſtagnantis aquæ ſpeciem refert, totaque meris fiſſuris& hiatibus pateant, agquæ per hyeme glacie conſtrictum comperitur; Ver- hos inſinuatæ ubi hydrophylacium ſive lebe- no verò tempore defluente aqua in agrum ſe. tem quendam reperiunt, eum confluxu ſuo mentationi aptiſſmum evadit; ita ut unus& repleut; unde vaſorum anguſtiis preſſæ, eas idem locus, nunc ager, nunc pratum frutico- emundare neceſſe eſt; exundatæ verò per a- ſum, modò lacus, triplici à Natura ſibi con- lios hiatus& canales in flumina erumpunt. credito munere fungatur; neque ſine inſi- Hinc patet, cur certis temporibus flumina gni publici boni emolumento; cum copioſa aded ſeccentun, ut nullo negotio tranſvadari meſſe tum frumenti tum leguminum feœni- poſſint, alio tempore ita intumè ſcant ut o- que patriam non beet dunt ſed& ve- mnem itinerantibus tranſitum prohibeant; natione leporum aprorumque æſtivo tempo- quia ceſſantè conſluæu aquarum, flumina dimi- re œconomis non exiguum præſtet ſubſi- nui; conttà augmento aquarum durante, Xat, dium, uti& ſub hyberni temporis initium copioſa piſcium captura inſigni ſanè com- meatu territorium provideat. Viſis prodigioſis hujvs loci eectibus, jam ea intumeſcere, neceſſe eſt. Eſt autem non exigua inter hujuſmodi ſu. minadifferentia; quod nonnulla prorſus ſicca- ta Aluæu deſiſtant; atque hujus alia cauſa as- cauſas eorundem inquiramus. ſignari non poteſt, niſi unicus luvialium a- Quæritur igitur primò, Unde tanta huic guarum intra lebetes montium confluxus, quo loco aguarum copia proveniat, quæ derepente durante durat flumen, quo ceſſante, ces- in præamplum lacum evadat? Reſpondeo, ſat flumen; nonnulla verò fluxu quidem per- hoc accidere eo quod in alpibus penninis in. enni durant, ſed non eodem tenore pleni- gens nivium, qud cocperiuntur, copia æſtivi tudinis; utpote jam aquis diminuta, j am aquis temporis decurſu continud ligusſſat; unde fit tumida; cujus rei ratio eſt, quod intra ſydro- ut Alpium ſydrophylacium nivium liquefacta- Phylacia, quæ à mari originem ſuam ducunt. aliis Vuria diſſ rentia flu. vus flumi- num nunc vacuorum. nunc pleno. rum, unde? ud Machin Uleſ bap. LIB. V. DE FLUMINUM ORIGINE. 259 III aliis exremporaneis ſubinde aguis, plauvialilus Videtur hujuſmodi gorreſponſus mon- ſive nivalibus repleantur; quarum augmento tium potiſſimum in Apilus; in quibus non majorem conſequenter copiam, quibus flu- infrequenter ex inacceſſis montium verti- Exper. Quomodo aquæ in al- tiſſimis montium men intumeſcit, fundunt. Loquor autem cibus ingentes catadlupæ evolvuntur, quæ verticibus hic non de torrentibus, qui ſolo aquarum, quæ tamen mox in ſcopuloſis vallibus, clauſis- Habulentur. duæ tempore imbrium intra plicas montium que montium crepidinibus abſorptæ, alibi colliguntur, confluxu conſtituuntur; ſed exitum ſibi parant. Vidi& ego, ex Iacu de illo aquarum augmento in fluminibus, Alontis(imini in Hetruria(quem vulgò il La- quod ſubinde etiam cœlo ſereno, tranquil- go del lico nominant) in altiſſimo loco con- 1o, nulliſque pluviis obnoxio, derepente ſtituto, per ſubterraneos meatus Roncilio- oriri ſolet. Vide quæ in Tertio Libro de Ori- ne rapidiſſimum flumen erumpere; alioſque gine Vili fuſe proſecuti ſumus. tres lacus vicinos inde derivari, in Itinere no- 5 0 2 Oe 1— U DUr y. 070 fietraſco fuſe oſtendimus, quod conſu las velim. Altiorum Montium Lacùs inſeriorum mon- Mobvus tium hydrophylactis aquas influunt; Unde fontes& flumina. VI. Fontes& flumina ſabinde quogque ex ventis ſubterraneis naſci poſſe. Ontingit non rarè in altiſimis monti-.( Ui ſagacis Naturæ abditas vias pene- hus Lacus ingentes obſervari qui uti ver- trat, is apertè fatebitur, nihil ei in ad- ticem ſuum ultra omnes pluviarum metas mirabilium effectuum productione denega- extollunt, ita ab iis augeri nequeunt, uti de tum eſſe; quemadmodum enim mira arte monte Atho referunt; atque adeò non niſi in aquis ex mari in altiſſimos montium pro- à mari, dicto jam ſuprà modo, originem mocondos evehendis, utitur; ita& mira ſuam indubiè nanciſcuntur. Hajaſinodi mon- induſtria in iis per ventos ſabterraneos hali. rium lacus, quemadmodum perpetuò re- tuſque in altum attollendis pollet; quod plentur, ita& per ſubterraneos inciles in in-· jam oſtendere aggredior. Cum itaque Ars feriorum montium lebetes deplentur; unde hu- nil aliud quàm Naturæ quædam imitatio ſit, juſmodi lebetes aquarum beneficio aucti certum eſt, quidquid arte conficitur, id ditatique in fontes& flumina, juxta meatus à Natura iis deſtinatos, funduntur. aqua in altum extollatur. Flant duo vaſa contigua A B ex plumbeis vel ferreis laminis, C D diaphragmate diſcriminata: Hoc facto ducantur tres ca- cum, niſi per canalem G H, effugiumnon re- Docens, quomodo vi ventorum ſubterraneorum periat, per eum ſeſe exonerabit in limpidiſſi- mum fontem, uti vides. Habemus experien- tiam, jam noſtro inſtituto eam applicemus. In præcedenti Sectione docuimus, ventos oh halituum copiam ſubterraneis cryptis perpe- nales, eo quo in figura conſtitutos eſſe vides uo dominari; cum enim obſtaculis mon- modo. Primus EFutrinque apertus ex ſupe- riori ſundo E, cui coagmentatus ſit, derivetur per diaphragma CD in F. Secundus I K atrin- gue apertus derivetur ex fundo J uſque in K. Tertius G H ex G per fundum ſuperiorem in H ductus nonnihil emincat, habebiſque machinam paratam. Effectum itaque ma- chinæ ſpectaturus, repleatur vaSA per foramen Vagud, obturatogue ſoramine V, projiciatur Ag intra craterem VHE, quæ per canalem Quumodo E F deſcendens, aërem in vaſe B ſtabulan- aqua vi ventorum elevetur. tem, per canalem K expellat, aer verò hinc expulſus in vaſe A premet aquam, quæ preſſa tium inhibiti ampliorem locum quærant, nec inveniant, per ſubtiliſſimas etiam rimas fiſſuraſque montium veluti ſphones quos- dam, ſummo impetu evadunt;& ubi intra lebetem aliquem aquam reperiunt, illam haud dubiè prement;& ſiquidem crypta alium fi. phonem habuerit, per eum aguam eprimet. Sed rem eemplo oſtendamus. Sit mons FG H intus habens Hydrophyla- cium A, fornice C clauſum, intra quem Hs- ſura ex D per modum ſſphonis pateat,& ſit DC. Dico ventos per ignis ſubterranei hali- tus aut quovis alio modo excitatos,& per K K 2 cana: prius Naturæ prototypo inexſtitiſſe; quod ſeguenti technaſmate demonſtro. 260 MUNDI SUBTERRANE!I gecl. I. canalem D C compulſos intra fornicem C, tum ex lacubus& fluminibus humidum in Exper hydrophylacii A, dum exitum non inve- autrimentum ſuum naturali quodam appeti- niunt, aguam preſſuros; aguas verò preſſas, tu artrahant; cum enim innumeris fiſſuris, per alium quendam hiatum, veluti per fibris, poriſque Terra conſtet, per eas mare quendam caualem, qui ſit EI intra lebetem B veluti per venas quaſdam, dum ſeſe inſinuat, monrig X lebete A ſublimiorem, ſive is in- Telluri univerſæ debitum nutrimentum per tra ſive extra montem in ejus vertice con-· infinitas alias venas, haud abſimiles venis ſtitutus fuerit, in ſontem aut lacunam ſeſe capillaribus in corpore humano, præſtat. exoneraturas. Ratio ex præcedenti experi- Sicuti enim inciſa pelle quocunque humani lua we. mento luculenter patet. corporis loco, ſtatim ſanguis exit, exceptis n vnnſ. 2 4 2 14 E X P E RIM E N T UM II. calloſis locis: ĩta nullus ferè locus eſt in Tel- pa ham. 1 „ lare, in quo ſi altius terram eruas, aquaàm non lum ſcare, Otum eſt experimentum de rortuoſo fi. gi, 1 1 5 al a 5 ſubito reperias, exceptis nonnullis locis de- i pl phone, quem ubi agua repleveris,& u- ſartis&. Frant, a 1 ſertis& fabuloſis, quæ calloſis partibus in hu- fi no extremo in vaſis fundo aquis repleti po- ſalen mano corpore non incongruè comparantur; zaalae ſito, alterum extrorſum directum fluere ſi- 8 veris, totum vas ehauſtum iri;& ſi viva & ſicuti hæ ſi altius perfoderis, ſanguinem, tper aqlig t num per ſiphonem uo. ita illæ agquam tandem ſubminiſtrant. Eſt kult, 2 4 9 111 f0 itaque univerſus Terrenus Globus ſbris fis- uam d %% ſuriſque, uti diximus, non ſecus ac Corpus dehtzin do, ſubinde 27re ſubterrancos meatus acci- eemeeene bee daee, bne dere tibi perſuadeas velim. ee, maeeeb, ae brofes 5 Sit lebes intra A montis viſcera, ſit& alius 8— beeeee eeee, intra montem C; ex cujus fundo meatus C E 15 4 ni neceſſarium nutrimentum attrahit. Fit au- Terna u. 1 tem hæc attractio multis modis; primo par- Ua 155 montium, poſtquam halitibus igneis urahtan exaruerint, in ſita quadam vi, in ſuæ ſiccita- tis ariditatiſque remedium, vicinas humoris venas ſuctu attrahunt,& hoc pacto, ne pror- ſus corrumpantur, inſtaurant. Secundo, in- venitur inter terreſtres glebas ſubinde gy- yſea ſeu cretacea materia, quæ uti mira vi ad ſugendum, ex inſita ſibi ſiccitate, pollet, ita aquam quoque ex imo loco in altum ele- vans in extima ſua parte in lacunam effor- 1 bilel mat. Experimento res clarior fiet. aumt ne 0 E X P ERIME NT U N.— Fhlatr columna A C ex gypſo, in cujus ſum- dan mitate crater B formetur; hanc impoſi- A à natura ſit directus in lebetem A; ex ſundo verò F alius meatus, longior primo, deductus ſit in canalem B. Fluente itaque agua ex le- bete A per canalem F g in concham B ne- ceſſarid Vacui formidine aqua ex lebete Cper canalem C E attracta, in locum abeuntis ſe ſubſtituet, ſcilicet in lebetem A;& uti aqua in eratere C eſt perpetua, ita quoque fuuus per canalem F in B craterem perpe- tuus erit; ubi quoque ſe foras vel in fontem, vyel in rivum exonerabit. „dee. Hiſce artibus ludit in Subterranea Oeco- rum ſiunt nomia Naturæ ſagacitas; quæ quamvis à no- vabeſ. ſtris ſenſibus quàm remotiſſima ſint, ita Punv. tamen ſubinde fieri, ipſa ratio dictat. Cum zota naturæ operatio, uti non in alio quàm ix attractu quodam& repulſu conſiſtit, ita quo- que aguis ducendis partim vi epulſiva, ut in primo experimento; partim attractiud, uti in ſecundo hoc experimento patuit, utitur. MO b 9 88 VII gyyſea columna ſuck à ſueceſſivis par. fumina naſcantur humidi: tibus paulatim attraclam, tandem uſque ad tatis attractione. craterem B columnæ A pertingere, ibidem- ſæpius inculcavimus, guomodo uni- que uſque ad inundationem perſeverare; verſæ poroſæ Telluris fibræ tum ex mari, cratere verd evacuato exſiccataque co- lumna, tam in centro C, conchæ D, aquis repletæ, per aliquot horas relinque,& invenies LIB. V. DE FLUMI C40. III. lumna, ubοο ſuctu craterem aqua repleri. Idem quoque in montibus gypſeis ſeu cretaceis fieri tibi perſuadeas velim. Sed dices forſan, Haſce gyyſeas montium bras, mox uli humidum imbiberint. ab ulte- riori aquæ atrractu ceſſare. Reſpondeo, ceſſa- re quidem aliquantiſper, ſed mox ac ab ha- na- NUM ORIGINE. 261 ſentiam condenſantur in nubes; hæ frigore at᷑reæ regionis diſſolutæ in pluvias extrinſe- cas revertuntur. Ceſſantibus verò ſubterraneis vaporibus, dum quod in abeuntis vaporis locum ſubſtituant corpus, non habent, tunc metu Vacui arem circumſitum unà nubibus vaporoſis miſtum per eaſdem montium ri- litibus igneis denuo exHiccatæ fuerint, cra- mas attrahunt; aer verò vaporoſus intus at- teres novo ſemper& novo ſuclu repleri, ea tractus ad calidioris aeris contactum, ſta- naturæ moderatione, ut ab aquæ ſuctu gy- tim inylu viam ſubterraneam reſolvitur, quæ pſea materia nec omnino luteſcat, neque inter cavernas collecta, novam dat ſubinde ab igneis exhalationibus prorſus exſiccata& ſontibus& rivis originem. in pulverem redigatur, ſed mediocritatem Mirantur multi, cur montium apices plus- cur monte, quandam ſectetur ex humido& ficco æquè viæ imminentis tempore, ferè ſemper nubibus 5 epſum conflatam. Cyyſeos autem hujuſmodi mon- ob welentur: hi rationem aliam non eſſe ſciant, pro- * es reperiri& Apenninus& Alpes ſat demon- quàm vapores, qui mox ac per montium ri- drimi ſnr: quam qui biberint, ſtrumoſi redduntur. Sed frigidi contactum in aubes condenſati con- de his in ſegquentibus, ubi de aguarum vrribus ſiſtunt;& ne difflentur, à frigidis atreæ re- abunde diſſeremus. gionis vaporibus aliunde in altum elatis, veluti obſtaculis impediuntur: gaudet enim adeo hujuſmodi attractus& repulſus ludibriis Quomodo novi fontes, lacus& flumina ſab. Natura rerum, ut ſine iis nihil in Flemen- inde ex terræmotu hſcantur. taris materiæ reciprocatione, nihil in im- preſſionum Meteorologicarum formis con- Naat Hiſtorici,& inter cæteros Sene- ſtituendis attentare videatur. ca& Plinius, in magnorum terræmo-* tuum ſymptomatis, ſubinde fontes rivoſque MO DUS VIII. 1 70 Iuc Ueeld Seneca Plinius buner; o, ne pto. NM 1 cundo, in- Hindde 1 Winde exoriri iis in locis, ubi prius nulli extite- rant. Quod qua ratione fiat, oſtendam. Anguinis in humano corpore per univerſas Eremplum Oyenas pericycloſis ſeu circulatio, hujus — circulatio- mica ſia— terræmotus fiat, in præcedenti- temporis Inventum eſt, innumeris experi- fanguini- polles bus fusè oſtendimus. Vulcano, vel, ut Chy- mentis ita comprobatum ut de eo nulli in humano ltum ele· ici! 5 i diis in ſt b. Ji 1ſ1 1 8 dubi ſſ. corpore cir: mici loquuntur, Archæo incendiis in ſub- amplius, niſi rerum imperito, dubium eſſe ee im eftor. terraneo ſuo regno ſæviente, fit, ut per queat. dafer. caminos ingens halituum igneorum copia per Mira res, hanc ſanguinis portionem quæ canales pyragogos diſpellatur, qui in ſub- modo in venis pedum conſtitit, poſt aliquot terraneis meatibus incredibili impetu 4u. horas capitis venas adſcenſu peragrare,& ctantes, dum exitum quærunt, nec—. hinc iterum deſcendere, ut adſcenſu novo de- niunt, tandem anguſtiarum impatientes, relictam ſtationem repetat, utique admi- Ex interio- exitum ſibi unde labefactatis con- rabili Naturæ conſilio; de quo uti uberrimè elies ee cuſſiſque drophylacii alicujus fundamentis, alibi tractavimus, ita hoc loco non repete- lapſu, mul- proſtratoque fornice cxteraque mole fornici re libuit; quare ut ad inſtitutam nobis ma- tacalſan- incumbente totum ruere neceſſe eſt; cadente 4¹ 11 700 EPlela, 7 7 tur muta- tiones. — verò mole intra ſubjectum hydrophylacium, cum unà cum aqua conſiſtere non poſſit, agua violenter preſſa& hoſpiti advenæ cede- re coacta, perque abditos obvios ſibi cana- les expreſſa, foras in fontes erumpit, vel ſal- tem foras expreſſa locum molis ſubincum- bentis occupans in lacum efformatur, uti Anno 1638 me præſente contigit ad S. Eu- phemiæ Calabriæ oppidum, quod terræmo- tu abſorptum, ejus loco fagnum reliquit. Complura hujus rei eemplaadducerè pos- ſem, ſed cum in præcedentibus de iis actum ſit, hic ea repetere ſupervacaneum eſt. MS Quomoclo ex condenſato at᷑re, ventorumgue flatibus fontes& flumina naſci qucant. N Aſcitur nonnunquam ingens vaporum teriam revertamur, dico haſce cyclici motus ratliones, non in humano tantum corpore, ſed in elementi aquei, ſive, quod idem eſt, in Oceani pericycloſi, Naturam obſervare: Vide quæ in Libro I, Sect. I, Cap. ſæde Oceani per Polum Boreum& Auſtrinum circulatione, uberi ratiocinio philoſophati ſumus. Si quiſpiam igitur contumacioris ingenii has noſtras rationes de origine fontium, flumi- num, lacuum acceptare nolit, eum ſaltem hanc decimam non deſpecturum confido; cùm quod natura in ſanguinè circulando mira ſagacitate præſtet, id eĩ quoque in aguarum ex mari per montium vertices circulatione, minimè denegatum eſſe videatur; cum unum& idem ſit utriuſque principium. Quomodo autem hanc circulationem exequatur, de eo conſule HReræum,; qui per erræus valvulas venarum ductibus inſitas, id Corde Julqve“ halituumquè copia in ſubterraneis locis; primo hujus motionis auctore& motore ſbide qui per poroſos fiſtuloſoſque montium tra-· accidere ſcitè ſanè demonſtrat. Si quis ſeyerr ctus educti, ſtatim ad aèris frigidioris præ · itaque valvalas venarum cum aquæ duclibus 0 Kk z ſub- MUNDTI SUBTERRANEI combinaſſe, ut nullus tam exoticus effectus Piſqujſ circa hanc materiam aſſignari queat, cuuns 262 Secd. I. ſabterraneis ritè comparaverit, idem in iis locis accidere reperiet,& experimenta huc- uſque tradita luculenter demonſtrant. cauſam non ad unam e his decem reducas. Vides itaque, Lector, nos hoc in tracta · Quare hæc de fontium fluminumque origi- tu foutium fluminumque cauſas ita inter ſe ne ſufficiant. Grpn rn V. FFF De Lacuum in Aaniciebuss origine. enſeo nec flumen emittunt, nec recipiunt, niſi ex pluviis, aut liquefactione nivium de Iacubus in verticibus mòntium, eo- rivos lacu- collectos, meritò origo eorum examinanda If N præcedentibus ſatis actum eſſe c rumque origine: jam reſtat, ut de Bus, ſtagnis, paludilus, quæ in camporum pla- nobis incumbit. nitiebus paſſim occurrunt, nonnihil dicamus. Dico itaque, hujuſ. modli lacus, quorum in e. Sunt autem guadruplicis generis, juxta qua- externa ſuperficie nullum nec recepti nec % he druplicem combinationis ratienem. Pri- emiſſi fluminis veſtigium apparet, ſine occui- ſent. md enim ſunt quidam lacus, gui nullum Ha- to quodam Subterrancorum fluminum commer- vium recipiunt, nec emittunt, ſed in perpetuo cio ſubſiſtere non poſſe. Cum hoc pacto exiſtentiæ ſuæ tenore conſiſtunt, Secundo, non ſecus ac ii qui ex pluviis& nivibus li- ſunt nonnulli 3l Humina quidem recipiunt. quefactis oriuntur, æſtivo tempore Vapo- ſell nullum emittunt. Tertiò, ſunt alii 94. xum exhalatione exareſcentes ſucceſſutem- fuvium non recipiunt, ſed emittuni. Quartò, poris prorſus conſumerentur; quod tamen ſunt denique ui& recipiunt& emittuni. In diclis lacubus experientiæ repugnat, qui Præter hos modos, alius non facilè aſſignari tametſi hyberno tempore pluviis& imbri- poteſt. Quare hiſce ritè expoſitis, meritd bus, tempore verò verno liquefactione ni- totam de Lacuum origine pendentem litem vium eee, æſtivo tamen tempore, abſolviſſe videbimur. Sit itaque æduabili ſemper tenore, nativo audent in- 9 424 Pn K 8 cremento, nulli detrimento obnoxii. Quo- 2 niam enim er ſubterraneos canales ex ali- Ab e 1 4 5 17 quo W deductam aquam recipiunt, 0 ne cum tempore creſcente aquarum mole Hemodt lacus iterum ſub guadruplici exundent, per alium ſubterraneum meatum claſſe conſiderari poſſunt. Primd ſunt tantum aquarum demittunt, quantum per ex his quidam arte facti. Secundò, quidam priorem receperant: atquo hoc pacto ſub er inundatione Maris fluminumque relicti. æquabili ſemper tenore lacus hujuſmodi Tertid, nonnulli ex pluviis& liguefaclio. conſiſtunt. Et quamvis æſtate æſtus Solaris ne nivium intra montium lebetes collecti. attenuatrione aliqua ex parte in vapores ab- Quartò denique, ipd naturd per ſubter eant, defectus tamen ſubterraneo aqua- raneas ſcaturigines conſtituti. De tribus pri- rum affluxu ſemper ita inſtauratur, ut ei de mis, cum nec perennes ſint,& æſtate, niſi totali ariditate nunquam timendum ſit. Pa- operà& induſtrià hom inum aquà indigo- tet itaque idem hiſce lacubus accidere, quod rum conſerventur, facilè exareſcant, dice- ig gui in enterna ſuperficie& fluvios recipiunt re ſuperſedebimus. Sed ad iſcinſmmodi lacuum,& emittunt, hac tantummodo differentia, 10 gui cum ſine emiſſione aut alicujus receptione quod illi ſubterraneis, hi ſuperterraneis flu- 0 10 2— 2 33 10 Ke fluvii perennent, originem rimandam cala- minibus repleantur depleanturque. mum convertamus. Non loquimur hie de Unde mirum non eſt in America Lacum Aumole rivulis, ex vicinis fontium venis in e Panmenſt in lacus quoſdam evolvunt. Plurimi hujus generis lacus baſſim repe- 8 — lacum Parimen vocant, ſemper durare, cum is haud dubiè nullum flu⸗ 10 aliquem derivatis; ſed de Huminibus, qui ſe vel hydrophylaciis montium, quos Audes quorum radicibus adjacet, per ſub- terraneos receſſus continuetur; vel perpe- men reci· piat au omnittat. riuntur, præſertim in Regionibus yaſta pla · tuo ſubterreſtrium fluminum affluxu uti nitie circumfuſis, ut in Moſcovia, Hollan- expletur, ita per alios ſimiles intra inti- dia, cæteriſque Europæ, Aſiæ atque Ame- mas terrarum abyſſos depletur. Vide quæ ricæ locis; in Hetruria Thraſymenus, in Ve- de Origine Lacus Thraſymeni per ſubterraneos M ſtinis Fucinus, in Latio Rigillus, ſimileſque.ſ canales in(lan im ſe exonerantis, copiosè tra- 0 Inter cæteros verdò omnium toto Terrarum ctavimus in Libro, quod Iter Hetruſcum in- Lacus Pari- Orbe maximus occurrit Parimè Americz ſeribitur; ubi hanc opinionem ita experi- me in A- 85 85 8 merita vn· Lacus, AÆquatori immediatè ſubjectus, in mentis propriis comprobavimus ut de eo ſaiu. longitudine zoo circiter milliarium, 100 nullus amplius dubitandi locus relinquatur. Secundò, omnes illi lacas, gui mari adja- circiter in latitudine maxima, nullo nec cent, uti ſalſi ſunt, ita non niſi vel inunda- augmento, nec emiſſione fluminis mirabi- lis. Qui Iacus, ſimileſque, cum ingentes ſint, tione maris, vel per ſubterraneos meatus, qui- bus Uu 8 Wcz. LIB. V. DE FLUMINUM ORIGINE. 263 Cab. IV. bus cum mari correſpondent, conſtituuntur, hi qui ſlamina non reciplunt, ſed emittunt, uti Conſelt. Ar in Lihro I V. de Lacubus Mexicanisaffatim per ſyclragogos inciles abditos replentur, ita demonſtravimus. per flumen maniſaſtum deplentur: quæ ſatis 1 clara ſunt. N 91 ides ie MOpPpUS IlIV. Unde& quomodo illi Lacus qui Fluvios gui- demrecipiunt, nullum autlem emittunt, Unde& guomodio Lacus qui& Hlumina re- naſcantur. unt, Semittunt, naſcautur. ILIJ Ujuſmodi Lacus complures obſervan.· LItur à Geographis, quos inter meritꝰ conſiderandi; vel enim fluviorum au- n a- primum locum obtinet Lacus omnium ro-ſ gmento Lacus conſiſtentiam habent, ſine Mare Ca- tius Orbis maximus, quod Mare Caſpium vo- alia ſubterranea ſcaturigine,& hoc pacto iadec⸗ Ahm Fpium in- cant, quod ingentes amnes recipit, at nul- ſtagni nomen potius, quàm lacus obtinent; emittunt. * lum apparenter emittit, undique& un- vel præter fluviorum intromiſſionem emis- uullum da. dique ſcopuloſa montium catena clauſum; ſionemque ſubterranca quoque ſcaturigine re quo conſule præcedentis Libri Diſquiſi: augentur; qui rurſus varias conditiones ad- tionem 9. qua ejus originem ex profeſſo tra- junctas habent; vel enim plus aquæ flumi- Mare Mor- didimus. Secundo, eſt Lacus Aſphaltites, nis affluxu recipiunt quàm emittunt; vel — quod Mare Mortuum vocant, quod Jorda- minus recipiunt quàm emittunt; vel tan- mn, ne excepto Flumine nullum apparenter e- tum recipiunt quantum emittunt. Priores cuſſimus. Inter hoſce Lacus Soram in Mo- emiſſione reſtaurant per alios ſulterranca- ſcovia, in Perſia Calgiſtan, in Africa Oytur, a- rum aquurum affluxum vel defſuxum; ultimi liique complures adnumerari poſſunt. Quæ- generis lacus propter æqualitatem aquædu- ritur primò hujus efectus cauſa. Dico itaque, ctuum leges affluxus defluxuſque aquarum cauſam horum eſſe, quod Lacus hujuſmodi ex æquo diſpertiuntur; ut fit in fontibus ar- etſi flumina perennia apparenter admit- tificialibus. tant, netamen exundent cum tempore, per Notanda alia inter hoſce lacus differen- kumien alium non apparentem ſubterraneum mea- tia; quod nonnulli flumen quod recipiunt, 8 tum emittantur; quæ ita rationi conſona per medium lacus inpermiſtibili fluxu æuum 4u- ſunt ut de eo dubitare nemo, niſi forſan tranſiens extra lacum exonerent, uti fit in ſaun inſenſatus, queat. Lacubus, Lemano, per quem Rhodanus; in ſfione trans le Acroniano, per quem Rhenus; in Lacu Zai.- eunt. re ſive Bed, per quem Nilus tranſit incom- mixtus. Ula Flumen Moſcòviæ decem La- cus peragrare dicitur,& de aliis Chinæ& Braſiliæ lacubus narratur; quos brevitatis Lacus Chis- HOuſmodi lacuum ubique locorum in- cauſa omitto. Quidam verò excipiunt flu- „ gens numerus occurrit; inter quos emi- mina, ſed ſtatim lacuſtribus aquis perm iſta gantes mit. net Lacus(hiamy& latere Orientali Gangis; nullum fluxus ſui veſtigium relinquunt. tie fundlit hic guatuor eximiæ magnitudin is fa. Quod itaque nonnulli non permiſceantur, viog, qui inundatione ſua Regiones Siam& alia cauſa non eſt niſi quod cum aquæ flu- Pegu perpetuò beant; Oacuyhay in finibus viales lacuſtribus multò ſubtiliores tenuio- Chinæ oblongus, qui alteri ſociatus in Chi- reſque ſint, conſequenter iis veluti craſſio- nam illabitur. Tertius eſt Lacus Jiticain in ribus inſita vi& incommiſtibili fluxu ſuper- Charea Americæ Provincia 8o leucarum in natare gaudent. Quæ verò commiſtionem circuitu, ingentem parturit amnem, qui ta- ambiunt„ejuſdem quoque naturæ eſſe con- men pauld poſt alteri commixtus Lacui, vincuntur. Unde patet, omnes hujuſmodi evaneſcit, utique per ſubterraneos meatus ali- lacus ex fluviis, imbribus, nivibuſque li- bi ſibi exitum quærens. In Vicaragua ameri- quefactis augeri quidem, ſed per ſabterranebs cα qui à Mari Pacifico non niſi quatuor agudeductus, atque ſcaturigines, quoad origi- milliaribus diſſitus amnem emittit, qui cen- nem, totam elentiæ ſuæ rationem obtinere. tum milliarium ambagibus gyrans tandem in Oceanum Atlanticum evolvitur;hic pro- cul dubio à Mari Pacifico originem per 4b. E◻NX& dicttis hucuſque patet, guadruplicem kacuu m Lacus qui ditos meatus ducit. Hujus farinæ ſunt Lacus Ehanc modorum rationem, ad unami faci- 4iſferentis 0 Iſoguois in Canada, ex quo flumen S. Lauren- le revocari poſſe. Quod enim in lacußus re. 57 5 ſel emit. tii originem trahit; tales in Italia ſunt, Lacus ceptivis em iſſiviſque fluminum fit, id in la- 9255 Vullinius in Hetruria, qui Martam à ſe dimit- cubus nullo flumine aut recepto aut emiſſo tit; Lacus Rraccianenſis ſeu Sabbatinus, qui ſpectabilibus fit per latentia ſubter terram Aronam evolvit,& complures alii, quos flumina, quibus implentur& deplentur, omitto. Cauſa eſt opoſita priori. Sicuti enim adeoque ab externis non differunt, niſi lacus, qui flumina recipiunt,& non hæc ab omni ſenſu remota, illa mani- per occultos meatus alibi ſeſe exonerant: ita& feſto ſenſuum judicio comperiantur. 1410% Sit 0 5 8 8 Pur. 2 SUnt hujus generis TLacus iterum variè f e0 8 Aittones eo- N— Unde& quomodo Lacus qui nullum FHlumen ü guiclem recipiunt, Flumen tamen ſba emittunt naſcantur. 264 Sit Iacus A, qui B flumen reciplat, Qfu. mnen emittat, fiet, ut ſi Humina B& C co- operta& ſubterranea concipiantur, lacus A ſolus exiſtere videatur, ut in lacu N patet. Rurſus ſit Iacus quidam qui fumen B reci. piar, at nullum emittat; tunc imaginabe- ris tibi ſumen C ſubterraneum;& ſie lacum concipies flumine B manifeſtè auctum; C verd non apparenter depleri. Idem de lacu qui nullum quidem lumen recipit, id ta- Seck. II. Lacus V recipit L f.& Latus A reeipit B,&. nullum extra emittit. emittit C, flumina. er MUNDISUBTERRANEI men emittit, tunc concipies contraria ratio- Diſſaj ne lacum A per B ſubterraneum flumen non 1 manifeſtum repleri, per flumen verò C appa- renter exonerari. Qui hæc ritè intellexerit, is procul dubio propoſitæ lacuum diſferentiæ rationem nullo negotio aſſignabit. Quare hæc de lacubus in planis campeſſtri. zus exortis dicta ſufficiant. Figuræ ſequun- tur. Nota nigrum quod hic cernitur, deno- trare ſubterraneum. Lacus N flumen non recipit, neque emittit apparenter. Lacus 8 flumen non reci- pit, ſed emittit, ut I. 10 II. DISQUISITIO DE VARIIS AQU QUALI ARUM PIFEEERENTIIS, TATIBUðS, ſeve, quod idem eſt, De Thermis, ſeu aquis medicatis compoſitiſque, earumque natura, proprietate, origine. p De Aqua Fontana ſimplici,& de ejus honitate& malitia. Cap. I. Non datur aquæ ele- mentum aune oe, Heque puram. ſed ſubſtantiam variis hetero- cirs geneorum mixtorum corpuſculis mixtam confuſamque, quæ uti rerum variorumque experimentorum inductione oſtendimus 4- libi,& inferius fuſius demonſtrabimus, ita iis immorari nolumus. Et tametſi hoc loco aguam ſontanam ſimplicem dicamus, id tamen non deè ſmplicitate abſoluta, ſed de reſpectiva intelligi velim, in quantum videlicet ad alias aquas comparata majores ſimplicita- tis notas exhibet; quam tamen abſolute ſimplicem non eſſe, tantæ fontium differen- tiæ fatis oſtendunt, Et quamvis de iis ube- rius in Itinere noſtro Hetruſco egerimus, hic tamen nonnulla ibidem omiſſa, exactius tractare viſum fuit. Ser potabilis ſive dulcis aguæ diſſerentiæ ut plurimum ſtatuuntur: Primo Fontana, imis terræ viſceribus vena viva ſca- ſas: turit; ſecundd Lacuſtris, ſiwe paluſtris ſta- gnanſque; tertio, Pluvialis; quartò,(iſter- narum; quintò, Fluvialis; ſextò, Patealis. Odeufter primò, Elementum purum& ſimplex iꝝ rerum natura dari non poſſe,& Sex difſe- rentiæ dul- cis& pota- Bilis aquæ quæ ex 0 Quenam aqua ſit ſa- lubtior. conſequenter aquam, qua fruimur, qua- que carere non poſſumus, aon eſſe ſemplicem, ctionem aptiſſima, ſanguiniſque cum ex je- core in univerſam corporis œconomiam ef⸗ funditur, commodiſſimum ſit vehiculum, inter Medicos non exigua lis eſt& contro- verſia; Fontanam alii ob ſummam limpidi- tatem, ſuavitatem, levitatem, frigiditatem- que præferunt: Nonnulli, Platarcho teſte, llunucu imbrium ſive pluviarum aquam, ed quod Ievis ſit& atrea. Quidam ciſternarum aſuam reli- quis anteponunt, eò quod aihil aliud ſit, guùm aqua pluvialis,& ab omnibus quisquiliis de- ſæcatiſſima. Non deſunt, qui putent, fuvio- rum aguas eſſe ſaniſſimas, forſan inducti ex nonnullorum fluminum aquis ſaluberrimis, cujuſmodi Solinus Choaſpis fluminis Perſic solnus aquas eſſe dicit, tantæ perfectionis, ut Rex non alias quàm haſce in potum adhibuerit; uti& de aqua Nilotica, utpote ſuaviſſima 19 omnium& fœcundiſſima, aliiſque innume- bn ris enunciatur. Putealis aqua gravis eſt æ. he, grẽque conficitur, nec ſtatui quidem pote num omnis ſit putredinis expers. Verùm Bi. tantd fuerit minus damnanda, quanto ex. frequenti haurientium commotione magis magiſque emendatur; vel ſi è ſubterraneo fonte ſcaturiat. Lacuſtribus denique ſiye Quænam ex hiſce potu ſaluberrima, atque ſtagnantibus agquis veluti ab omnibus e Au- ad ſitim ſedandam juvandamque ſen ſalubrium emauctoratis, quid de reli- quis N un lelo dadtæ du gar 00 don poh fum ex LIB. V. VIRTUTES AQUARUM 059. I. duis recenſitis ſtatuendum ſit, oſtenda- mus. — 40 265 unde aquarum bonitatis ſalubritatiſque ſigna colligenda ſunt; quæ ſupponimus. xullun a. Et primò quidem pro certo ſtatuendum Primum itaque SigniE,!M atque univerſale 0 ＋ 2—. A— N da, ele eſt, nullam in Orbe Terrarum aquam dari bonitatis aquarum eſt, nempe ſi claræ ſint,. miſti guæ non ex terrenæ miſcellæ quiſquiliis, quas ĩis pellucidæ tenues, puræ, leves, ſui coloris, commiſceri neceſſe eſt, ſaltem aliqua ex par- ſaporum quidem expertes,& guſtui jucun- te polluatur. Si enim fontis etiam limpidis- dæ, quæque citò& caleant igni admotæ,& ſimi originem attendas, fieri non poteſt, frigeant, mox ubi ab eo remotæ fuerint; ſi quin exſubterraneis cuniculis per quos longo denique ne minimo quidem tempore in itinere tranſit, terrenorum ſuccorum lapi- præcordiis morentur, ſed facili ferantur tra- dumque diverſa proprietate pollentium in- mite, citra omnem ventriculi moleſtiam, a- dtura, corpuſculorumque raſura inquine- quas ſub hoc qualitatum ſignorumque com- tur; quemadmodum in præcedenti Libro plexu ad potandum laudatiſſimas, ac en ns Capite de Salſedine maris, ſat oſtenſum fuit. dæ valetudini commodiſſimas habeto, te- Dioſcori- Rurſus agualuvialis, uti ex vario vaporum, ſtibus Galeno, Dioſcoride, cardano, Matthiolo, des. variis mineralium ſpirituum copiis imbuto- aliiſque.. rum reſolutione accidit, ita terræ iis aſſo- Secundum Signum, S homines communi ciatæ dum redduntur, inguinamentum vitare alicujus loci agua utentes inveneris viribus non poſſunt. Unde ciſternarum aqua, quod robuſtos, calore nitentes, nulli crurum vi- tum ex diverſarum aquarum, quæ diverſis tio, nulli oculorum lippitudini obnoxios, anni temporibus in ĩis colliguntur, tum ex ſongam vitam ſanamquè trahentes, illas aquas grandine& nivibus hyberno tempore in te- ſcito eſſe probatiſſimas. pertem. ctis colliquatis miſcella quædam ſit, à Me- Matthiolus dicis paſſim, uti Matthiolus refert, improba- tur; eò quod nives& grandines, neſcio quid noxium& exitiale in ſe contineant, Flavials multorum morborum ſeminarium. Iterum alamoa. fluviales aguæ cum diverſorum mineralium, rivorum, omniumque ſordium morticino- rumque receptaculum ſit, certè ſaluti eas con- ferre nemo ſenſatus aſſeruerit, niſi longo temporis tractu magnis fictilibus aſſervatæ vaſis ac defæcatæ clareſcant,& prorſus ex- purgentur. Ua, Paluſtres 44chfli. 4 Nuck. tes putrefactioni ſunt propiores. neribus, ſi ſtagnantes excipias, nullum ferè eſſe poteſt, quod non nonnullam puritatis ſuæ jacturam patiatur; nullæ quoque ſint uæ varia transcolatione, concoctione, de- aatdbe emendari non poſſint. Unde ali- cognoſcere Cap. II. Agni momenti hæc experimenta ſunt in iis locis in quibus aut forta- litia, aut villæ, aut ſimilia hiſce ædi- ficari ſolent; cum ſolius aquæ defectus o- mnem deliciarum uſum tollat: nullum ve- rò terrenum ſit quod non alicubi ſubtus aut humidum, aut fontis alicujus venam ha- beat, meritò Aguileges Architecti de tan- to bono ſolliciti, quærere ſolent, aum ali- cujus ſcaturiginis latentis ſpes ſit; unde con- tinuo ſtudio intenti/aua quædam reperère, per quæ in abditæ venam aquæ tandem per- venerint; quæ Vitruvius l. 8 Archit. Plinius, TON. I. Signa laten- tis alicubi aqua. Vitruvius. Plinius. Ex his itaque ſex aguarum potabilium ge- Tertium Signum, Si in ſubjectis aheno flammis agqua mox ſerveat, ſimilique veloci- tate ſubtractis ignibus deferveat, illas pro- bæ ͤ& melioris notæ aquas cenſeto, præſer- tim ſi nihil, vel ſaltem parum arenæ aut limi in fundo aheni reſederit. Quartum Signum, Si legumina in ea cocta, & celeriter hercocta fuerint, nulla duritie relicta, certum tibi agquæ ſaluberrimæ in- dicium ſit. Quintum Signum, Si fontem intuearis, Quod idem de lacuſtribus& circa quem nec muſcus, nec juncus creſcit, ö ſtagnantibus aguis ſentiendum eſt, quæ u- neque ullis ſordibus inquinatus fuerit locus tique fluvialibus aquis tanto deteriores eſſe ille; aqua verdò pellucida, clara, per latices cenſentur, quantò immobili ſitu ſqualen-& arenulas nullo muco obductas tranſeat, certa habebis tenuitatis ſalubritatiſque i- ſtius aquæ ſigna. Quomodo verd aguæ cujuſyvis gravitas& levitas, bonitas aut malitia cognoſci,& per inſtrumenta hydrometrica deprehendi poſſint, in ſeguentibus multis variiſque modis doce- bimus. o De Aquilegiis ſive de Signis, per quæ, ubinam Aqua alcubi ſub Terra lateat, quis 2 it. Palladius& Caſſodorus poſterorum memoriæ paladius, commendarunt: Sunt autem ſequentia. Caſſiodo- I. Si videris ſocum herbis viridantibus, nec non proceris arboribus copioſa foliorum fœ- turã lusuriantem, certo tibi, alicubi ſabtus aquarum copiam latere, perſuadeas. Terris enim quibus dulcis humos non longè ſubeſt, quorundam germinum ubertas quaſi ſemper arridet, uti eſt juncus aquaticus, arundo le- vis, rubus validus, ſalix lenta, populus vi- rens,& reliqua arborum genera, quæ ta- men ultra naturam ſuam felici luxuriant propagine. LI 2. Aqua- Sec. II. Cretacea verra àa- quam pro· ducit inſa- lubrem. eſt, ſalubres ſpondet: Eubra quoque ſaxa o. pyxidibus acus collocari ſolent, ea tamen A Vend, ameb. peruncta in eo collocetur, inverſo ſſtu, ita ut 266 MUNDISUBTERRANEI 2. Aguarum latentium notæ ſunt ſalix er- Nonnulli, neſcio qua ſuperſtitione in Eaper. rativa, alnus, vitex; ex herbis ranunculus, tranſverſum acti, putant id effici poſſe per nymphæa, pulicaria, cyperus, mentaſtrum cribrum, in quo ſuſpenſa forfem, apicibus ſuis aquaticum& ſimilia, quæ& aquam amant, moxubi venæ latentis imminuerit, infalli- 10 & ſine ea nec ali nec conſervari poſſunt.: Ac- bili indicio aquam oſtendat. Memini me Superſitie cedit hiſce haud inevidens indicium, ſtabu- Viterbii hujuſmodi ridiculum experimen- am, 1000 lantes ranarum coaxantium greges. tum à Latomo quodam factum vidiſſe; ſed que„ 3. Sumitur ex qualitate locorum, terre- id uti nullis naturæ principiis fultum ſubſi.-* ſtriſque glebæ natura& proprietate. Ubi ſtebat. ita meritò omnium riſu& cachinnis cretacgum occurrit ſolum varia miſcella cor- exploſum fuit. ruptum, ibi nec copiam, nec boni ſaporis is ego addam nonnulla multò recondi- aquam ſperes. Contrà in argilloſa terra ab tfora, certiſſima tamen, guibus aguarum ab. omnibus quiſquiliis defæcata, aqua ſemper litarum latices explorare olim ſolebam. dulcis; frigidior in topho; dulces enim uter- 2 35 que leveſque facit aquas,& colando conti- EXxPERINMENTUN IV. 10 net ſordes. Glarea incertas, ſed boni ſapo- Fiat ex ligno quopiam ad aquam ſympathico, ris promittit. Fabhulum ex arena carbuncu- cujuſmodi Alnus& Salix eſſe poſſent, F4. loſa certas ſtabileſque,&, quod potiſſimum gitta C B, eo ferè modo quo in magneticis ptimas ſpeique certiſſimæ: ſub ſaxoſis mon. arte fabrefacta, ut medietas C A, eꝶ alio quo- tium radicibus& ſilicibus uberiores, frigi- diores, ſalubrioreſque. Atque hæc ſunt pręcipua ſigna apuarum latentium; nunc guomodo ex aliis modis expe. timentiſque explorari gucant videamus. E X PDERITIMN N Locus quiſpiam in profunditatem quin- que circiter pedum defodiatur, tum eirca Solis occaſum ærea vel plumbea pelvis oleo concavitas fundum reſpiciat, foſſæ interim orificio arundinibus& frondibus cooperto, humoque deſuper congeſta; poſtera die ape- an riatur;& ſi quidem in ære vel plumbo h, 2o/ copioſa guttarum aſpergine ſtillaverit,;,* de W 57 10 ntcha 45 u0 Iigno, quantum fieri poteſt ſicco, altera aum! 1 verò medietas AB, ex alni aut ſalicis viridi nnn EpERIf ME N T U II. ligno conſter, quæ in medio A concavo ex æ- Hule 0 reo cono ſimul commiſſa, perfectè ad æquili- n venſt Si ſimili præcedenti foſſe vas ¶glinum eru: brium nectatur; quo facto, fiat pes in quo dum adhuc& incoctum lancque vellas laxè inſtrumentum firmari poſſit, habeatque in junctum impoſueris, poſterà verd die ber ſuperiori loco obelum, qui æreo cono ſagit- confractum& humore evaporante diſſolutum, tæ inditus, ſagittam non tantum ſuſtentet, beald vellus quoquèe madidum ita ut aqua inde ex- ſed ĩta tenuem reddat, ut ſagitta nullo nego- g primi poſſit, Leperer! id ſanè copioſæ aſua tio nulloque impedimento& reſiſtentia fa- nih inibi latenris /ſ guum erit. cillimo& leniſſimo motu, haud ſecus ac in ö Idem fiet ſi ardens lacerna oleique Pleud magneticis pyxidibus acus, hinc inde agi- nſun exponatur in eadem foſſa frondibus coO- tari poſſit,& habebis inſtrumentum præpa- bne Perta quam ſi poſtera die etintlam vide. ratum; vel ſiconulus iſte concavus ægrius fieri ſlun ris, nullo olei aut elhhehnii defectu certò tibi poſſit, ſupra axem verſatilem ſagittam ægui- conſh perſuadeas, aguas inibi latitare non procul irabis,& idem proveniet effectus; ut in Fi- n àlucerna diſſitas. gura apparet 7 8 2 25 2 lent P, Item ſlignem in eaaccenderis, terra ada. Inguiſiturus itaque alicubi locorum aguæa 0 fta nebuloſum halitum exſpirabit, latentis aquõæ latentis venam, inſtrumentum in loco præ- dlhr indicium. cedentibus ſignis conſpicuo& umbroſo, mid ſummo mane ante ortum Solis conſtitues;& deinde poſt aliquot horas inſpice inſtru- Aquilex manè Orientem verſus, aute So- menti partem A B ſagittæ ex alnino ligno lis tamen ortum pronus in terram proſtratus, confectæ; quæ ſi deorſum declinaverit, cer- obſervet, utrum alicubi humores in tenuem tus ſis, eo loco aguam eſſe conditam; cum nubeculam ſe criſpent,& tremulo motu atrem enim dictum lignum maximam ad aquas„ feriant; quod ubi comperit, fodiat, de aqua ympathiam habeat,& humidum ex terra 2 condita ſecurus. vaporem avidè attrahat, illud neceſſariò humi-“ EFRie e eI, LIB. v. VIRTUTES AUARUM. 267 c. III. humido imbutum aggravatumque relictoſ tur. Secundò, vovcuniculorum olſtructione æquilibrio deorſum verget majorem vim aut apertione aliorum. Tertiò, recenti ali- id obtinebit, ſi lanè is floccis illud obtexeris; cujus putei aut fundamenti aut fodinæ, aut *. ob magnam quæ lanæ ineſt, humidi ſitim. ſimilis rei efoſſone, qua iter aquæ fluenti Sed hoc loco non omittam, guomodo fon- interciſum alibi aperitur. Quartò deni- tium venæ aliquando exareſcant. que, nova ſlvarum nemorumque pullulatio- Auomedo¶ Solent autem fontium venæ quadruplici deſne, aut evulſſone; arborum enim radices at- ee cauſa evaneſcere, aut comparere; primò 65 ter. trahunt aquas; inde eſt, ut ſons aliquis no- uum aur vr ſaxorumque infra terram laſum, à ter- va plantarum vel areat germinatione, vel generentur Tæ motu, vel pluviis, ſolutiſque nivibus pro- earundem fluat extirpatione. Vide quæ in % venientem, qua aqua, nè ſolita tendat via, Itinere noſtro Betruſco de hiſce pluribus egi- impeditur, novoſque exitus quærere cogi-¶ mus. Ga. De Aquis mixtis ſen compoſitis medicatis in genere earumque cauſis,& de mixtionis cum mineralibus diverſo modo& xatione. La dicuntur miætæ ſeu compoſitæ, Phyſiognomis, qui in infinita illa tempera. guæ en diverſisterris, metallicis corpo- mentorum diverſitate, ex prædominii eo- ribus, ſuccis, religuiſque mineralium rundem prognoſi non ita aberrant, ut non ſpeciebus commixtæ componunturs quorum uti ſubinde hominum naturam intimam ad vir- non eſt numerus, ita quoque aquarum diffe- tutes& vitia inclinationem veluti acu tan- dvnn darur rentium varietas finem non habet. Quem- gant& veriſſimè determinent. Ut idem in F Iimli. nulla vox, nulla inclinatio naturalis inge- feliciori cum ſucceſſu monſtremus, princi- nii, nullum temperamentum in homine dari pales tantum hoc loco rerum miſcellas, gui- poteſt, quod non ab alterius temperamen- bus aguæ tinguntur, enarrabo, ex quibus to differat; ita dico, nullam eſſe aguam, ſive Lector curioſus facilè modum reliqua ex- ſimplicem ſive compoſitam, quæ non ſpe- plorandi reperiet; cum exprædomiuio quali- cialem ab aliis quibuſcunque aquis Aeren- tatum ſenſuum officio experimentorumque riam ſortiatur. Adeoque dicere auſim, tot ope, non difficulter comperiantur. Mixtu- eſſe differentes aguarum ſpecies, quot diffe- ras itaque aguarum omnium qualicunque rentes ſunt terreſtrium glebarum, minera- tandem modo compoſitarum, ad guingque lium, metallorum, ſuccorumque tam li- Capita reduco. quidorum quàm concretorum ſpecies; quæ 1. Vel enim diverſis terreſtris materiæ Mlirtura- cum ſub numerum non cadant, ita quoque glebis miſcentur, quibus omnes terræ ſpecies dum in a. Cab. III. 8 8 uis exa· — innumeras aquarum ſpecies, præſertim ſi ſin- comprehenduntur.—— bendt a. gularum cum ſingulis mixturæ aptè combi- 2. Veldiverſis ſalium, qui ſucci concreti duaun nentur, exiſtunt; ut proinde difficile ſit, de dicuntur, generibus,& fiunt tot differen- „eilu, medicatis aguis firmum ferre judicium. Vi- tes mixturarum ſpecies, guot differentes Senecn.. derunt id, duo nobiliſſimi Philoſophi, Se- ſunt ſalium ſpecies. klnis neca& Plinius; unde ille lib. 3 Nat. quæſt. 3. Vel diverſis ſuccorum ſive liquidorum de aquis diſputaturus, Ad rem, inquit, ſe- fluorum ſpeciebus junguntur, quibus tum riam, gravem, immenſam acceſſimus; faciemus pingues, uti bitumina, tum non pingues, uti zuod in itinere ſieri ſolet; qui tardius exierunt, aquæ fortes& cauſticæ continentur. velocitate penſant moram; ſuſtinemus& opus 4. Vel cum metallicis corporibus miſcen- neſcio an ſuperabile, magnum certè, ſine ætatis tur,& induunt naturam eorum quibus tin- excuſatione traclemus. hic vero Iib. 31, cap. 1. guntur metallorum. plurimas aquarum vires differentiaſſue 5. Denique vel variis Iapidum generibus conſpicatus,(unctas, exclamat, quss morta- miſcentur, ſub quibus omnes ſaxoſæ ſub- lium enumerare queat? Cuidni cordati formi- ſtantiæ differentiæ continentur. Wn dent Philoſophi? inſinitum enim pertranſiri non Atque ad has guinque(laſſes, quicquid in poteſt. Non obſtantibus tamen hiſce diffi- Corporea& Subterranea natura recondi- cultatibus non ita deterremur, ut proinde tum eſt, revocatur; ex quorum commixtio- nobis haſtam abjiciendi animus ſit. ne ſequens gualitatum, quæ in ea quam re- Eſ. guleldam prodirè tenuss ſi non datur ultra. cenſuimus aquarum diverſitate eluceſcunt, Idem mihi præſtandum eſſe cenſeo quod ſeries emanat. L1 2 Aquæ 268 MUNDI SUBTERRANEI Seck. II. Terris infecte, Acidæ, Salſæ, Amaræ, Nitroſæ, Salſæ, Aluminoſæ, Calidæ, Vitriolatæ, Fri gidæ, Aquæ 4 Sulphurolr, Ex hiſce naſcuntur quali- 4 ſeu pingues, ruginoſæ, rates, ilt fürtt Venenoſæ, Ex calce& gypſo, Coloratæ, Metallicæ, Ebullientes, Bituminoſæ, Transformativæ, Mercurio infectæ, Purgativæ, Ferratæ, æratæ, Quibuſcunque membris ſa- LLapideſcentes. 4 lubres. Ex horum verd ſingulorum cum ſingulis in Bactris Oxus; in Carnenia Hyramnis; in combinatione, naſcitur admirabilis illa a- Africa NVilus, Viger& Zairus; in America quarum varietas, quam ſupra citati Philoſophi juxta Potoſium omnes fluvii aureis ſcatent concipere nequierunt; has enim daodlecim ramentis. Verùm de hiſce vide tractantes, ſpecies, ſi juxtaArtis noſtræ combinatoriæ prin- Ariſtotelem de admirandis auditionibus, Pli- ndotl cipia conjugaveris naſcentur 479O0016Oο, nium, Folinum,& hujus ætatis complures 05 id eſt, quadringenti ſeptuaginta novem Geographos. Noſtrum eſt cauſas hujus Chry- 85 milliones, mille ſexcentæ aguarum differen- ſorrhoias exponere. aln vi tium ſpecies. Has iterum ſi in differentes Si quis itaque quærat, Undenam huju terreſtrium glebarum, ſalium, nitri, alumi- modi auri ramenta originem ſuam trabant, u- nis, vitrioli, ſulphuris, metallorum ſpecies trum ex natura fluminis permixti terrenis combinatione reſolveris, numerum habebis, qui glebis, utrum aliunde? Paucis me in re mi- omnem aumerum arend maris ecedat. Quo- nimè recondita expedio: Si veng auf iſeræ niam verò in enarratis Juodecim ſpecie bus, fumini aut lacui ſabſint, certè ex, juxta ſemper grædominium ſenſibus occurrit, illo nonnullorum placitum, dici poſſunt in a- contenti, de ſingulis ordine, jam tempus eſt, quis ipſis generari; congruentius tamen lo- ut diſſeramus. quemur, ſi dicamus aurum in nativis mon- tium venis ortum, indè amnium rivorumque r ee e eeee ee,,; fluu& impetu abraſum rapi, atque in al- He Fontibus ſeu aquis argeHimſelis, veos fluminum derivari, eorumque arenis aliiſſue terrà infectis. aquiſque permiſceri; docetque experientia, 12 miſtionis modus in his omnibus in Tirolenſi Principatu, Boëmia, Saxonia, Nunmu! Impropriè conſiderandus eſt. Primdò ſunt nonnul- Hungaria,& denique in omnibus illis qus 4g, Ilæ aquæ medicatæ, quæ non perfecta, ſed gionibus in quibus montium uterus auro Samiubu nam. confuſa mixtura conſtituuntur; id eſt, quæ gravatur, ibidem& rivulos auri ramenta ab ſenſibilibus variorum mineralium corpuſculis auriferis venis abraſa aren iſque mixta oſten- ſcatent,& nullo negotio ab ea ſeparari pos- dere. Narrat Mariana Hiſpaniæ Hiſtorio- Maim ſunt. Secundò, quædam perſecta miſtura con· graphus, Incolas olim fractis ruptiſque mon- mintura ſtant, ita ut ſingulæ particulæ aquæ, ſingu- tibus aquam immiſiſſe, quæ lavando aurum conſtene. lis vaporoſis ſpiritibus intimè per unionem conveheret. Itaque aurum è venis abraſum quandam non niſi longi temporis decoctio- conſidet in arenis; in eis verò non gignitur; ne ſeparabilem miſceantur, atque aded 4- I. Cauſa auri. feri ſabuli. arenæ enim venulis carent, in quibus humor, num cum agquis corpus, unam ſubſtantiam, u- ex quo aurum lit, contineri poſſit, neque nam formam conſtituant, uti aguꝭ ſalſæ, calor maturans ed pertingit. vitriolatæ&c. Tertiò, ſunt denique quæ- Referunt Patres noſtri, flumina circa Po- iſa dam aquæ, quæ partim vera rerum quas toſinam Regionem in America ita auri fera- noſtre 1 continent mixtura, partim confuſa ſine ve- cia eſſe, ut noſtri Collegii Potoſini reditus ſu er au- ra mixtura conſtant: ſuntque compoſitæ e annui nulli ſint niſi quos ipſis ſumen auriſe- eoge m primo& ſecundo mixtionis modo. Hoc pacto rum ſubminiſtraverit; ita autem operantur: figfgnu, ömultæ ſunt thermæ quæ calcarium lapidem e· Mancipia certis& conſtitutis temporibus coligunt. vomunt,& à ſe ſeparant, utpote confuſa- ad arenam extrahendam mittuntur, qui nea quadam ratione iis inditum, cum ſale extractam arenam tabulis parum inelinatis verd perfecta mixtura uniuntur. Sed hæc à ſpurcitie& ſordibus frequenti ſuprà affuſe omnia penitius exploremus. aquæ lotione emundant;atque hoc pacto re- Auriſei Auriferi fontes& flumina ubique ferè lo- Iiqua terreſtri materia per affuſionem aquæ corum reperiuntur, ubi videlicet auri domi- ſublata, auri ramenta graviora relinquun- nantur fodinæ; præ cæteris celebrioris no-tur. Ramenta hæc crucibulis impoſita igni minis ſunt Tagus in Hiſpania, in Italia Pa- fervido colliquant,& deinde quod colli- dus„ in Germania& Hungaria innumera- quatum eſt, malleo in laminas deductum biles rivi; in Aſia Padrotus, Chryſorrhods, in uſum convertunt. Quan A N ſimu N1 0 lepe ſ ſchte quete 1 tatihe dum! 0olor. ſünt LIB.V. VIRTUTES AQUARUM. Quantum verò Nilus auri per catadupas præcipitati Ægypto ſubminiſtret, oſtendi- Cap. III. mus in ſecundo Oedipi Agyptiaci Syntagmate Na de Alchymia Aguptiorum, ad quem Lectorem rune ſecum. remittimus. Cum ĩtaque innumera hujus generis flumina in Geocoſmo reperiantur, meritò quis du- bitare poſſet, Otrum hac flumina non etiam aliguid à virtute auri participent, ſive, quod idem eſt, perfectè aquæ miſceatur? Re- dang, Aurun a, ſpondeo quod non; ſi enim in aureo poculo 269 §III. Aquis& fontiluus. De ſalſſo VUm in præcedenti Libro de ſalſedine ma- is abunde philoſophati ſimus,& in ſe- quenti de Salis natura ſimus tractaturi, hoc loco ſalſ.os Fontes non tam deſcribam quàm obiter tantum attingam, Conſtat itaque inter cæteras medlicatas aquas, nihil ſalſis Fon- rilus eſſe freguentius numeroſiuſque; negue en im ulla aqua non dicam medicata ſeu com- isperfecte Oommes a- een per centum annos aquam ſervaveris, nul· poſita, ſed neque pura quidem& ſimplex eee roteſt. lam tamen inde virtutem attrahet; cum e- aſſignari poteſt, qud non ſalis nonnihil ad- uul ſalis ad· 8 5. 5 2 8 2 nim aurum ſit indiſſolubile,& ſtrictiſſinis mixtum habeat; quod Arte Chymica ita 3%½. naturæ legibus compactum, aiſi aguis forti- comprobatum eſt ut de eo nulli amplius du- zus diſſolutum, deſideratum effectum præ: bitandi locus relinquatur. Sicut enim ſal ſe- undde ſtare non poterit. Contingit tamen ſubin- men quoddam naturæ eſt,& elementum ter- r⸗ de, ut aureæ venæ roſivo quodam& cauſti- reum, ad omnium mixtorum compoſitionem con- co liquore diſſolutæ in ſpiritus abeant, atque currens, ita natura quoque nullibi id deeſſe hiſce aquæ imprægnatæ nonnullam virtu- voluit, quod rerum conſervationi tantope- tem concipiunt; non putem tamen perfe- re neceſſarium foret. Hinc nullum ferè ctam auri cum aqua mixtionem dari poſſe, Thermarum genus dabitur cui non ſalis quid- ſed confuſaneam tantùm& leviter tinctam, piam immiſtum ſit; in quibus tamen aquis uti ſuo loco de auri potabilis natura fusè do- ſal prædominium habet, eæ quoque ſaſſæ vo- cebimus. De gemmiferis verò aquis& locis cantur; Quarum nonnullæ quidem naſcuntur alibi philoſophabimur. exintimis ſalſuginoſis montium cavernis, quæ- 6 11. dam e. ipſis ſſumintm ripis ſalſedine Hollenti- %%ꝙ*ͤCCC bus, alia er ipſis ſubtefrancis aſ uis nativa lo- Hects. corum ſalſugine al undantilus tinguntur. Et Vandocunque 4 tranſit per loca va- ſontes funiiqus Hungariæ, Poloniæ, Tirolis, Trio terrenæ ſubſtantiæ luto infecta, tum Saxoniæ, in Italia Volaterris, in Æmilia, * el quam ipſum lutum inſitam habet qualita- Piceno, Hetruria, Gallia, Hiſpania, in toto te tingitur. Fit autem lutum hujuſmodi ex denique Terrarum Orbe ubivis locorum creta, argilla, arena, gypſo, ochra, ſan- paſſim ohii id ſat teſtantur. Sed de hiſce in daracha, rubrica, cinere, calce, cæteriſque ſequentilus uberius DE O dante agemus. A, mineralium corporum arenis& pulveribus, ſimulac cum humore miſcentur. Cretaceꝶ& 0 885 IV. argilloſæ aguæ magno in Hetruria numero Ve Fontibus Nitraſis. reperiuntur, graves& ſanitati minimè con- wta virtus ucibiles. Si per arenam duriorumque lapi- Did Nitrum,& puot ejus ſpecies ſint, vide Lin ſequenti Lilro, Cap. de Nitro. Nos aquarum 0 75090 àdum ſabulum agua tranſierit, ea omnium o- hoc loco tantum aguas Nitro infectas allega- — 5 ptima cenſetur& ſaluberrima. Aguæ gypſo bimus; quod ut faciamus, ſcire te primùm erreſtrium brum iclæ pariter in Hetruria reperiuntur haud velim, Tellurem in nonnullis locis abun- . infrequenter quæ quidem uti externæ cor- dantiſſimum nitrum producere, uti Ægyptus Nitrum ubi nibir poris lotioni plurimum conferunt, ita hau- juxta Memphim, hodie cairum, ubi etiam unm Nu ſumptæ periculo ob cauſticam quandam calore Solis toſtum in lapidem vaſis confi- virtutem, qua gaudent, ubn carere eiſti- ciendis aptiſſimum convertitur. Per hujus- mantur. Quæ ochrà, ſandaracha, ſimilibus. modi itaque loca apua defluens, nitroſa qua- que ſcatent aguæ, potui ſummopere nocivæ, litate, magno rei medicæ emolumento tingitur. loco balnei tamen utentes à multis infirmi- In Sabinorum Agro, qui hodie Puteus Reti- —— eer eree autem hoc lapi- nianus dicitur, Catilias Agquas Veterum Seri- um genus ſecundum loca non parum; nam ptorum monumentis, vel ab ipſis Abori- 2—— 8 colore reperitur cineritio, livido, pallido, ginum temporibus celeberrimas, aitro re- ſubrubro; alibi lapidis genus naſcitur quod fertißimas dicti Auctores monſtrant, de erutum in gyyſum tenaciſſimum convertitur, quibus amplius in ſeguenti Libro, Capite de uti in ee eee eeee. lapidis Nve natantibus. Hujuſmodi ſunt nonnul- venas ſi aquæ tranſierint, redduntur allæ. læ aquæ in ÆEmilia juxta Maldulam,& in 5 is ſea- Cypſearum itaque aquarum ubique locorum Valle S. Martini juxta Viam Flaminiam aiſimun re. magna copia comperitur; uti in Italia apud in Bajano Territorio Brachulæ,& Suculla- beriatur. Camertes ad Callim fluvium, unde ex eo ria ad Avernum Lacum,& quæ eſt in Ena- bibentes, Htrumoſi ſiunt. Bononiæ puteo- ria Inſula. In Hetruria aqua Borra& Vola- quorundam aſua gyyſea, oppidò nociva terrana, in Germania laudatiſſimæ juxta Ar- bmeeg vi pollens zapud Hel- erg Helvetia ad Tigurum, in Du- N Fugeſtam; Puteolis in Campania, catu N irtenbergenſi ad Sylvam Martia- iiſque innumeris locis. nam, potiſſimum reperiatur. Plinius. Loca qua nitroſis a- Gypſea a- MUVNDI 270 8S UBTERRANEI Seck. II. nam, in Alſatia aliiſque innumeris locis; phureæ aquæ nomen obtinent, ſulphureos. quarum omnium virtus, uti. ſmecticà ſive abs- terſoria vi pollet, ita catharticæ ſive laxa- tivæ ab omnibus Medicis habentur, niſi a- liarum mixtura aquarum differentes effe- que effectus præſtant ſemper; ſive calidæ fuerint, ſive 5 Prioris generis ſunt Agquæ Albulæ, quæ ſulphureis glebis abundant, iis tamen non Quande ctus præſtent; yrædominium enim nitri aguas commiſcentur, ſed, ut paulò ante dixi, a- wac. po tentes facit, quæ& potæ malum habitum luminis prædominium habent. ex pituita contractum emendant, alvum Secundi generis ſunt omnes illæ ſulphureæ ſolbunt, proſunt nervorum vitiis, quod di- aſum, quæ frigefactæ ſulphuream indolem ſtillationibus infeſtatur, pectori; cutis vi- exuunt. tia ſcabiemque ſanant, auribus inſtillatfæ Tertii generis ſunt aquæ in Hetruria tinnitus tollunt, verbo, æquos cum ſale effe- S. Caſſani,& aquæ(ajæ propè Viterbium; ctus producunt, niſi quod ſal reſtringentem, cum enim longis ambagibus per ſulphureas alſlergentem vim nitrum prodat. Sed de Ni-venas vaporibus halitibuſque ſulphureis re- tri natura& proprietate ex profeſſo alibi. fertas tranſeant,& abraſis ſubſtantiæ ſul- 6 phureæ ramentis,& ſpiritibus iis immixtis 97 0 perfectè tinguntur,& intimè& inſeparabili De Aguis Aluminoſis. unione commiſcentur. uue a, eeeeee aquæ per loca alumine Ad bituminoſas aſuas quod attinet, certum aclu. referta tranſeunt, ejus viribus tinctæ, eſt experientis omnes pingues& bitumino- aluminoſæ fient. Alumen autem contrariis ſos liquores etſi prima fronte omnem cum quaſi qualitatibus imbutum eſt, calido vide- aquis mixturam en longa tamen mo- licet medliocriter,& ſiccis ſummè, frigidis ra devictos iis con uſe miſceri, uti omnes præterea ac potenter adſtringentibusm earum- lituminoſi ſuntes monſtrant; adeò enim(ut que indicia funt ſapor: primd enim in guſtu de nonnullis fontibus in Agro Parmenſi re- ſubdulcis actenuis, pungens linguam, un- fert Hallopius) bituminoſis vaporibus referti palapis de in amarulentum& inſigniter adſtringen- ſunt, ut ex flammà vix ĩis admotã aqua ac- — paulatim abit, quas vires aguα cum eo cendatur, neque poteſt flamma in ipſa aqua laniuoſu perfeclè mixtæ participant. Mirum ſanè eſt, accenſa ulla aquarum affuſione extingui, 92 en nullum me vidliſſe vium alumine tinctum, qui ſed vento ſolummoddò, aut pannis ipſis ſu- gquicquam herſarum in ripis hinc inde patia-· perinjectis. Naſcuntur autem bituminoſæ Theophra· tur. Neque enim, quod& ipſe Theophraſtus hujuſmodi agquæ ex pluribus bituminoſis notavit, aluminoſæ lymphiæ plantam ullam ſpiritibus vaporibuſque, qui Abituminis in aut alunt, aut gignunt, potentis ſanè ſicci- locis illis ſubterraneis bullientis vena per- tatis, quæ ei prædominatur, luculentiſſi: petuò elevantur. Verùm de natura, pecie- mum indicium; Unde morbis qui ex nimia 4s, origine hituminis vide in ſequenti Libro humiditate ſive frigiditate originem e eee w cunt, ſanandis mirum in modum condu- 6 VII— cunt. Tales ſunt aquæ juxta Tolſam ex alu- r. minoſis montibus profluentes; tales Abulæ De Agquis ſucco lapideo, ſiue petriffco pollentibus. 4 in Agro Tyburtino: Pkr 65 Itur ad Herculei gelidas qua Yyberis arces, telligo humorem quendam optimè elabo- Canaque ſulphureis Albula fumat aquis. ratum& coctum eæ materia lapidoſa genitum, Aliæque innumeræ, uti ex catalogo Iherma- qui humor ſeu ſuccus fieceſcens vertitur in la- rum conſtat. pyidem; Aquæ verò medicatæ hoc ſucco im- butæ vocantur petriſſc, quia quamcunque rem illis impoſitam ſucceſſu temporis vel 5 775 lapideo inducunt tegmine, vel eam etiam eee A Quæ hoc locotripliciter conſiderari pose prorſus in lapidem convertunt. Invenitur ſunt, ut aliæ ſint Sulphuratæ, aliæ Sul- autem hic ſuccus potiſſimum in thermali- phureæ, aliæ ex utroque. Salphuratas dici- bus aquis, Quibuſdam duplici modo miſce- mus puras, quæ multum ſulphureæ ſubſtan-· tur, rren vera& propria; nonnunquam §VI. De Aguis ſulphurei& bituminoſis. tiæ incommixtibilis continent. Sulphureas puras, quæ vaporibus ſpiritibuſque ſulphu- reis quamdiu fervent, mixtæ, tinguntur; ſed frigidæ atque iterum igni ſubmotæ o- mnem ſulphuris tincturam, vaporibus ſpi- ritibuſque, qui in iis exiſtunt, avolantibus perdidiſſe comperiuntur, ita ut nec odo- rem, nec ſaporem, nec ullam amplius ſul- phureæ indolis notam præ ſe ferant. Si verò aquæ ex ſulphureis corpuſculis unà cum ha- litibus ſpiritibuſque intimè tinctæ& perfe- ctè mixtæ fuerint, tunc verè& propriè ſul- non vera ſed confuſanea mixtione. Prioris modi exemplum in ylanta damus. Si enim à planta quapiam aqua petriſica in alimentum at- tractum fuerit, tum& ſmul ſuccum petriſ cum attrabi neceſſe eſi, unde ylanta prorſus lapideſcit. Si verò ſuccus non fuerit cum aqua hermixtus, ſed confuſus tantum, tum quo- que planta vitato ſucco, aquam trahens nun- quam lapideſcet, ſed caulem ſolum lapideo veſtiet amictu. Quæ omnia experie ntia didici in Itinete meo Hetruſco, in quo propè Roncolanum Senen- LIB. V. VIRTUTES AQUARUNM. 271 Senenſis Territorii Oppidum duos ſontes ca.ſ perfectè aquis communicare nequeunt. Si ladlos obſervavi, quorum aqua per canales ad enim in aureo, argenteo, plumbeo,&c. po- ohlſevatio molares rotas vertendas ducebatur. In hiſce culo aquam frigidam vel centum annos te- aaleng her· canalibus cyperus, Junci. ranunculus, ſimi- neres, nullum tamen mixturæ indicium re- barum. leſque herb tanta adoleſcebant fœcundita- perires. Sed nos hemativæ ſententiæ adſcri- te, ut quotannis eas, nè aquæ motum in- bimus;& ad aurum quidem quod attinet, terturbarent, exſtirpare oporteret; extirpa- certum eſt aliquam id, ſi non perfectam ſal- tas verò projectaſque in vicinum locum, tem confuſaneam ſubire mixtionem cum ſerbas omnes in lapidem converſas non ſine liquore. Patet ex aguis fortibus; in guibus au- Hend admiratione ſpectavi. Cujus rei cauſam cum rum prorſus in inſenſibiles atomos reſolvi- à Molitoribus quærerem, reſponderunt, tur; patet& in auis chalybdatis& ferratis, Aquas iſtiuſmodi hujus virtutis eſſe, ut quæ virtutibus ferri ſeu chalybis imbuuntur quæcunque intra canales, aut in ipsꝭ aquà ad oHHEctiones ſypochondriacas ſaluberrimĩs. excreverint herlææ, mox ac extirpatæ fue- Quomodo itaque aguæ miſceri queant cum me- rint, Iapidiſcant; quæcunque verò extra a- fallis exponamus. quam in campis patentibus excreverint her- Dico metalla ſolida& ad perfectionem e bæ, iſtas extirpatas nunquam lapideſcere. ſuam per ignis purgationem depurationem- quis ir 8 C05 Cujus quidem rei caꝝſa alia eſſe non poteſt, que jam perducta, vix ac ne vix quidem l· baſſi. Abiann niſi quod cum iſtiuſmodi aquis ſuccus lapi- lam cum aſuis mixtionem, niſi adhibita deco- deus, ſive ſpiritus petriſcus intimb commiætus ctione admittere; hac enim ſpiritus metalli- ſit, herbæ verd aguam hoc ſpiritu turgidamſ ci ſuſcitati, ſeſe aliquo modo aquis commu- pro alimento attrahant, neceſſariò flat, ut nicant; uti in aquis chalybdatis experien- herbæ quandiu hoc humido aluntur, lapi- tia docet. Secundòè, Cum in ſubterraneis ve- cur herbæ deſcere nequeant; mox tamen ac eo deſti- vie metalla non ita ſolida& dura ſint, neque nuane tutæ fuerint, tum ſucci petriſici humidum in-· debitam perfectionem habeant, utpote quæ aquis ſant 5 8 7 von ſepi. tra herbas attractum ſaæ veluti lilertati reli. multo adhuc humido,& adinſtar terre- 0a5. IIl deſent. cfum paulatim ſicceſcendo, ex inſita naturæ pronitate tandem in id ex quo primum pro- diit, id eſt, n ſaxcam ſubſtantiam convertatur, ſimilem ei ex qua originem ſuam duxit; quod perfectaæ mixtionis cum aqua manife- ſtum ſignum eſt. Aquæ verò quæ non perfectè ſed confuſa quadam ratione cum hujuſmodi petriffco ſucco vel ſpiritu commiæxtæ ſunt, quo- uminis in ſena per· dect⸗ veluti cortice quodam lapideo tantum indlu- cuntur. ſtrium glebarum mollitudine polleantz fieri ſubinde poteſt, ut interveniente aguarum cauſticarum affluxu ſpiritus auriferi ſeparati, unà cum abraſis auri ramentis, mox ubi ſeſe aguis calidis inſinuaverint, iis unà virtutem ſuam per mixtionem quandam, qualiſcun- que tandem illa ſit, communicents atque hoc pacto ego thermas Piperinas in Helvetia,& ſi ad totam ſubſtantiam non lapideſcunt; ſed quæ alibi reperiuntur, auri facultate pollere exiſtimo. Cum in nonnullis locis thermæ dentur Eſt in Hetruria juxta Caſtellum quod argenteæ, merito quæri poteſt, utrum illud qui exiguo poſt ortum ſuum ſpatio intra torrentem, cui Sena nomen vulgò obtigit, evolvitur. Scatet hic torrens lapide quodam ſpiritu petriſſco fœto; hinc fluviolus ei ſimul ac commixtus fuerit, mox etiam petrifica qualitate imbuitur; omnia ſiquidem, quæ ob ſummam viſciditatem ac duritiem, qua pollet, aquis miſceri poſſe negat. Nos dici- mus, aguas quidem frigidas, ſive quæ in fodi- nis argenteis ſubinde rivorum more con- fluunt, mixtionis incapaces eſſe; i ramen ſpiritus argentei, aut Subterranei Ignis æſtu, An argen tum miſci- bile ſit a- à Colle nomen habet, fuviolus limpidiſſimus, cum aquis verè miſceri poteſt. Fallopius id ꝗ uis. Fallopius, 13 1 in dicta aqua permanſerint, uti ligna, herbæ, aut aquarum cauſticarum virtute in appro- frondes, aliaque, non quidem lapideſcunt, priatis venis reſoluti aquis thermalibus com- ſed tantummodo lapideo cortice, ſalvà ligni miſceantur, eas virtute quoque argenti ſpe- herbarumque ſubſtantià induuntur: quod in- cifica tingi, nihil dubito,& argentum in cal- dicat ſuccum petriſſcum aquis non perfectè, ſed cem redactum aquiſque mixtum ſat ſuper- confusè tantum, ut diximus miſceri. Sed de hac mirifica gualitate petrefacliva in ſequentibus fuſior Cap. de Impetritis, da- bitur dicendi materia. § VIII. De Agquis Metallicis. Lon 10 75 ne. A Cuæ Metallic dicuntur, quæ aurs, ar- genti,&ris, ferri, ſtanni, plumbique pro- prietates referunt. Utrùm verò metalla cum aquis verè& propriè miſceri gueant, magna inter Philoſophos Metalloſcopos controverſia eſt, Negativæ ſententiæ ratio principalis eſt, primò, quia ob indomabilem duritiem ſeſe que docet. Sed de his amplius in(ap. de Ar- gento ejuſque tinctura. Quæcunque de aguis auriferis, argenteis dicta ſunt, de æratis, ferratis, ſtanneis plum- beiſque pari pacto dicenda ſunt. Quæ qui- dem, uti dictum eſt, quoad ſalſtantiam nullis aquis miſcentur, ſed quoad vim à ſpiritibus iis inexiſtentibus communicatam. Non e- nim thermæ plumbales, quæ in Germania& Lotharingia paſſim inveniuntur, à plumbo appellantur, quod in ĩis plumbeæ ſubſtantiæ veſtigia reperiantur, ſed quod vim& pro- prietatem plumbi præ ſe ferant; atque adeò ad Saturninos morbos profligandos pluri- mum 9 —— — ————— ——— ＋ —— — —— * — 272 MUGUNDISUBTERRANEI Seg;. II. mum conducant. Accedit quod quantò] facilius communicent. Atque hæc de mixtu- metalla molliora ſunt, tantò vim ſuam aquis Iris aguarum ſufſiciant. SGK IV. De Mixtura Aquarum Medicatarum, icl eſt, Quomodo& ſua incdiſtria, quænam Mineralia ac Metallica corpora cuivis Aquæ medicatæ inſint, per varia Experimenta cognoſci poſſit. Cap. IV. Agni ſanè in re medica momenti eſt, infinita quædam varietasʒ in quibus uti facul- exactum de medlicatis aquis judicium tates non uno conſtant gradu, neque ean- ferre; cum ex eo tota infirmorum dem in uno atque in alio fonte efficaciam agni o-· iis utentium ſalus dependeat. Et quamvis habent, ita difficultates congeminant. complures, varios eas cognoſcendi modos Mecdici ut plurimum primarum notitia gdda- ue medicatæ præ ſcripſerint; viſum tamen nobis fuit, non- litatum contenti, diſciplinæ uſum per gradus i gu. nulla ab 4d%i nova& non obſervata experi- veluti quoſdam caloris diſtribuentes, à primo viri. iacagveſee. menta hoc loco tradere; ut hoc pacto nihil ad ſecundum, à ſecundo adtertium,& khinge 15 in hoc propoſito nobis argumento Lector ad quartum, ad quantam ſingula actionem reperiret, non undiquaque exactiſſimè dis- efficaciamque perveniant, oppidò fallaci cuſſum. conjectura æſtimant. Deinde cognito pri- Cum autem virtutes& proprietates aqua-· marum inter ſe gualitatum conneeus ad compo- rum thermalium in eo temperamento ſpe-· ſſtas conſequenteſque alias ex ordine natu- cialiter, quod aquæ ipſæ cum ipſis terre- ræ operationes progrediuntur;(aleſacientium ſtrium glebarum mineraliumque miſcellis quidem aguarum effectus, rarefactionem, fu- ſortitæ ſunt, conſiſtant; Miſturarum cogno- ſionem, digeſtionem& attenuationem; ſcendarum primdò quiſpiam modus per viam Humedtantium mollitionem lenitionemque; experimenti, unà cum exacta notitia Mine- Frigifacientium repletionem, diſtenſionem; ralium neceſſariò omni Corinthum hanc Siccantium denique adſtrictionem conden- 9 adeunte, promptus eſſe debet. Modus au- ſationemque, aliaque hujuſmodi rimantur. eutes erum tem duplici ratione perficitur. Prior totus Ex his denique ad tertium genus operationum inquiri de· ſenſuum peragitur miniſterio; Alter, quem proꝑrediuntur, quæ videlicet ex ſecundis Phyſici d poſleriori vocant, ex recremento- inter ſe, ac primarum virtute reſultant, quæ rum, quæ canales poſt ſe relinquunt, qualita- intus ſuſceptæ abſtergunt, lubricant, alvum te colligitur. Utrumque paucis exponemus. ſolvunt, ad vomitum concitant,& ſimili. Ineſt à naturà hominibus inſita cogno- bus corporis viſcera exagitant. Hinc ad ſcendi vis ab evidenter apparentibus& ſen- guartum operationum genus provecti inſignes ſibilibus, per quam non cauſas duntaxat re- quidem vires comperiunt, at ob abditas ra- rum venentur, ſed& planè ſcire videantur, tiones atque inexplicabilem ferè partium cùm ſenſibus conſonet ratio. Aguarum ita- nexum à tota ſubſtantiæ ſimilitudine dedu- que, quarum miſturam,& conſequenter na- ctà proprietate, vix hucuſque;niſi à paucis, turam& proprietatem noſſe deſideras, ſub- quos Divina Bonitas excellenti ſubtilitate ſtantia exploranda eſt, quantum nempe à ſim- ingenii beaverit cognitas. Hujuſmodi ſunt plici aqua, pondere, colore, ſapore, odore, quæ per occultos naturæ characteriſmos perfi- & tactus demum qualitate differre videatur. ciuntur; ex quibus aliæ lapides in veſica Quæ quidem ſubſtantia ut plurimum daplici renibuſque frangunt, epilepſiam ſanant, dote ſuperbit; una elementari, qua unaquæ- occulta quadam proprietate ſingula mem- que res qualitatibus operatur, calida, frigi- bra reſpiciunt; dementiam inducunt, affe- Mirief- Sheriſcare· da, ſicca, humida; altera ſpeciſca, quam non- runt oblivionem, hebeteſque reddunt, ſter- . nulli cæleſtem quoque appellant, omnibus nutamenta cient, calvitiem accelerant, aquuum. elementorum viribus, omnibus ſenſuum lacrymas eliciunt, riſumque movent, aliæ conjecturis ſuperiori; utpote quæ non niſi fœminas ſterilitate laborantes fœcundant. in mirificis effectibus ſeſe prodat; quæ ſanè Huc quoque revocari poſſunt omnes delete- ſi in ullo mixtorum genere, certè in aquis me- riæ qualitates aquæ; quarum in ſeguentibus dicatis potiſſimum ſeſe exerit, ut poſtea os- rationes, quantum ingenii noſtri debilitas tendetur; atque aded longè patet ut non di-· permittet, Dło dante aſſignabimus. cam ullus medicatæ, ſed ne ſimplicis qui-¶ Atque hoc pacto Mediei procedere ſo- dem aquæ fons occurrat, quem non nonnul- lent. Sed in tantis Medicorum fricis certa lus cœleſtis favoris radius adſpiraverit ac quædam regala, quæ rebus non dubiam lu- ſingulari beneficio affecerit. Quorum ta- cem afferat, tenenda eſt. Peripatetiei Phi- men inyeſtigatio tantò eſt difficilior, quantòꝰ loſophi plerique multum tribuunt ſenſatæ intimi cauſarum thalami magis ſunt inacceſſi. experientiæ; dum ad tactum aquas referunt Accedit miſturarum in aquis eluceſcentium calidas& frigidas; leves& graves ad pondus; ad L LIB. V. VIRTUTES AQUARUM. 275 Cap. IV. ad ſaporem dulces, amaras, acidas, acres, miſcibili aquarum mixtura feret judicium. an lalſas; ad colorem, puras, turbidas, cœru-· Proceditur autem triplici modo, Coctione, em leas; lucidas, nigras, atque alias aliaſque evaporatione,& diſtillatione; quæ totidem cognitio hiſce coloribus miſtas; ad odorem ſulphu- Experimentis comprobabimus. 325 reas, bituminoſas, ſimileſque fœtentiſſimi 0 time cagno. putoris; tametſi nemo hanc certam& in- XPERIMENTUMI. fends. fallibilem regulam ſequatur. Per Coctionem Mixturam aquarum Etiamſi enim multæ ex colore dignoſcan- cognoſcere. tur, certi tamen eſſe non poſſumus, utrum color ex hac potius quàm ex illa mineralis miſcella originem ducat; ſunt enim multa quæ aquam ſimili colore tingant. Si gaſtum Ccipe Vas vitreum, aut ſaltem teſtaceum vitro intus obductum; in hoc vaſe agua medicata cujuſcunque tandem illa generis 88 2— ſit, ad tertiæ partis conſumptionem coquatur conſulas,& acredinem quandam ſenſeris, b ene eer 8 gane 1 4 4 2 8— i n ris, utrum hæc à ſale, 8 ö ſcire tan We K erN mnibus fæcibus ſeparetur, ſolo ſedimento an ab alumine, an à nitro aut vitriolo, an * relicto. Cave vero ne ullam in partem vas ab omnibus unà mixtis originem ducant, P 8 moveas; hac enim ratione fæces iterum niſi ad intimas eorum facultates reſpexeris; 5 cum enim omnes acrimoniâ linguam velli- cent, à differentibus quibus pollent, facul- tatibus cognoſcendæ ſunt; ſalſæ quippe 4- guæ in potum aſſumptæ corroborant ſtoma- chum, uitroſæ contrà ſtomachum evertunt potentiuſque pituitoſos concitant humores: illæ aſperitatem manibus lotura ſua indu- cunt, hæ abſterſiva ſeu ſmectica vi ſua lenes & molles redduntz ſed uti in illis fallax aſpe- ritatis judicium eſt, ed quod complura mi- neralia lotione ſua manus exaſperent, ita mollitudo& lenitas manuum, quam abſter- ſiva vi ſua aitrum efficit, compluribus aliis quoque, uti calci, cineri, lixiviiſque conve- nit. Aluminoſa non odore ſed guſtu diſcer- nitur; eſt enim adſtringentis virtutis ſine E Xx PE KIME NTUM II. acerbitate, linguam tamen palatumque mi- rificè vellicat, dentes ſtupefacit; verum ſæcilus ſubſidentibus ſeparabitur; Accipe ex Altro groſſiori pannum, quem inpyramidis in- verſæ morem forſice aptabis, hujus apicem a- guæ coctæ aliquouſque immerges, reliquam verd panni extyemitatem prius made factam extra vas pendere ſinas; hoc modo fiet ut ex- tremitas madefacta extra vas pendens tra- hat aquam in altero filtri extremo, quod a- quæ immerſimus,& ſic aqua tota& ſola pau- latim ultro ſeſe per filtri tractum extra vas, ſolo manente ſedimento, exonerabit: Quod ſedimentum SFolis radiis epoſſtum, aſtendet mox varias Mineralium miſcellas, modo pauldò poſt exponendo. Per Evaporationem Aquarum mixturam 7 cum multa alia eoſdem præſtent effectus, de eegnaſehfe iis firmum judicium concipi non poterit. AOabe Vas vitreum latè patentis orificiiʒ Vitriolatæ& bituminoſæ apuæ guſtu& olfa- A cujuſmodi urinalia eſſe ſolent, quod lu- ctu cognoſcuntur: guſtu Iinguam acredine to ex farina& ovi albugine, juxta artis re- quadam, olfactum verò putentiſſima me- gulas obductum ſit; hoc in aliud vas teſta- phiti percellunt. ceum arena repletum ad medietatem im- Niſi itaque ex omnium unicuique miſci- mergatur, apuaqꝗ; medicata fepletum unà cum bili competentium gualitatum complexu di- teſtaceo vaſe vel Soli, vel alteri loco calido gnoſcantur aquæ, ob aliarum ſimil ium con- nullis pulveribus obnoxio, aperto oriſſcio ex- fluxum perfectè æſtimari non poſſunt. Quod ponatur interdiu; noctu ſeu frigidioris Cœli ſi verum eſt de ſalibus& aliis concretis fluo- tem pore ob caloris defectum nulla fiet ſepa- ribus, multò magis id de fluoribus in metalli- ratio. Eyaporata itaque hac induſtria aqua, cis aſuis. qui perfectam cum aquis, uti dixi- ſccentur fieces ſive ſedimentum ad Solem,& mus, miſturam non admittunt, verificabi- ex diverſorum mineralium ramentis mixtu- tur. Hinc alii ad inciles, per quos aqua medi- ram colliges, uti poſtea dicemus. Habet hoc cata fluit 3 ſpe explorandæ miſtionis confu- experimentum hanc ſibi adnexam difficul- giunt; ex recrementis enim mineralium ripis tatem, quod unà cum agua magna quoque adlhærentibus, ſeſe ad nonnullam cognitio- mineraliumſpirituum copia avolet, quod non nem pertingere poſſe ſibi perſuadent rerum fit in præcedenti Experimento. aquis commixtarum zut ſi ſulphure, alumi- ne, nitro, ſale, vitriolo, ſimilibuſque obductæ EXPERIMENTUM III. fuerint concretæque, talibus quoque ipſas a- Chymicum. quas conſtare credunt. Verum enimverò cum ii neſciant, utrum verè& perfectè, an confuſa tantum dictarum rerum miſcella imbuantur aquæ, omne de iis judicium pen- P Onam hoc loco Experimentum omnium debit. Hiſce motus, aliam cognoſcendie aqua- IT certiſimum ſecuriſſimumque, quo non rum miſturæ rationem præſcribendam duxi, particulæ duntaxat ſingulorum mineralium quam quicunque tenuerit, infallibile de aquis mixtæ, ſed& ſpiritus vaporeſque iis ToO M. I. Mm domi- Per Diſtillationem Miæturam aquarum cognoſcere. Exper. Modus pev 5 8 experimen- confunderentur; quare hac induſtria aqua d tum cogno- ſcendi mi- xturam. aquæ, Sell. II. Modius co- gnoſcendi ingula mi- neralia a- quis im- pnixta. 274 MUNDI S80U dominantes pulchra ſanè methodo,& infalli- bili judicii trutina dignoſcuntur. Sic autem procedes. Paratà fornacull R, cum ſpiraculo B igne animato, ejus concavitati vas teſtaceum C D E F imponatur, quod arena aliquouſque re- pletum ſit; huic arenæ ad medietatem im- mergatur aliud vag trictioris colli quod ſi- gnavimus litteris G H aguαỹnmedlicaia reple- tum; cui imponatur capitellum I, naſo K in- ſtructum, ita luto faſcioliſque va G in loco H coagmentatum, ne quid inde exſpirare queat. Naſo K capitelli I alia vitrea ſtula in L inſeratur, ed induſtrià oblutata ne& hinc quicquam evaporare poſſit. Hæc de- mum Hſtula LM, per medium vas ligneum N aqua frigidà repletum tranſeat; Oſropue foramine OP vð N exactè clauſo,& habe- bis omnia ad explorandas aquarum miſtu- ras præparata. in fornace A ſuccenſus arena Ignis enim vaſis C D EF, quod igni immediatè ſupra- ponitur, calefacla, calefaciet aguam medlica tam vaſi G incluſam, unde agua in vapores attenuata, ſimulac in capitellum I ingreſſa fuerit, frigore condenſata in aquam vertetur; quæ cum vapores ſpirituſque ſecum devehat, illi per naſum K deſcendentes novo frigoris occurſu, quo fiſtula LM ob medium aquæ frigidæ vaſis N infeſtatur, ehalare nequeunt. Ignis itaque hoc pacto urgendus continuò, donec tota aqua conſumpta fuerit,& ſiqui- dem nonnihil adhuc in vaſe G remaneat, Soli expoſitum exſiccetur. Seclimento ĩtaque fæcibuſque jam exſicca- tis, ad miſcellaneas mineralium ſpecies euplo- randas hoc ingenio procedes. Sedimentum ſu- pra tabulam ferream politiſſimam igne can- dentem, exponatur. Si itaque aquis fuerint commixta cinis, gypſum, calx, ſulphur, ſal, nitrum, alumen, vitriolum& ceruſſa, juxta ſingulorum naturam& proprietatem B TERRANEI examen inſtitues. Si enim aquis co xXta fuerint calx, marmor& gypſum, videbis illa in candenti lamina non comburi; ſed poſtquam alia fuerint combuſta, remane- bunt illa colore multò ac antè candidiori fulgentia; hac tamen differentia, quod ſi aderit, id ſtatim candidiſſimum fiet; calx verd& marmor ad candorem ma- nifeſtandum nonnullam moram tempus- que requirunt. Si ſlphur adſit, id ſtatim ſolita odoris graveolentia ſe prodet. Si verò ſal& nitrum, illa dum comburuntur in can- denti tabula ſcintillabunt; hac tamen diffe- rentia, quod ſal cum crepitu, nitrum ſine crepitu ſcintillabit. Si ceruſſa adſit, illa ſupra candentem tabulam ferream in intenſam rubedinem vertetur, atque adeò plumbi in- exiſtentis apertum ſignum eſt; ceruſſa enim uti ex plumbo fit aceto macerato, ita illa igne toſta ſandyx ſive minium fit. Si deni. que alumen adſit, id liquefactum lactei prorſus coloris ſigna poſt ſe relinquet. Hoc experimento ex rerum natura& pro- prietate deducto, ſingulas mineralium ſpe- cies aquis commixtas infallibili judicio comperies. Quomodo verdò an metallica corpora iis iu. ſiut, examinanda ſint, illud alia methodo, ut ſequitur, indiget. Quomodlo Metallicæ tincturæ Agquis medica- tis ineſſe comperiantur. V Etallicꝶ ſpecies non niſi ex ſedimenti corruptione dignoſci poſſunt; ita ut quodlibet metallum, quod aquis adeſt, ver- tatur in proprium excrementum,; ex quo de- inde hoc vel illud metallum adeſſe cogno- ſcitur;& hoc modo ferrum, argentum, au- rum, chryſocolla, æs, ſimiliaque inno- teſcunt. Ut verd ſingula recenſita in pro- prium excrementum vertantur, medica- mento quodam opus eſt, id eſt, erodente li- guore, cujuſmodi ſunt aquæ erodentes Chy- micorum, aut acetum generoſiſſimum at- que acerrimum. Modus procedendi ſequi- E X P E RI ME NT UM mmi- Exper. gentli tamen 71 L tur. Sedimentum metallicæ aquæ infundatur dudat. a in dictum acetum, aut aquam cauſtica virtu- rae a te pollentem, inſpectaque aquà, ſi ſupra aquis iniut deih ſedimentum obſervaveris concreviſſe ferru- in f ginem; certus ſis, medicatas aquas ferri mi- port xturam continuiſſe; ſi verò æruginem cre- viſſe videris, erit id æris miſturæ ſignum; ſi auruginem, id auri ſignum latentis erit, & ſic de religuis omnibus. Atque hac arte facilè cjuſuis aquæ cum quibuſcunque mineralibus mixturam com- peries. LIB. V. VIRTU Cap. V. Hydrometri ieeeeee e TES AQUARUNM. 275 Conſect. Deſcriptio, Quο Aquarum gravitas& le vitas exploratur. Sus eſtolim Inſtrumento ſimili in a- pollinem redacti, quantitatem operationi quæ ſalſæ miſtura Germanus Arti- fex Ioannes Toldenus, ex quo Cabæus illud accepit. Verùm cum vix fuerit qui ejus 77 rationem recte intellexerit, ejus hoc loco conſtruendi modum, ea qua potero brevita- te, docebo. Eſt autem ꝝſus ejus ſolummodo tum in iis aquis quæ ſalſum quid admixtum habent, tum etiam in dulcium agquarum levi- tate aut gravitate quacunque tandem de cau- ſa naſcatur, exyloranda. Conſtructio Hydrome- ventricoſa, tenuiſſimi colli, quæ palmarem Tri. tamen longitudinem non excedat; cui in centro haſis uncinum inſeras cui pondus cum opus fuerit, appendas;& habebis inſtru- mentum paratum. Figura ejus eſt A B. N , 0 W 2. Selige tibi quantum fieri poteſt, aquam lümpidiſimam,& ab omni ſalis terreſtriſque inquinamenti quiſquiliis purgatiſſimam:in- tra hanc aquamphialum immergito, quod fiet, ſi ſemper aquam ei paulatim infundas, us- quedum infra aquam ſubſidendo tantum o- rificium A non cooperiat. Hoc facto totam agquam intra phialam contentam, quàm ex- actiſimè fieri poteſt, pondera,& quantum pon- deris pendet aqua, tantum pondus uncino in fundo phialæ loco C appendes. Collum porrò ſeu fiſtulam N A in ſuos gradus hac diſtribues induſtria. 3. Concham, quantum fieri poteſt, capacem accipe, quam uriſima aqua, ut prius, imple- bis, cujus fundus ſit paulò profundior, quàm longitudo ſive altitudo phialæ C A; hanc 4 guam prius quàm exacliſimè ponderabis, con- ſiſtit enim in hoc totius negotii momen- tum; ſitque, verbi gratia, roo librarum quo- niam verdò una libra conſtat 12 unciis, 12 roo ducta dabunt 1 200 uncias aquæ. 4. Hoc etiam confecto, accipe ſalis opti- mè præparati, exſiccati& in minutiſſimum in r. Fiat phiala vitrea in modum ſphæræ mox ſecuturæ competentem. Ex hoc ſale re- hone particulas unciales ad rationem aquæ pau- lò ante ponderatæ, id eſt, pondera prius unam libram ſalis in bilance, ponendo in una lan- ce aquam, in altera ſalem, uſquedum æqui- ponderent; deinde pondera pariter unam unciam aquæ, cum una uncia ſalis; tandem ſeorſim ponito tot uncias ſalis, quantum in o- peratione tibi opus eſſe videbitur. Quibus poſitis ſic phialæ graduationem ordieris. 5. Impone phialam A C intra concham, pon- dere ſuo C inſtructam,& ſubmergetur, juxta ſecundam operationem, uſque ad orificium. Quo facto projice intra aquam conchæ 1 Salis ſepoſiti anciam,& ubi mixtum fuerit, aguam graviorem reddet, unde allevata phiala aſſur- getaliquouſque, verbi gratia, in dʒ quod pun- ctum diligenter nota. Iterum projice aliam duadus ſi- ſalis unciam intra aquam conchæ,& phiala 2½% 15. aſſurget altius, v.gr. in e, quod punctum nota. dus de Deinde rurſum aliam ſalis unciam projice · intra conchæ aquam,& phiala aſſurget in. quod punctum pariter nota:& hoc pacto ſemper alias& alias uncias projicies in a- quam, donec phiala toto collo ſuo emerſerit ſingulari ſtudio notando puncta contactus colli cum aqua; adſcriptis ſingulis punctis ſuis ordine numeris,& habebis iuſtrumentum præparatum, cujus oriſcium primo clauſum es- e oportuit, ne quicquam aquæ penetret. Uſus Inſtrumenti. Si noſſe cupis, guantum Salis admixtum ha- beat quælibet agua ſalſa, ſive illa fuerit mariua ſive fontana; tunc phialam und cum ſuo pondere eidem immergito,& ſtatim punctum contactur aquæ cum collo phialæ monſtralit in numeris guantitatem mixturæ ſalis contenti intra a- quam ſalſam tantæ molis quantæ aqua con- chæ erat, tantique ponderis quantum dicta aqua pendebat. Quod enim de pondere cer- to& determinato alicujus aquæ dicitur, id de tota aquarum mole dictum cenſeri debet, etiamſi in medio maris experimentum fie- ret. Supponitur enim, qualemcunque ſalſam aſuam æguali miſtura in omnibus partibus at- remperatam eſſe. Sicut enim ſeſe habet una 1 200 pars 100 librarum ſalis ad aquam in concha: ſic ſeſe habet cujuſcunque ponderis ſal ad ſimilem aquæ partem Cen een Ex hoc diſces primò, guantum aqua ſalſa medicata ſalis exceſſum, quantum defectum habeat. Secundò, datis centum libris agquæ iſtiuſmodi, guantum inde ſalis ectrabere poſſs, cognoſces. Tertiò, an aqua marina aqua fontand ſalſior ſit; an contra? Quartò, ex hoc cognoſces, datis quibuſcungue tandem m 2 dulci· 276 MUNDISUBTERRANEI Sect. II. dulcibus& potabilibus aqu¹e, guantum una& guanto plures globuli ſurſum adſcenderint, Exper 10 alterd Ievior; illa enim Jevior erit in qua ꝛantò aqua in ſpecie erit gravior; tanto ea- phiala profundius deſcenderit; gravior, in dem levior, quantò pauciores adſcenderint, 05 qua altius adſcenderit: quantò enim aqua lexiſſima omnium, quando nullus adſcen- gravior eſt, tantò phiala adſcenderit magis: derit. Sed hujuſmodi experimentum ſuas Qunꝰ quanto vero levior, tanto minus eidem ſub- difficultates habet; quare præcedeus inſtru- 9 ſidenti reſiſtet. Dependet enim aquarum po- mentum& uſui aptius,& nullis erroribus ob- lieb fpurs tabilium gravitas d quantitate ſalis ei ad- noxium reperimus. mixta, quùæ etſi ſaporem fallat, dum ſalis 25 gravior mixturam non percipit, inſtrumentum ta- zantò diſi- aal. men noſtrum fallere nequit. Aliud Inſtrumentum Hydrometricum. Fiat Tubus vitreus ejus quam hic vides formæ, ſitque ſignatum A B C. Tubus hic in A ſit apertus, cujus collum AB in quotlibet partes ſit diviſum. Huic tubo infun- des argentum viuvum, uſque- dum videris infra aquam globum B ſubmergi. Si veròd argentum vivum pondere ſuo in fundum totum de- 5 primeret. Hydrometrum, tum ſemper minus affun- des argenti vivi, uſque- dum totus globo majori B 0 affixus globulu C replea-· Alii ovαmaquis imponunt,& ſiquidem tur, atque hoc tamdiu aqua gravioris conditionis fuerit, natabit, continuabis, donec totus ſin levioris, ſubſidet. Sed neque hoc præci- globus infra aquam de- ſam differentiam aquarum determinat. mergatur ad DE,& Oſtendit mihi Sereniſſimus Magnus He- Aium: dus A habebis Hydrometrum ad truriæ Dux Ferdinandus 1J. alium bonita- 60 aquam librandam eaminan-· tem& malitiam aquarum explorandi mo- Duci iſtu.* damque paratum. Debes dum,& ita ſeſe habet: Omnis generis agua po-— autem hoc primum expe- tui aptas, fontanas, fluviales, puteales, la- uube- riri in aqua leviſſima; ſiqui- cuſtres& ſimiiles, in vitreis poculis ordine ex- dem aquæ paulo ſubtilio- poſuerat? deinde in quodam vaſe vitreo a- ri impoſitum Ihdrome. lium conſervabat liquorem, quem infundebat trum, amplius quoque ſub. intra vitrea pocula ordine poſita,& ſtatim mergetur,& tanto quidem in deterioris conditionis aquis agus in fuſcum 5 e quantò ſubti· colorem deflectere videbatur, in deterrimis jor fuerit,& ſimul in collo etiam in nigrum, in puriſſima verò aqua ni- differentia gravitatis& le. hil prorſus mutationis efficiebat: unde ſta- vitatis oſtendet. Argentum vivum ad nihil tim colligi poterat cauſa hujus tam repenti- aliud inſervit, niſi ut inſtrumentum ſemper næ alterationis. Cùm enim in agua purſimd ad æquilibrium teneat intra aquam. vix en mineralis miſcellæ inſit, li- quor in quod ageret, non re eriebat; in re- nrabins- E X Rn en e. liguis verò dicte ee ſpecierum mi- 2252 Raphal Raphaël Magiottus clarus inprimis Mathe ſtura quadam imbutis liquor, qualiſcunque 12 5 5 NMagiottus. maticus in ſuode reniſu aguarum per compreb- is fuerit, infuſus, uti agebat in congenitam Alind in. flonem Libello, ad gravitatem& levitatem ſibi miſcellam, ita quoque neceſſariam cau- Zaeene. aquarum explorandam, tale quid excogita· ſabat in e mutationem. Verùm guiſuam ra., vit. Conſtruitur„lic æneis craticularis aut hic liguor fuerit, dicetur in ſequentibus Li- conicus cylindrus in formam caveæ, ſeu po- bris. Capite de Præcipitatlone lifuorum in alios, tius naſſæ piſcatoriæ, uti in præſenti Tigura quibus præcipitatis aquæ nunc in lacteum, apparet. Intra hanc caveam ponantur com- jam in rubrum, modo in cœruleum, viri- plures vitrei globuli infra perſorati, quorum dem, purpureum, ſimileſque colores trans- 1 ſit in proportione Arithmetica mutantur, ubi mira quædam arcana reperiet Hiſce itaque globulis inſtructam naſſam in- Lector. tra differentis gravitatis aquas immergito, CA- LIB.V. VIRTUTES AQUARUM. 277 e. VI. aur De æſtu& calore Thermarum ejuſque cauſa& quomodo eæ adeo differenti mineralium tinctura iſceantur. rerraneo uberrime hoc argumentum cania quædam officina poſita fuerit, dico, diſcuſſerimus: nihil hoc lIoco reſtat, aquam ob vicinitatem æſtuantis ignis ſtuan- niſi ut modum oſtendamus, guomodlo aſuæ tiſimam fore; quanto quidem ea ab hydro- thermales caleſfant,& quomodo tot ac tantis phylacio remotior fuerit, tantꝰ æſtum ma- calilarum dliſferentibus virtutibus imbuantur. Experien- jus ſui decrementum habiturum, uſquedum (Oa in præcedenti Libro de Igne ſul- ſive hydrophylaciorum, immediatè Vul- e dice tia conſtat, nonnullas hermaò eſſe frigidas, adeo remota fuerit, ut ab omni Kſtu deſti- fentie a. quaſdam repida, aliquas ferventes quidem, tuta naturali ſuæ krigiditati reſtituatur. Et ſeld quæ tactum ſuſtineant, quaſdam verò ita ex culinariis effectibus liquet, quò enim Æſtuantes, ut injectorum animalium corpora ollæ igni viciniores fuerint, eò majus æſtus è veſtigio depilent, depulpent, exoſſent, incrementum concipiunt; eò minus, quò conſumant. Quæritur caſa. Dico itaque remotiores. Sed quomodo id ſiat in ſubterra- breviter, hæc omnia ex ſtu pyrophylaciorum nes geconomia, Tgura hic appoſita oſten- pendere. Si enim infra lebetem aquarum dendum duxi. 9 ... ——— Imaginare tibiſulterraneam regionem, in nalem offendere, ut videre eſt in pyrophyla- qua Apyrophylacium, quod per canales ſuos cio O, quod canalem a, igneo ſuo vapore pyragogos ſive caminos in omnem partem ſtringens, aquam magno æſtu imbuit, unde ramatim ſe porrigat, cujuſmodi ſunt L RS, aqua in thermis 5 exonerata pariter fer- A B, D G H,&c. Si itaque reconditorium ventiſſima erit. Hoc naturæ exemplum aliquod, v. gr. B, illi mmediatè ſuprapoſitum Veteres ſecuti Romanl, aguds in thermarum fuerit, certum eſt, ex æſtuantiſſimis hali- aſum, canalibus igne ſuppoſito cale faciebant. tibus ignis, qui ex pyrophylacio A continuo Sed& hæc in artificialibus pulchrè eluce- per canalem AB exſpirant aquas in cratere ſcunt. B contentas ſummum æſium concepturas, uti Sit Fornax A igne ſuccenſa, ea vapores fit in Bullicamo Viterb ienſi. Si verò dicti hali- igneos per canales pyragogos B CP ad vaſa tus per canalem pyragogum LR in hydro- EFH G emittet, qui ſummo æſtu feryen- phylacium V ſe inſinuaverint, æſtus incre- tes impingent in vaſa E FHGI canalibus mentum quoque minus fore in thermali a- inſerta& aquis repleta. Experientia docet, qua 8,& minus in W& minimum in X,& aguas dictorum vaſorum mox ubi intra con- adjacentibus thermis, donec ita remotæ cava eorum pertigerint, æſtuantis ignis va- fuerint ab A, ut penitus tandem omni calo- poroſis ſpiritibus calefſeri,& tantò qui- re exutæ frigefiant, Idem dicendum eſt de dem efficacius, quantò fornaci fuerint vici- canali DGH yyragogo, per quem ſpiritus niores. Hoc pacto F& G aquæ plus æſtua- ignei tranſeuntes ſeſe exonerant in aquati- bunt quàm H& I,& omnibus plus E. quæ cos crateres E& E, qui aquas exonerant in omnia me experientia docuit in fornacibus fontes Z.& V. Contingit autem ſubinde, CHinicis, de quibus in Septimo Libro ex pro- F 0 Mm z cedenti ——.————— U 8 —— 278 MUNDI SUBTERRANEI gecl. II. cedenti experimento patuit;ʒ ut proinde mi-· alias tepidas, nonnullas ſtuantißimas repe- cornllat rum non ſit, nonnullas thermas fere frigidas, Iriri, cujus quidem rei ratio ex dictis patet. Exper. ſliſo, uu all. e ee COROLLARI UNM. Hoc loco omittere non poſſum, quæ, dum Q: 8—— 5 Hiſtori, ranius Ex dictis quoque patet, cur in nonnullis hæc ſcribo mihi referuntur. Anno 1660.„ Ile, e, aquis inveniantur ſontes, quorum unus fri· menſe Junio, quo ingens terræmotus infe. tnbii Alter cali- dus, alier gidiſſimus, alter ferventiſſimus eſt; Cana- ſtavit omnem illam Galliæ Regionem, quæ 10 7 1 enim frigidior is aquæ ab igne remotior ſe à Burdigalenſi Urbe ad Narbonam exten- catgſa. 8 142; B; 1 eſt, quàm 155 fervidior. Accedit quod ſub- dit. Erat prope Bigornium ingens& præcel inde hydragogus per aliam aquam frigi- ſus mons, qui ferocientis naturæ vi, ita ab- dam incedat,& calore extincto, poſtea ſorptus dicitur, ut præter lacum ingentem, frigidas fundat aquas. quem poſt ſe reliquit, nullum ejus amplius veſtigium apparuerit; addunt, diſtrictum 85 illum circa Pyrenæos montes compluribus thermis fuiſſe refertiſſimum; in quarum u- nis poſt montis ruinam, aguæ prius ferven- tiſimæ tantum frigus contraxerunt, ut pro- inde nemo amplius illis uti poſſit. Quæri- tur undenam vehemens illa Re a- quarum in frigidiſſimas mutatio? Dico, ca- nalem pyragegum montis caſu Iſtructum, a- lium aperuiſſe canalem, qui frigidas duce- ret; vel ſi hoc non, aquas calorè omni per pyragogum adminiſtrato deſtitutas, tan- dem in nativum frigus tranſiiſſe. 1 —— E X BFE RN INM E N N U NI. Mixturam exhibens Aguarum. Ixtura aquarum vel eſt ſimplex, vel compoſita. Simplex eſt, quando cum uno tantum mineralium miſcetur;(ompoſi· ra, quando cum pluribus. fiunt autem mix- Sint duo ſontes A& B, ſit Acalidaus, B fri- ture eo qui ſequitur modo: gidus; quemadmodum in Agro Viterbienſime Ex ſuperioribus conſtat, terram innume- mrgim. obſervaſſe memini, non niſi Sipalmari ſpatio ris ſcatere mineralium ſpecieſus, ita ut nun- diſtantes; quoniam enim Ignis S, immedia- quam una& eadem in omnibus locis combi. ſerll. tè canali L ſubjectus eſt, mirum non eſt, natio rerum reperiatur, ſed pro liſferentium eam æſtuare; B verd cum à pyrophylacio venarum varietate multiplex omnino& ine- Premotior ſit, fit, ut calore ſenſim flacce- narrabilis, exceptis tamen ſulphure& ſale ſcente, aqua frigeſiat; præſertim ſi canalis V quæ d nullis unquàm aguis, in nonnullis qui- per aquas frigidas ydrophylacii X inceſſerit; dem majori exceſſu, in aliis minori aſunt. F ris ſenſu feſe exonerabit. Poteſt etiam id ſant hujuſmodi miæturæ, exemplo Geodæ- contingere, quod ex alio quopiam recondi- tico oſtendam, Imaginare itaque tibi 2u- torio aqua frigida ſeſe in; exerat, abſque gentem ſubterraneꝶ Regionis diſtrictum dra- ullo ignis remotioris acceſſu. gogorum canalium ductibus in var ios ramos 2 viſum, 2 E,„lefalellde llalbubr LIR V. VIRTUTES AQUARUM. 279 C4b. VI. vſum, intra quos aqua decurrens diverſorum fontem erumpeus, earum virturum, queis mineralium ramentis,& ſcobibus una cum ipſæ quibus mixte fuerunt ſpecies pollent, earum irrutibus tingatur; certum eſt, ingen- indolem referat. Sed rem paradigmate de- tem illinc diverſarum rerum ſpecierumdue monſtremus: miſcibilium colluviem naſci; quæ deinde in V e ———— Sit Hydraulicum quoddam A, quod in o- cem diſſitos; cauſa eſt, quia videlicet aqua mnem partem per diverſa Telluris diverti- per diverſos canales, differentibus minera- luan cula, in diverſos fontes B CDEF G erum- lium ſpeciebus refertos dum tranſit, iis tin- 1 fere. pat; tranſeat autem agu per diverticulum cta, in diverſis fontibus talem exhibet vir- „e ſive canalem R B ſabulo& arenacea materia, tutem, qualem præ ſe fert canalis ſive mi- vel præduris ſilicibus ſcatentem. Dico fon- nera, per quam tranſit. ꝛem exortum B dulcem aguam præbiturum, Vides itaque modum fimplicis miſtionis, cum canalis nullam præter dictas materiam, jam ad compoſitam accedamus. Et primò qui-Medienæ quæ aquam prædominanti quadam virtute dem ſcire te velim, aquas ſubterrancas non per tum multi minerali tingere poſſit, contineat. Trans- anum tantum hydragogum canalem viam ſuam eat verò agua ex A per canalem C ſale re- carpere, ſed haud ſecus ac in externa Tel- gravidæ, ertum, dico fontem C ſalſum futurum, talem luris ſuperficie, flumen aliquod principale, videlicet, qualis vena eſt, per quam tranſit diverſis rivis conſtituitur, ita id in diverſos 1234 ſalina. Iterum egrediatur ex A per canalem aquarum rivos ramatim diviſum divaricari, 135 AD, dico fontem D nitroſum futurum, ſye qui rami, uti diverſis diverſorum mineralium nitro tinctum iri, ea videlicet virtute quà ſpeciebus, per quæ tranſeunt, tinguntur, canalis per quem tranſit, nitro refertus pol-· ita iiſdem quoque, dum in unum aliquem Mateiia al-· let. Atque hoc pacto, ſi per A Ealumiuoſam fontem corxivantur, multiplici quoque di- msaguam deuam,& per A F vitriolatam,& per A& verſarum virium fœtura complentur. Hoc enm dueun. ferratam,& per R H ſulphuream tranſierit, pacto, ut rem exemplo comprobem, ex A fontes EF G pariter ea virtute, qua canales, per canalem ſulphureum tranſiens in KR&I , i ſe per quos tranſeunt, imbui neceſſe eſt. divaricatur, illinc per venam canalis ſalſu- boler. Vides igitur, unde ſimplex aquarum medi- gincam, hinc per nitraſam: unde ſulphurea catarum mlæxtura originem ſuam trahat, vi- materia canalis H mixta canalibus K&I ſa- delicet ex vena ſimplici alicujus mineralis linæ videlicet& nitroſæ, miſturam faciet ſul- nulli alteri commixta. Patet quoque indè phureo· ſale· nitroſam. Rurſus canalis K di- Quomolo 1 cur ſubinde in uno aliquo loco, difßerentium varicatus in L& M, vitriolatam illinc, hinc 0 virtutum aquæ medicatæ diverſis fontibus aluminoſam offendens venam, præceden- aauie va. comprehenſæ occurrant, quemadmodum tium, confluxu aquarum tincta, producet ſ. olim me in Urid oppido Juriſdictioni Ele- in ſontibus L& M, in M quidem agim ſul. ctoris Moguntini ſubjecto, videre memi- phureo: ſalealumingſam, in Lverò ſulphurec- ni, ſex videlicet ſontes diverſiſimis wirtutibus ſale-vitriolalam. Iterum rivus L. ſubterra- 7 pollentes, non niſi guatuor paſsvdbus à ſe invi- neus divaricatus in L, hinc auriferam in O, 15 illinc * 9 2 ——————— — ——— 280 MUNDI SUBTERRANE!I Secz. III. illinc in Pferratam venam tranſiens, in PKMN,& HIZ, S T intelligendum eſt, fonte producet aquam ſulphurco- ſale- vitrio- donec in Romnes corrivati, ex omnibus lato- ferream, in O fonte ſalphureo-ſale-vi. per quæ tranſeunt mineralibus fontem R, o- triolatoauream mixturam proferet. Et quod mnibus mineralium ſpeci ebus viribuſque de hiſce dicitur, de omnibus reliquis iοννompoſitum conſtituant. Idemque arte præſtabis quod Natura, ſi Patet hinc quoque, colorum, quibus dif-Aduseig nales, in unum aliquem fontem corrivaris. nim colorem aſſumet aqua, qualis eſt gleba ranſam Si enim ſingulos canales differentibus mine- mineralis quam pertranſit; ſi flava flauum, an ris ſale, nitro, aluminèe, bitumine, vitriolo, rubra rubrum, fi nigra nigrum, cœruleum ſi &c. repleveris, aquæ per canales hoſce diſfu- cœrulea, viridem ſi viridis, ſi candida deni- ſæ mineralibuſque mixtæ fontem tandem que lacfeum præſtabit, ſinguli ſuum in aquis conſtituent omnibus dictis ſpeciebus refertum. medicatis ſimplicibus, in compoſitis verò Ut proinde hinc vel ad oculum pateat Na-· miſturam verſicolorem. Sed hæc de miſtu- turæ in mixturis aquarum conſtituendis vis aquarum ſufficiant. Ars& induſtria. 8 r DbISQUISITIO FE Hees, Ei Aguis medicatis, earumque mirificis viribus& proprietatibus in ſhecie, quæ omnes ex Subterraneis originem habere demonſtratur. De principalibus Thermis, ſeu Aquis medicatis, qu in Geocoſii ſuberficie paſbim occurrunt. cap. I. Um terreſtrium glebarum corporum- necterem. Ex hoc enim luculenter patebit que mineralium diverſitas& varietas id, quod in præcedentilus tam operosè de- melius non cognoſcatur quàm per di- monſtravimus, Primd, perennem quendam verſitatem aquarum medicatarum, quas ubique Iguem ſubterraneum, qui tot tamque innu- natura rerum producit; certè operæ pretium merabilis multitudinis Thermas calore ſuo me facturum exiſtimavi, ſi hoc loco princi- imbuat, Telluri dominari. Secundò, innu- palium tantùm magiſque celebrium Ther- mera quoque ſulterranea eſſe vydrophylacia, marum, innumeris aliis quæ ad meam noti- quæ igne individuo comite calefacta ubique tiam non pervenerunt, omiſſis, catalogum ad- locorum per Telluris corpus innumeris per- foſſum meir moſ dni EIN Va DE MHERAMTFN 281 Aün(i5. I. foſſum tam hydragogis quàmpytagogis ca- guinque millia fontium perennium, aquæ præ- n nalibus, erumpant, non ſecus ac corpus ho- ſtantia cum nullis in Europa comparando- ninis mierocoſmicum innumeris venarum rum; virtutibus enim miriſicis pollent ob arteriatumque ductibus, ac principalium Tagi aureas fundentis arenas, divitias quas T au. membrorum ſeceſſibus admirandà Omni- vicinis undique& undique terris commu- potentis DEl Sapientia conſtitutum. Ter-nicat. Quos inter& plures thermales ſunt tiòd patet& mirus ineffabiliſque rerum o- Jontes, nominis celebritate toti Luſitaniæ ＋ mnium in unum finem correſponſus concurſus- noti: uti ſunt prope Obidos Caldas, Mo- que: Quartò, inconceptibilis quæ in dictis naſterio ab Eleonora Ioannis I] Regis conju- aguis latet virtutum diverſitas, quâ ſumma ge, in uſum infirmorum conſtructo Xeno- quæ in mineralibus latet differentia,& in- dochio memorabiles. Sequuntur Balnea ee, comprehenſibilis varietas potiſſimum elu- garbiorum juxta oppidum Alvor, in quibus ceſcit. Quæ uti ubique locorum ſeſe in con- loannis Il Rex, cum lethalis veneni reme- ſpectum exhibent, ita miram quandam oe dium quæreret, periiſſe dicitur. conomiæ ſubterraneꝶ adminiſtrationem o- Sed relictis aliis quæ in Beira& Conven- ſtendunt. Hiſce poſitis jam telam tandem tu de Laſoes ſunt aliiſque paſſim obviis, u- occeptam proſequamur. num nobis hoc loco prodigium exponendum 9 1 eſt, quod in fonte, quatuor à Conimbrica leucis diſſito, juxta oppida(utanhedium& De Anerm Europæ S de Luſitaniæ Cadimam, eluceſcit. Fons pede non amplius &Hiſpaniæ Fontibus& Thermis. hrofundus, arenoſus& ſubturbidus eſt, vul- Oropa Luſitaniam, Hiſpaniam, Galliam, gò Fervencas, à perenni aquarum arenarum- Italiam, Germaniam, Hungariam, Po- que ebullitione, qua fervet, ſic dictus; ea 1 tibus Inſulis Sicilia, Anglia, Scotia, Hy- alſofbeat, nec ſatis poteſt apparere qud in- bernia continet, quæ innumeris ubique jectos arborum ramos devolvat, cum non Thermis reſerta, ex ſequentibus patebit. In ſemel arborem integram experimenti cauſa Therma Lu- ſitaniæ. Luſitania octo, in Hiſpania 40, in Gallia 45, radicibus imis aut ſummis tantùm frondi- in Germania 120, in Italia 86, in Hungaria bus applicatam, trunco tantùm ſive ramo viciniſque locis 9, in Polonia ad Carpathum quolibet„ita avidè devoret, ut nullis viri- complures, in IlHrico 16, in Oræcia& vici- bus queat avelli& brevi temporis ſpatio, ne nis Inſulis 22; quæ omnes per occultos ter- tantillus ramuſculus appareat. Illud etiam ræ meatus ſibi correſpondent,& uno eo- accidit, ut labenti jumenti pede ita fortiter demque igne variis pyrophylaciis diſtribu- brevi ſpatio animal ad ſe trahat, ut vix ulla to animantur& conſervantur, non ſecus ac arte& robore à devorantis aquæ vi poſſit in corpore humano per diverſos canales& ra- abſtrahi. Hæc Vaſconzellus, cujus rationem moſos venarum ductus, calor animalis o- in ſequentibus de miraculo ſis fontibus ape- mnia animat, dirigit,& in effectus à natu- riemus. ö ra Aaanee ee 5 præcipui Thermarum fontes Tuneee t ut de Ihermis Luſitaniæ incipiam, ſciat Caldas del Rey, ſic pag j N Lector, omnes ferè inſulas, quem 4 9 98 uti ſunt Canariæ, Maderæ,& quas Azores poſtella in Luſitani 50 nariæ.& q poſtella in Luſitaniam ducit, balneorum vocant, Thermis, quemadmodum annuæ nobilitate inſignes, calidæ ac digerentis fa- Societatis noſtræ abunde teſtantur, refer- cultatis. Hinc ad oppidum Tralus zo ſtadiis tiſimas eſſe; nec id mirum eſt, cum ſulphu- diſſitum, alterum Halneum celeberrimum re, ſale, nitro, alumine, bitumine polleant occurrit, eò majoris utilitatis quò ex natu- copioſiſſimo,& ingentia ſubtus alant pyro- rali hic miſtione ac diverſorum fontium qur phylacia, quibus perpetuò agitantur. Ve. confluxu, ſuo quiſque arbitrio aquas præ- rùm de hiſce vide in præcedentibus fusè, uti parare ac temperare poteſt; calefaciunt, & in noſtro Itinerario Submarino actum. Eſt ſiccant, digerunt. Iterum juxta Orenſem(in Tperme mi- inter cætera Huſitaniæ prodigia, ille cum- vitatem ſcaturit agua calida ac vena minio*.⁰ie, Fain admirandus in vertice NM ontis prædivite;& quamvis nonnihil ſulphurei Erminii, qui, teſte Antonio Vaſconxello Socie- redoleat, ubi tamen frigefacta reſederit, ad- m minius in 0 laſtiana tatis noſtræ Theologo in Deſcriptione Luſita- eo ſinceram, claram limpidamque ſe exhi- 97 vic, ejus naturæ eſtut æſtuante Oceano& ipſe bet ut non potui tantum ſed& ad eduliorum 1 ariter cſtuans intumeſcat, luculentum uſum ſit peridonea; ac veteribus Romanis anè occulti cum Oceano per hydragogos ad uſum deliciarum adhibitam, veruſta canales correſponſùs ſignum. Idem de iri- thei marum ve ſtigia ſatis demonſtrant. Eſt& ſco puteo juxta Monaſterium S. Hieronymi, hoc mirabile, e medio fluminis Minii, cui torum cum cellis& habitaculis in rupe exci· thermæ adjacent, aquas calidiſimas erumpere An Mane zutra, in quo aquæ ad æſtum magna Wankitars: quæ⸗ arguunt aquas ex batann maris intumeſcunt. Sola Interamnenſis La- profundiſſmis terræ viſceribus, in ipſo flu- Luſtania ſtania non amplius quàm 18 leucis longa, fundo ex itum habere,& incommix- aarnen- ta ka, teſte Vaſconxello, numerat ad vigint. tibili fluxu aquas fluminis penetrare. Sunt IL O M. 1 N.1& 282 MUVUNDI SUBTERRANE! Sect. III.& aliæ in hoc Galliciæ Regno ad Vianam ci- eſt ut projectum in fontem armum, vel ad vitatem& in Suidis montibus. Hinc in Ca- horæ translapſæ ſpatium ad ipſa 0ſſ a uſſue ſtiliam& Bæticam profecturus omnia plena conſumat; originem ſuam haud dubiè ex di- thermis reperies. Inter confinia Tarraco- nenſis partis& Navarræ, qua Iberus non cto Morenæ monte trahit, qui ſpiritu Mer- cur iali turgidus, tranſcolatione tamen per longè affluit ad pagum Jitterl, Jalnea magnæ terras alumine, nitro, vitriolo, pollentes emendatus, inſignes haurientibus eam præ- corum ad radices pyrenæa; in Agro Hiſpalenſi ſtat utilitates. virtutb paſſim reperiuntur, uti& abique lo. Bæticæ complura naſcuntur, quæ forſan ea Mirum proinde alicui non immeritò vi- plinius. ſunt, quæ à Plinio Cæparia di cuntur, aut debitur, aquam vituli oſſa conſumentem, hau- rientibus tamen ipſam eſſe innoxiam, quod Authetaua. dons vulgò Eſt in medio Hiſpaniæ mons altiſſimus, qui utique calori naturali illam quantocyus Sierra Mo. Jongo excurſu in Oecidentem Caſtiliam di- tranſmittenti, acrimoniamque temperan- rena, ejus- Jur ad vidit à Granatenfi Regno, à quo ſupernè ti adſcribendum eſt: ſiquidem acetum etſi randa. Ana fluvius, infernè autem Bætis apertius æneam tabulam aut ferream acrimonia ſua in Mediterraneum influit; in hoc Vulcani exedat conſumatque, ſtomacho tamen non ergaſterium eſſe exiſtimo, ex quo& metalla tantùm innoxium, ſed& maximè ſalubre omnis generis cudantur,& aguνu mira eſſe, quotidianus ejus in acetariis uſus ab- varietate prægnaus totam Hiſpaniam pul- unde docet. chris amnibus perluat. Metalla aut em ibi- dem copioſa fœtura parturire glabrities dum ſpectatur, cujus aqua optima& potui montis ſat monſtrat, utpote in quo arbori- adebò grata ut ex mille quingentis circiter e- bus perpetuo damnatis exilio, ſalebroſi jus vici familiis, teſte Balthaſare Ruixio hinc Alter acris aquæ ſons ad Almagram oppi- Emi a oppidum Almagram. Balthaſar. Ruizius, tantùm ſcopuloſique receſſus dominentur, oriundo hujus fontis deſcriptore, major pars colore livida ſubfuſcaque facie ſterilitatis abſtemia perpetud vivat, omni excluſo vini ſuæ opprobrium veluti lugere videtur, non potu, ſolo hujus fontis potu delectentur, incongruè Sierra Morena, d Mauro ſive atro tanto hominum concurſu, ut circa meridiem colore ab indigenis ſic vocitatus. Spectan- frequenti hauſtu totus veluti exſiccatus tur in hujus montis crepidine aditus pro- compareat. Similis fons ad Bolegnum cerni- fundiſſimi, ac inter alios jaxta Almadien pagum ſhecus ingens in 50 ferè milliarium receſſum exporrectus, in quo complur es utei ½- altiſſimi viſuntur putei, è& quibus immenſa ſes bree. argenti vivs copia frequenti operarum foſſo- rialu. rumque turbà hauritur, qui magno vel con- ducti pretio, vel ad pœnam alicujus magni commiſſi ſceleris eluendam ad has mineras addicti, miſeram trahentes animam tre- nebundo corporis habitu, convulſis nervo- rum tendinibus, exiguæ tandem vitæ tem- pus calamitoſa morte redimunt. Terreſtres glebæ quæ fodiuntur hydrargyrumque exſu- dant, utplurimum lapidoſæ ſunt& rufi co- loris, exuſta verò extrinſecus calore nigre- ſcit, ac li vido ſeu ferrugineo colore procul aſpectantibus apparet. Videntur& quatuor acrium aguarum fontes, omnes differentis fa- cultatis circa montis crepidinem; ſignum variæ latentium in monte aliorum metal- lorum mineraliumque venarum miſcellæ; quæ tamen depoſitis per tranſcolationem ſalubrium glebarum malignantis naturæ fa- cultatibus, ab indigenis cum magno in mor- bis contumacibus calculi& veſicæ emolu- mento uſurpantur. Therme in Porrò in Archiepiſcopatu Toletano, jux- 44e le, ta Valentiolam, non procul à vadis ubi Ana fluvius terrà conditur, NVava fons occurrit in vaſta planitie miræ acrimoniæ, juncetis undique& undique conſtipatus, limpi- diſſimis aquis amœniſſimos longo tractu irrigat hortos, fructuſque alit tum guſtui ſuaviſſimos, tum copia& magnitudine præ cæteris inæſtimabili; rantæ verò acredinis tur, non multum à præcedenti diſſitum op- pidum. Eſt& ſmilis conditionis ſons tribus Toleto milliaribus diſſitus, in hoc tamen differt à præcedentibus, quod agua in fontis ſuperficie hauſta dulciſſima ſit, at ſi quis ſitulam ad imum putei alveum ſubmiſerit, is aquam ſummè acrem ſit educturus. Cujus quidem rei ratio non inventu difficilis; cum enim in hunc fontem ſeu puteum tum dulces tum acres perpetud influant, fit, ut acres ob di- verſorum ſalium copiam inſita iis gravitate ſtat im ſubſidant, dulcibus utpote levioribus ſuperficiem petentibus. Hinc digreſſi per reliquos Hiſpaniæ tractus, ſive ad Boream, ſive ad Auſtrum, ſive denique ad Orienta- lem Pyrenæorum montium tractum, ubigue balneorum multitudinem comperies; ita ut vix pedem ad decem leucas moveas quin meatus originem ſuam nanciſcantur. II. De Fontilus ſeu Aquis medicatis Calliæ, 1 20a Calliæ pars, quæ Pyrendis mon— tibus terminatur, adeò thermarum me- dicatorumque fontium aquis ſcatet, ut vix t, qui illos numerare queat. A Bayona ſiqui- no da ſemper ac nova thermarum ſpectacula re- perias, quas quidem ordine hoc loco pro- ducerem, verùm ne Opus rebus jam ab aliis traditis refercirem, conſultò eas reticendas duxi; cum eandem tum ex Pyrenæis, tum ex Galliciæ, Caſtiliæ, Aſtureæque monti- bus mineralibus refertis per ſubterraneos aa. LIB. V. DE THE RMIVS. 283 Cab. I. ſiquidem Varbonam uſque continuata vena, tis aquæ miſtura temperetur, ob nimis vio- ſive ſulphureus cuniculus ex montibus ſul· lentam& cauſticam quandam facultatem phure, nitro, alumine, bitumine, vitriolo exulcerationes inteſtinorum efficiat, dys- gravidis per varios ſubterraneos ductus ra- enteriam conciliet, alioſque morbos indu- moſque conſtitutus, quem terræmotus in- cat; quæ tamen attemperata nulli non morbo gens hoc Anno 1660 ibidem exortus hor- proſigando utilis& fructuoſa eſt. Has ſe⸗ rendis cladibus afflixit, abunde demonſtra- quuntur ad dictos Alverniæ montes, ther- ingens ad vit; unde præter voragines profundiſſimas, mæ Mont d'or,& quæ vulgò Aygues candes, ſiccata flumina, montes partim decurtatos, id eſt, aquæ calidæ vocantur, miræ pariter 8 partim abſorptos, vel ipſæ thermarum, prio- virtutis; unde magno hominum concurſu ribus ſiye mutatis canalibus ſive obſtructis celebrantur. Sequuntur has tota Gallia ce- * 7 aquæ ferventiſſimæ in frigidiſimas repentina leberrimæ, ViveenJe& Borboniæs, qua- 2 qua medicata- rum multi- tudo. Nletamorphoſi degenerarunt. At nos reli- rum vis& naturalis conſtitutio cum ab aliis 1 N ctis innumeris aliis, poriores tantum hoc deſcripta ſit, iis non immoror. an loco thermas celebrioreſque recenſebimus. Reſtat tandem mirum naturæ in aquis pro. Termæ ad pagum Dax inter montes Py- digium, quod(lare montium nobile in Alver- renæos ſitæ ſulphureo· bituminoſe ſunt, ita nia oppidum nobis exhibet, exponendum. à natura temperatæ ut nullus ſit morbus ex Mirè Philoſophorum ingenia torſit admi- iis quos Arthriticos vocant, quem non cu- randumhjus ſontis prodigium. Exit hic ex ru- rent, quæ ſubinde tamen ita incaleſcunt ut pe,& in ipſo exitu rupes producit& lapides non aguæ ſolùm ſed& circumſiti agri ardere candidiſſimos. ivs qui ex fonte manans videantur, quod manifeſtè innuit latentis ut tranſiri poſſit ſuis accolis propria virtute infra montes alicubi pyrophylacii veſtigia. ponticulos cſtruit, hoc ingenio;rivum ſuper Sequuntur has aliꝶ, vulgò Orentaine, ther- aſſeres in modum fornicis diſpoſitos ad- mæ celeberrimæ, nec non renum hepatiſque fluere faciunt,& mirum dictu, intra 24 ho- vitiis profligandis ſaluberrimæ. rarum ſpatium, ponticulum continua& la- Sunt& ad montem Balarvæ jaxta Biter- boriosà aquæ induſtrià conſtructum inve- ras contra ſpaſmi, paralyſis, hydropis, ar- niunt. Agua ſiquidem hujus fontis limpidis- thritidiſque morbos remedium ſingulare. ſima, ſenſibili operatione in lapidem fluxu 1 Occurrunt deinde ad Pyrenæorum mon- naturali nunquam interrupto, commutatur. tium radices halnea, vulgò de Montferran, Et quoniam ab aliis fontibus nec colore, nec . Ta en fen tatiſque. His vicinæ accedunt thermæ, vul- eam avidiùs Sibunt, mox deficientia inter- ſahe/ ſei gd de Baignaires ad pagum cognominem,& eunt; aperta ſiquidem, ſtomachum eorum Walam 40 aliæ vulgd Dencauſſe, ingenti hominum non aqua ſed lapidea mole expletum repe- N confluxu celebres, admirandæ virtutis, vel riunt. Incolæ hujus loci miram in hac aqua ex hoc capite, quod fœminis ſterilitate la- petrificativæ facultatis efficaciam curioſis borantibus fœcunditatem conferant, cæte- ſpectatoribus exhibituri, aguam vitro infun- riſque infirmitatibus quibus mulieres paſſim 57& eveſtigio in lapidem converſa rupto vi- infeſtari ſolent, potiſſimum medeantur, tro ſguram ejus adeò exactè refert, ut in gy- cujus rationem alibi expoſuimus. Non pro- ꝓſeum poculum intra modulum fuſum cre- cul hinc nova occurrunt halnea in loco invio datur. Pari pacto in quodcunque cujuſcun- & deſerto vulgò Baregues, quæ tametſi ma- que figuræ vas aquam infuderis, mox vel- gno infirmorum incommodo adeantur, il- uti coagulum quoddam ſenſibili condenſa- lud tamen facultate omnium morhorum expul. tione in lapideam molem vaſis figuræ pror- trice facilè recompenſant. Atque hæ ſunt ſus ſimilem commutatur. Unde nonnulli thermæ celebriores in hoc Subpyrenæorum curioſiores eam intra ſtatuarum modulos montium tractu; quæ uti ex ſubterraneis ſeu formas infuſam lapideam ſtatuam rupto meatibus originem trahunt, ita eam ulte- modulo reperiunt. Cujus quidem prodigio- rius uſque in Alverniæ montes propagare ſæ metamorphoſeos rationem, cum altiora videntur. principia requirat, in ſequentibus peculiari Spectantur autem in Alverniæ montibus, Capite enodaturi ſumus. Atque hæc de Gal- eorumque diſtrictu ſeæ potiſſimum celebrio- liæ thermis& medicatis fontibus, innumeris ee 1% quarum priores ſunt aliis omiſſis dicta ſufficiant. 88 vulgd de Vieleconde, quæ ex immenſa rupe 5 1III. ingenti fragore& fervore ò duobus veluti epiſtomiis præcipitatæ, aptum infra lava- De Lontibus& Thermis Cermaniæ. crum præparant omnibus qui contumaci 1 univerſa ferè Grmania Superior po- humorum colluvie gravantur; conſtat ex vi· tiſſimum Montoſadl, copioſis metallicis ſſalli, triolo, cujus ſignum eſt, quod diſtillata pu· venis ſcatet; ita vix eſt locus qui non aut rum in fundo vaſis relinquat vitriolum,&/ thermas, aut medicatas aquas alicubi produ- quis aquis gallam impoſuerit, is ipſam aquam cat. Et ſontium quidem acidorum in Germania ſtatim in atramentum converſum ebeſlel; tantus eſt numerus quantus in nulla alia Re- tantæ acredinis, ut niſi alterius præterfluen- gione; Thumhauſerus eos ad millenarium Thumbau- cen erus. 284 MUNDI SUBTERRANE!I Sell. III. excurrere aſſerit, præter thermas ubique lo-/ 1f. Aludiacenſes in Bavaria, ſulphure, corum obvias; quas quia tædioſum foret de· alumine nitroque pollent, odore ova frixa ſcribere, hic nomina tantùm locorum& com- referunt; facultates ſunt eædem, quæ præ- poſſtionem apponam, ex diverſis Auctoribus cedentium. extracta. 16. Abbechenſes in Bavaria prope Ratis- bonam, ſulphure, alumine, nitro conſtant; calculo renum& veſicæ conferunt. 1. THermò Curienſes ſeu Piperind aureo- 17. nembdingenſes in Bavaria, ſulphure, ſulphureo · ferreo- nitroſa miſtura alumine, nitro conſtant; ejuſdem ſunt cum conſtant, omnibus infirmitatibus meden- præcedentibus facultatis. tur. Hlæ Iherm& præ aliis omnibus id mirum 18. Hubadenſes, vulgò Huberbad, vicinæ habent, quod tertia die Maji Inventioni Badenſibus, ſulphure, cupro,& pauco alu- S. Crucis ſacro erumpant, decimo quarto verò mine& ſale miſcentur; obſtructionibus po- die Septembris Exaltationi ejuſdem S. Cucis tenter ſubven iunt. ſacro die ſeſe ſubducant, exſiccentque; cujus 19. Salæbergenſes ſulphure& halinitro rei rationem in ſequentibus de miraculoſis conſtant, omnibus medentur morbis ulce- fontibus explicatam vide. roſis, præterquam venerea lue infectis. 2. Thermæ plumbariæ in Lotharingia, plum- 20. Badenveilenſes intra Friburgum& Ba- bea miſtura, unde& nomen habent, con- ſileam multum ſulphuris, halinitri verò& ſtant; medentur omnibus morbis exulce- aluminis parum habent; Aſthmaticis& vi- Tabula Thermarumin Germania. rationem adducentibus. ſcerum oppilationibus conferunt. 3. Thermæ Badenſes Helvetiorum ſulphu- 2. Mattonuveilenſes in Alſatia Superiori reo · aluminoſæ ſunt; calefaciunt& exſic-· ſulphuris& halinitri portione tinguntur; cant, frigidis morbis opportunæ. ejuſdem facultatis cum præcedentibus. 4. Badenſes in Marchionatu Badenſiprope 22. Millingenſes ad Hercyniam ſylvam Argentinam, ſulphureo- ſale· aluminoſæ ſunt; ſulphureo- aluminoſæ ſunt; exſiccant, cor- frigidis morbis auxiliantur. roborant. 5. Badenſes in Auſtria ſulphureo- nitro- 23. Bcina bacenſes cupro& ferro conſtant; aluminoſæ ſunt, morbis frigidis medentur. hypochondriacis, Iienoſis& febribus quar- 6. Terinæ in Ducatu Wirtenbergenſi, vul- tanis conferunt. gõ ildhad, eadem qua præcedentes, mixtu- 24. Kilbadenſes in Brisgoja ſulphur, hali- ra conſtant. nitrum, alumen, ſal in ſe continent, omnia 7.(ellenſes ad Martianam ſive Nigram morborum genera curant. Sylvam, ſulphureo- nitro-· aluminoſæ ſunt; 25. Glortorbadenſes inter Friburgum& febribus diuturnis medentur. Wald-firchen ſitæ, cuprum proferunt cum 8. Ghppingenſes, in Ducatu Wirtenber pauco ſulphure; ictericis, hepaticis, aliis- genſi ad oppidum Goppingam, acidulæ ſunt que morbis proſunt. modico ſulphuris mixtæ; pectoris Wigis 26. Vogtspergenſes in Alſatia copioſum pulmoniſque medentur. prodit halinitrum, aluminis parum& ſul- 9. Avenſes, vulgò Au, juxta Rotenburgum phuris; ſcabioſis ut plurimum conducunt. ad Nicrum, eadem qua præcedentes miſtu- 27. Hiſce vicinæ ſunt Zucſterthalenſes& ra conſtant, cum exceſſu tamen ſulphuris; Salæenſes Thermæ, ejuſdem cum præcedenti- nervorum vitiis mirificè conducunt. bus qualitatis. 10. Enbſenſes juxta Lacum Acronianum, 28. Uberbtirchenſes& Nideravenſes prope alumine· nitroſæ ſunt; dolori capitis, nervo-· Rhotoburgum ad Nicarum, produnt ſulphur rum reſolutionibus à colicis doloribus ortis cum miſtura vitrioli ſeu chalcanthi; catar- conferunt. rhoſis proſunt. 11. Cerbersveilenſes in Alſatia, alumi- 29. Deinacenſes in Hercynia Sylva juxta ne· ferreo· nitroſæ ſunt; Lienoſis, hypochon- oppidum Aalb, ferro, cupro,& alumine tin- driacis, omnibuſque vitiis cutis opitulan- guntur; oppillatis proſunt. tur. 30. Fiderinæ, alumen, cuprum, cum pau- 12. Carolinæ juxta Elenbogen in Boëmia co ſulphure continent, vinum colore& ſa- oppidum e e e e ſunt; glan- pore imitantur; Hæmoptoiſi medentur. dulas, ſtrumas, iſchiaticam, paralyſin,& 31. Antigaſtrenſes in Hercynia Sylva pro- ſimiles morbos curant. pe Oppenacum oppidum ſulphur, alumen, 13. Nisbadenſes Moguntiæ ex adverſa& nonnihil vitrioli continent, pravis hu- Rheni ripa oppoſitæ ad pagum Wisbaden, moribus evacuandis proſunt. ſulphure conſtant cum exigua portione alu- 32. Kirchenſeldenſes in Palatinatu infe- minis& nitriʒ frigidis conferunt morbis. riori, in eo tractu, qui Hunderucł dicitur, 14. Gaſteinenſes in Bavaria Diœceſis Sa- ferro, cupro, vitriolo conſtant. lisburgenſis, auro, ſale, nitro, argento, ære 33. Trevirenſes cum tribus acidi fontibuu, conſtant; omnibus morborum generibus qui prope Monaſterium S. Matthiæ, alter profligandis proſunt, mulieribus fœcundi-· Berggeel dicitur, ob luteum colorem; tertius tatem conferunt. prope Mettersdorſ 34. Baſſen- Augum d cum , Uur esdiohd 14 Cpe uuum& fl. Cabp. I. Auguſtus Hartman. LIB V. DE FTHERMS8 285 34. Baſſenheimenſes& Reſſelbrunnenſes in& in certis artis operibus admiranda con- Archiepiſcopatu Trevirenſi, alumine, ni- cluſus paulatim repit, ac mira poſtremò edit tro, halinitro, ſulphure pollent. incendia; ita quo penetrat,& non exhalat, 35. Conterthalenſes in Valle cognomine primò acrem obvium, qui magjis eſt altera- prope Memmingam, alumen, halinitrum, bilis, in ſe convertit, mox terram. quam pe ſulphur cum portione chalcanthi produnt. netrat,& non aquas ſolum quas offendit, ſed 36. Hiſce proximi ſunt Ponterbrun, Hail.& ſaxa& cuniculos incendit omnes, maximè Jrun prope Andernacum, cui peculiare eſt, verò ubi naturali appetitu ad exitum trahi- nil impuri tolerare quod non ſtatim eructet. tur,& per loca ſulphure gravida, ubi fove- 37. Aunæbergenſes in Miſnia, alumine tur& alitur, penetrat: atque hoc pacto vires cum venæ cupreꝶ miſtura pollent;rheuma- Abi ad extiemum fervorem, quem in thermis ticis ſymptomatis multum proſunt. eee&ſentimus, comparat, quod uti in 38. Aguenſes juxta Aquisgranum, ſulphu- omnibus hucuſque recenſitis thermarum re, ſale& alumine tinctæ; nervorum morbis fervoribus patuit, ita vel maximè in Hunga- potiſſimum ſanandis opportunæ. viæ, Tranſylvaniæ thermis eluceſcit. Verùm 39. Laubacenſes in Suevia prope Ulmam, cum hujuſmodi variæ naturæ font ium mira- ſulphureo-· nitroſæ; omni ætati& tempera- cula ſequentibus Capitibus reſervaverimus; mento conferunt. iis non immorabimur. 40. Leuningenſes& Furſtenbergenſes, ſale · De aquis& lacubus calidis,& quæ Arctoo nitro- aluminoſæ ſunt. frigore aunquam congelantur, videatur Olaus Olaus Ma- 41. Iucenſes& Rrigenſes in Walleſia co- Magnus, qui eas exactè deſcribit. De Hlandiæs ioſo ære& modico ſulphure conſtant.& Groenlandiæ thermis& ferventiſſimis a- 42. In Archiepiſcopatu Trevirenſi aquarum quis vide quæ ſuprà uberrimè de Ignis Sub- acidarum fontes numerantur daodecim. terranei miris effectibus philoſophati ſu- 43. Syigelbergenſes prope Hammeliam mus. inferioris Saxoniæ, alumine, vitriolo& In Scotia, Anglia& Hybernia, lege ſi ochra infectæ Arthriticis morbis condu- placet Heclorem Boctium, Buchananum, cunt. P. Euſebium Norimber gum de miraculoſis natu- Buchana- 2 8 8 P. Euſeb. alumine, bitumine,& ſaxo calcario con- ſitatibus involuta repererim, ea exponenda Norimberg- ſtant; nullum eſt fere morbi genus, cui non non duxi, ſed ad ea me conferam quæ& no- proſint. ta ſunt& experimentis partim à me partim 45. Molebenſteinenſes in Miſnia, de quibus ab aliis fide dignis doctiſque Auctoribus docte ſane& eleganter Idiomate Germani- comprobata fuerunt. co ſcripſit Auguſtus Harpt- v man, quem conſule. —2 hic ſunt ſive fontes medlicati, ſive De Italiæ Fontilus Thermiſque. Thermæ in Germania celebres, innumeris Talia Alpibus clauſa,& concatenatis Apen- aliisrelictis. Exquibus patet, naturam hu-nini jugis per medium juxta totam ſuam juſmodi aquarum ludibriis potiſſimum in longitudinem diviſa, nec non Mari Supero montoſis atque Alpinis locis triumphare.& Infero vallata eum à natura ſitum obti- nuit quem nulla alia in Geocoſmo ſimilem; § IV.& quoniam Natura tanto eam naturæ mu- De Thermis& Fontibus medicatis Bungariæ, n fieri nonporeſt quin Tranſylbaniæ cterarumquè adjacentium ſugde een enen ad humanæ Ker ee, ſuſtentationem duntaxat neceſſaria ‚ſed ad deliciarum ubertatem abundantiſſima ſub- (CCpatbas Mons dividens Tranſylvaniam ſidia; inter quæ thermarum multitudo& va- ab Hungaria& Polonia, uti omnigenis rietas maximè ſeſe ſpectandam præbet; metallorum, mineralium, aquarumque ſpe- quarum quidem numerus ſi exactè recenſen- ciebus fœtus eſt, ita quoque fontes& thermas dus foret, nec charta ſufficeret ad eas de- innumeras prodigioſis virtutibus refertas, ubi- ſcribendas, nec ingenium ad impenetrabi- que paſſim locorum producit: Pyrophylaciis les earundem virtutes&proprietates, quæ ſubtus ſtrenuè Naturæ machinationes ur- in iis eluceſcunt, explicandas. gentibus. Ignis ſiquidem natura ſua ad ad- Sola Herruria 25 thermarum celeberrima- ſcenſum propenſus concluſuſque in intimis rum gloria, præter innumera medicatorum terræ cavernis ſemper qgitatur ad aliquem fontium ſpectacula, triumphat: quæ quo- eitum, quem ubi reperit cum naſcentis aquæ niam peculiari Opere, quod Iter Hetruſcum alicubi fontibus, eos ad ſummum fervorem al- inſeribitur, recenfuimus, eas non repetimus. zerat, cujus nempe vires neque aqua, nec Sed primò ad eas me conferam enodandas ventus, minime omnium ignis deſtruat; quæ in Tranſpadana Italia nominis celebrita- imò quo ſemel impetum facit, eo urget for- te præcipuæ ſunt; quarum in ſolo Territorio tius. exorbitatque invento obice ad patran · Patavino ſex numerantur;& ſunt Balneum da ſymptomata, quæ videmus& in natura Aponotanum; Balneum Montis Oſthoni; S. pe- Nn z 7715 — 2—— ————— 286 MUNDI SUBTERRANEI Sect.III. tri; Domus nouæ; D. Bartholomæi,& deniqueſ aguæ, quæ ab ædicula Divo Petro ibidem con- quod S. Helenæ vocant; quorum omnium ſtructa conſecrataque, nomen habent; co- naturam ordine paucis perſtringam. pioſo ſale conſtant,& ſucco quodam Ochræ Balneum Aponitanum, Græcè dæreO-, eo haud abſimili; moderatè calefaciunt, ſic- quod ſine dolore medeatur, non ab hodier· cant& leniter roborant. nis tantùm ſed& veteribus Scriptoribus Quatuor ab his milliaribus progreſſis, oc- Suetonius Suelonio, Claudiano, Plinio, celebratum, in currit collis, qui ex Boreali parte ferven- kliun. media valle ſitum, quà ſpectat Septentrio- tiſßimas apuas evomit, ex altera parte fon- nem montibus cingitur, quà urbem reſpi- tium medicatorum ibidem ſcaturientium cit Patavinam, vaſta planitie circumdatur; frequentia celebris eſt, quos à nova domo aſſurgit collis crudo quaſi pumice compa- àCarrariis Patavinæ Urbis Patriciis ibidem ctus, ex quo per lapideas veluti fiſtulas ube- ædificata Thermæ domus novæ vocantur, ri perennique fluxu manat laudatiſima illa quæ tamen culturæ negligentia hodie quaſi agua, Aponenſium thermarum mater; de cu- obſoletæ ſqualeſcunt. jus mixtura fuerunt varia Medicorum judi- Ad yco paſſus circiter hinc deſcendenti- ralopius. Cia. Tallopius uti mille experimentorum mo- bus, occurrit Mons, quem ab ægrotorum dis ſcrutinium fontis aggreſſus, nihil non frequentia illuc confluentium Mons ægroto- egit quo in intimam hujus fontis miſcellam rum, corruptè Monte groti dicitur; ex hoc pertingeret, ita meritò omnibus reliquis monte Thermæ manant celeberrim&, ſulphu- palmam eripuiſſe videtur, dum irrefraga- re, ſale& gypſo compoſitæ; unde ſiccant bili experimentorum notitia doctus tandem vehementer, moderate calefaciunt, cutis ſtatuit ineſſe aquis illis ſalem quidem ex ulceribus potiſſimum conducentes. prædominio, de inde Iapidem calcarium(qui Ulterius provectis in convalle quadam videlicet coctus vertitur in calcem), deni- arduis undique cincta collibus, à D. Petri que vaporem ſulphureum. unde intulit, aquam galneo duobus millibus paſſuum diſſita, oc- calefacere in ſecundo gradu remiſſo; exſic- currit Balneum S. Bartholomæi ab æde ejus care itidem in ſecundo gradu, at intenſo; honori conſecrata ſic dictum, omnium ther- Sevanorol, quod ex Iatrica ſcientia contra Savanarolam inar um, celelerrimum& frequentiſſimum, ita comprobavit ut de eo nullus amplius a- non quidem ratione aquæ, ſed ob ferven- pud Medicos dubitandi locus relinquatur. tiſſimum& bituminoſum, cui illa ſuper- Uſas earundem quadruplici modo perfici- natat, lutum, ad artuum nervorumque emol- tur; potu videlicet, inſeſſione, embrocha liendum rigorem illitione peridoneum; ſive ſtillicidio,& Laconico, quibus omnes fervorem hunc concipiunt ex igneo& bi- morbi ab inveterato frigore& humiditate tuminoſo, quem inferni ignes exſpirant, originem ducentes curantur, excepta lue gallica. Verùm de morbis quos curat aqua Ckaudianus Vide elegantiſſimum Claudliani de ea elo- gium, ubi miras nonnullas harum aquarum proprietates adducit. Ab Apono verſus Occidentem progres- ſis 1 5o paſſibus occurrit collis præaltus, cui nomen Orthont, ad cujus radices viſitur æ- des Deiparæ ſacra multis inclyta miraculis; in cujus veſtibulo caverna viſitur, intra quam per lateritiam ſcalam deſcenſus pa- tet. Hic manat purior unda, Aqua Vrginis dicta nonnihil tepida,& mitiſſimo condita ſale, ſolo potu mederi apta. Non procul ab Agua Virginis aquæ ferventiſſimæ ſcaturigo cernitur, ſalſa& ſulphurea ad ſanandos in- tracutaneos morbos peridonea. Non pro- cul hinc duo Balnea cer nuntur tepidis& me- dicatis vaporibus repleta. optimi ad emol- liendos artus remedii. In lacuna autem illa ubi fervens aqua ſcatet, eſt lutum argillo- ſum& pingue, cujus vis ea eſt, ut ſiccet, digerat, roboret,& diſſolutas partes jun- gat; cave tamen ne dum calidum eſt affe- ctæ parti admoveas, ſed eam aqua illa prius calefactam frigido cœno oblines, Soli ex conſtat rubrica ſynopica cum modico ſalis ponendo, deinde uſurpando. halitu. Duobus deinde hinc milliaribus viſitur Sacellum S. Helenæ in colle dicatum, unde & balneum nomen habet. In quo præter ve- nuſta Laconica& gemina ſtillicidia& fon- tem ferventis aquæ& medicatum lutum; aqua ſulphureis referta vaporibus habet præter ſalem, ſulfuris modicum,& neſcio quid argilloſum ad ochræ colorem vergens; unde moderatò calefacit& ſiccat: lutum verd frigefactum vi medicata privatur. Mirum in hoc quidpiam latet& diverſum à luto Balnei S. Barholomæi, quod hoc poten- ter exſiccet, illud verò emolliat. Atque ex hac Thermarum multitudine, quæ in Agro Patauino eluceſcit, luculenter patet, totum hunc tractum ſubterraneis ignibus,& conſequenter omni mineralium genere re- fertum eſſe, quæ venas ſuas in circumvicinas regiones longè latèque diffundant. In Agro ſiquidem Veronenſi, decimo Patavio la⸗ pide diſſito, ſtatim Thermæ occurrunt Cal- derianc, quibus Medici non tantum ad po- tum inſeſſionemque, ſed ad uſus varios, quin& ad coquenda pro ægris cibaria,& ad vinum diluendum utuntur; miſtura ejus Ex patavio per 12 milliarium planitiem& ſulfuris. Corref pondent hiſce per ſubter- digreſſis occurrit amœniſſimus collis, ex cujus viſceribus ebulliunt ferventiſimæ illæ raneos cuniculos in Ciſpadana Regione Agquaritanæ, Regienſes ſcatet ex Mu- tinen- Het Ller colll LIB. V. DE THERMIS. 287 Cas. I. tinenſi Agro ad Aquarium Regionſis ur-§ VI. bis pagum; peritiorum medicorum judicio Thermæ Hetruriæ. ſale, nitro& calce marmoreo conſtat, cujus Nnulla Italiæ Regione copioſiores 0er- hæc mira vis eſt, quod extra ſontem centum Anmas me reperiſſe memini, quam in Hetru- aunorum ſpatio incorrupta perſeveret; unde ria, quas ſi quis ad numerum revocare vel- non ſolum per Italiæ vicinas Provincias, let, is facilè ad yo earum excurreret; verùm ſed& in Galliam, Hiſpaniam transfertur; cum eas ordine in noſtro Opere quod Iter omnes, quos Aponitana uſus habet. Huic Hetruſcum inſeribitur expoſuerimus, hic proximè correſpondet in Flaminia Balneum eas non repetendas duxi. Sunt enim impri- O. Mariæ tribus diſtinctum thermis; Do- mis, quas fundit, Thermæ Territorii Lucen ſis, minorum videlicet, Medii& Turris, qua · Piſtorienſis, piſani, Volaterrani, Viterbienſis, rum aquæ omnes ſal habent lucidiſſimum& Braccianenſis; quorum unumquodque iterum gemmeum cum portione nitri, vaporibus in diverſas& multiplices alias thermas divi- ad hæc ſulphureis& calce marmorea tingi- ditur, quas unico intuitu ſeguenti Tabula tur. Hiſce vicinæ ſunt aliæ Thermæ S. Mar- exhibemus. Virtutes& proprietates, ſitum, tini, S. Chriſtophori& Meldulæ, de quibus le- mixturam uniuſcujuſque videat Lector in ge Fallopium, alioſque. citato noſtro Opere de Hetruria. Fallopius. Tabula Thermas Metruriæ continens. Florentiolæ. * Malapetræ. equd ndN Corſenas. e ucenſi 7 De Ducciis. urn S. Joannis. bee Villenſes. — 1(Bal. Reginæ. Piſano. 3S. Juliani. De Aquis. Bagno al morto. Balneum caſei cocti. Ducciæ Volaterrano. 7 Balneum Planitiei. S. Michaélis. Cum diverſis aquarum generibus. Thermas S. Philippi. Thermas S. Caſſiani,& in decem fontes diſtribuuntur. Hetruria Aquas Borræ. Setler f Agro. e Avenione. ntinet. ˙ C1¹0. Balneum Cluſinum. Senenſi. Ruſſellanum. Rapolanum. Saturnium. Montis Alceti. 7 Bullicamum. Baſſetum. Cruciatum. De Palatiis. 4J jaſellinum. Caſtrenſe. Balneoregium. (Ad lacum Vadimonis. Viterbienſi. Vicarellum. De Styliano. 4 Cæres veteris. 4 Centum cellarum. Et complura ad maritimam oram. (Nepeſinum. LVII. 288 MCUNDI SUBTERRANEI Seck.III.§ VII. tis facultatis. Alia Succellaria ad margines Plinius lib. 31 Thermæ Campaniæ. H*e(ampaniæ per ſubterraneas mi- nas colludens, innumera Rquarum me- dicatarum Thermarumque genera producit. in Agro potiſſimum, Puteolano, Bajano,& vici- nis Inſulis Iſchia& Prochyta, quæ eandem toto eo tractu Terrarum originem ac ſubje- ctam habent tum à ſulphurea Puteolis tum à Veſuvio Neapoli Vulcani officinis, terra- rum combuſtarum cinerumque naturam; quarum nonnullæ non acres tantùm ſunt& injucundæ, ſed blandiſſimæ ex ipſis cineri- bus exiliunt jam extinctis, uti modo ita o- Iim celeberrimæ. Aliquæ in quibus nonnul- la viget acrimonia, utiliſsima in potibus ad multas infirmitates, abſterſoriæ nimirum facultatis,& vel nitroſæ ſunt, vel ſalſcæ. (iceroniæ aquæ olim, modò Balneo del prato dictæ, in Bajanis ſitæ ſunt, de quibus Plinius ſicait: Digaa memorid viſla eſt ab Averno lacu Puteolos tendentilus impoſitalittori, porticu ac nemore celebrata, quam& NM. Cicero Acadle- miam vocabat; in qua poſt obitum ipſius Anti- ſtio Vetere poßidente fontes eruperunt calidi, guos oculis perquam ſalubres elsganti fpigram- mate d Laurina Tullio ejas liberto fuiſſe cele- Pratos. Hodie eadem virtute pollent,& præ- ſtantiſsimum collyrium ſunt, ex Cadmia cujus tinguntur virtute, conſtant. Sunt& hoc loco, vetuſtate tamen ferè obſoleta, Balnea alia Solis, LIunæ alia, alia Imperatoria, à vetuſta ſuperſtitione ſic dicta, ſulphure& ferro conſtant. Hinc milliari- bus tribus progreſsis ſub Promontorio Mi- ſeno occurrit celeberrimum Cantorelli Bal- ncum, ob miros effectus, quos in ſpiculis fer- reis extrahendis præſtat, magnetis tincturà Averni lacus emanans, diluta viſitur, ſub- alba& ſapore, urinas, calculo tum renum tum veſicæ pellendo proprii. Hiſce jungitur ſuncana propè Cryptam, eò quod inter jun- cos ebulliat, potu ſumpta pinguefacit, Vene. rem in frigidis excitat. Sunt& in hoc di- ſtrictu aliæ fontanales; de Petra,& quam Plagam appellant Balneolum potiſsimum ob vim corroborativam Neapolitanis in. pretio eſt. Ad Monaſterium S. Auaſtaſiæ vel exigua ſcrobe effoſſa, aqua limpidiſsima exi- lit tum potu grata, tum viribus medicatis plurimum pollens; adeoque ſcatet totus hic Bajanustraclus aquis, adeoque ſalubribus, ut non immeritò Horatius de iis cecinerit: NMullus in Orbe locus Bajis prælucet amęnis. 5— nuſquam tamen largius, ac pluribus auxi- liandi generibus, quam in Bajano ſinu; aliæ ſulphuris, aliæ bituminis, aliæ ſalis, aliæ ni-· tri, aliæ aluminis, nonnullæ item acida va- riaque miſturà,& vapore quoque ipſo ali- quæ proficientes. Quibus incompaxabilis locorum acceſſit amœnitas, quam admira- tus olim Martialis ſic ad Flaccum ſcribit: Iittus beat Veneris aurum Balas, Bajas ſuperlæ blanda dona naturæ: Ut mille laudem, Flacce, verſibus Bajas, Laudabo dignè non ſatis tamen Bajas. Veruntamen, quæ eſt rerum humanarum inconſtantia& viciſſitudo, eorum pleraque in præcedentis ſeculi Puteolani territorii incendio, cineribus obruta& ſubmerſa flue- re deſierunt; quæ verò ex tanta clade re- manſerunt, hodie utiliſsima frequentantur, cujuſmodi ſunt quas recenſuimus. Plena ĩta- Horatius, Emanant hic, dicit Plinius, benignè pas-Pliaiulb. ſimque in plurimis terris medicatæ aſuæ,; Martialis. 7 ftlll J Opeladle infici perperam opinantur, uti in Arte Ma- que omnia hujus Agri loca ebullientium fon. guetica noſtra ſat, proprio experimento docti, flum thermarumqus ſcaturiginibus, ita ut vel innuimus. Huic proximum in Lucullano in ipſa(umanæ Sibyllæ crypta, Natura ther- Agro ad Cryptam Pauſtlippi, duo fontes ma- malem produxerit aguam humanæ infirmita- gnæ virtutis emanant; à dextris limpidiſsi- ti medicatricem. Plena quoque omnia igni- mus; à ſiniſtris lactei coloris, cujus aquæ bus ſunt, uti Phlegræi Campi, ſeu Forum hyeme tepeſcunt, æſtate frigidæ ſunt, cujus Vulcani, quod ſuprà deſcripſimus, abunde rationem jam ſupra expoſuimus, ex calcis, teſtantur; ut proinde hiſce locis mirificum ſulphuris& ferri miſtura conſtat, uti ex Aguę& Ignis conjugium paranympha Natu- montis ferrugineis glebis ſaxiſque conſtat. ra, Suprema omnium Opifex Mens conſti- In hoc eodem Bajano ſinu ad S. Mariæ Mo- tuiſſe videatur. Ab his porrò per ſubterra- naſterium Balneum petreoli,& aliud, quod neas cuniculorum ambages vicinæ In ſulæ culmam vocant, ejuſdem naturæ, occurrit, Iſchia& Prochyta, quas junctas in unum deterſoria virtute conſtant. olim AÆnariam vocabant, tantam aguarum di- Dum Anno 16 38 hunc tractum exami- verſiſsimarum igaiumque fæturam concepe- narem, equidem miratus ſum, fontium medli. runt ut vix ſit in iis locus qui hiſce non ab- catorum in hoc tractu eballientium copiam& undet. Verùm qui plura de hiſce deſiderat, F cias, quibus non novus aliquis fons aut la- alioſque horum locorum Peſcriptores. Nos 1 cuna differentis virtutis occurrat. quæ vidimus& exploravimus, ea tantum Vidi hic ſontem, quem Oilleroſi vocant. re- hic adducere viſum fuit. nibus purgandis opportunum. Proximæ ſunt 6 vIII aguæ, quas Bracchulas vocant, ſulphureo- nitroſæ naturæ;. Ceorgii thermæ, quæ totæ nitro conſtant. Alia Pagilli nuncupata hæ- morrhoidum fluori peridonea, conſtringen Thermæ Siciliæ& Liparitand. On dicam hoc loco de Thermis& Fon- tibus medicatis quꝶ in reliqua Regni U Nea- 1 LIB v. DE THERMIS. 289 22 Neapolitani maritima ora paſſim magno ſtrià, neſcio, facti calidis referti vaporibus, numero in calabria occurrunt, ſed in Siciliam ad quos ii qui capitis intemperie, aurium calamum convertam, in qua quas Natura tinnitu ac ſurditate laborant, auribus ap- al ibi ſparſim oſtendit divitias eas in hac In- plicatis exiguo tempore ab infirmitatibus ſula veluti in parvam quandam epitomen liberantur; nervis quoque corrobor an- contraxiſſe videtur; à qua exempla diffe· dis proſunt; unde inſigni infirmorum illuc rentiarum cunctarumque alterationum in magno numero, præſertim in feſto&. Calo- aquis medicatis eluceſcentium meritò pe- ceri confluentium emolumento viſitantur, ngen Ler tenda ſunt; verum Vulcani Regnum, ubi Ianis X enodochio publicis ſumptibus in eum fi- nnseee manifeſtè ſe prodit natura, ejuſque eHellus, nem illic exſtructo. In planitie hujus Mon- 5 miri- medicata- qui ſunt flamma, vapor, combuſtio, fumus; tis alia mox exſurgunt thefmarum genera,& idsl. ignis materia ſulphur, gleba pinguis, cinis, inter cæteras agua limpidiſſima, miræ adl la- dlla copia pumex, lithanthrax, bitumen, ſal, vitrio- vandum alvum virtutis, quam qui non co- Cvaria, Jum, omnis generis metalla. Unde ob ma- gnitam biberit is utique magnis ſe adſpe- teriæ varietatem mirè variantium ignium ctantium ludibriis exponet, cum operatio operationes, innumera undique exoriun- aded à potatione ſubitanea ſit ut vix tem- tur ſudatoria, agquæ calidæ, tepide, frigide, pus& locus ſe honeſtè ſubducendi detur. ſalſæ, acidæ, all&, nigræ, ſanguineæ, unctuoſc, Unde indigenæ nugatores ridiculum cum lituminoſæ, putrideæ; quæ non venas ſolùm ſexteris doloſa inductione ad bibendum præbent, ſed& integra flum ina, lacus, fon-(inductis ſæpenumero exhibent ſpectacu- tes, halnea profundunt. Nec alicui mirum lum. hoc eſſe debet; qui enim immenſam vim Ætnæ Non deſunt ad Alnè radices Thermarum nörit, is quoque omnium horum cauſam& copiæ, quæ tamen ex tanto numero melio- originem facilè aſſeruerit; hujus enim po-rum non curantur. Syracuſis nobiliſſimos teſtas per tranſverſos quacunque pyragogos fuiſſe lacus Piſmam&(ianon Mirabella do- canales ex intimis barathris diffuſa, in to- cet, quorum hunc cum Luna decrementum Bue tam inſulæ periodum perpetuis vaporum incrementumque pati idem aſſerit. Catanæ catan.- fumis ſæviens, pro eo caloris gradu quem quoque das olim magno columnarum ap- continent, vel è ſpecubus æſtuant, ſudato- paratu herma: celebres fuiſſe, Petrus Carrera p. Carrera. ria efficiunt; vel ubi aquis obverſantur, eas in Catanæ deſcriptione demonſtrat. Cata- inalterant, tincturiſque ſuis tot faciunt nà Panormum terreſtri itinere petentibus :hermarum genera, quot alias forſan non repe- è latere occurrit Oppidum quod Mineo vulgò 5 riuntur in toto Orbe Terrarum. vocant, in cujus planitie celeberrimus ille Lerma Se- Inter cæteras, celebres ſunt illæ Thermæ, ab antiquis memoratus Scriptoribus Pa- palicorum e leauntine. quas in Selenuntinæ Urbis reliquiis, hodie licorum lacus paulò intra mediterranea oc- 4 Sciacca vocatur, producit, varietate admi- currit, immenſæ profunditatis, occulto Napeb rabili; ſiquidem in medio altiſſimi Montis cum Ætna correſponſu, aguis ad tres cubitos vulgò di- Mons S. Ca- F. Calocero dicati, varii hinc inde ſoecuum in altum aſſurgentibus veluti colludere vide- 8 entin in loceri va- 22 0 5 7 ſlatate labyrinthi occurrunt; quorum alii rectis, tur, flatibus in eas tum à mari vicino, tum e aaarum uu. tranſyerſis alii cuniculis patent, alii in ab Ætna incumbentibus. ſalphuroſæ ſunt, ee imum Terræ Tartarum profundiſſima vora- ac cinereæ; eaſdem quas Ætna infectiones — gine porriguntur; qui ſemper horrendo ac habet, incendii, ſulphuris, cineris ac puto- formidabili fragore retonant; ſive ob inclu- ris; unde halitus mittunt non avibus tantum ſam ignis latentis multitudinem, ſive ob lethiferos ſed& hominibus periculoſos, ventorum hinc indè currentium inclemen- cum non ſecus ac Ætna flammarum quoque tiam, ſive ob undarum maris in cuniculos globos ejaculentur; de quibus ſic Gvidius montis magna vi agitatarum impulſum, 5 Metam. certè tonitruum fragoribus haud abſimiles Pergue lacus altos,& olentia ſulphure fertur oridius conſtitutis temporibus edit; res horrenda Stagna palico rum ruptd ferventia terrd. * nulli non metum incutiens. Antrum inter Hodie à mephiti quam exſpirant naphiæ, ab Anlun. cteros eſt vaſſum, in cujus medio puteus pro- incolis Naphthia nominantur;& cum tribus funditatis immenſæ,& viſu ad imum te- fontibus ſcateant, hi tamen labra ſtagni nebroſus& horri dus, hic calentibus hinc in- non excedunt, haud dubiè per ſubterraneos de pluribus ſcatet venis, quæ ex diverſarum meatus alibi ſeſe exonerantes, uti ſapra de cavernarum canalibus relabuntur, ac vapo- Lacuum proprietate oſtendimus. Hujus- Laeus Arri- res ſimul emittit, qui ad ſupremam antri modi lacus quoque Agrigentum inter& Bivo- gentinus. concamerationem ſalubres excitant intran- nam cernitur inexplorabilis profunditatis, tibus ſadationes. Viſuntur& in hunc diem qui ſulphureas undas ex origine ſua ad tres in ſaxo vivo à Veteribus ab immemorabili cubitos in altum ſumma intuentium admi- tempore inciſa ſedilia, variis exornata in- ratione ejaculatur. Rurſus in Peloro ad 3 pelro 4d injuriis exeſæ ſunt, ita omnem ſpem pene- runt, veterum ſuperſtitione celebres, en, trandi curioſis eripiunt. Sunt& in hoc An- quibus non procul diſtant Thermanæ Ur- tro ſhones, ſive Artis ſive Naturæ indu- G/s, ex Hymeræ Urbis vetuſtiſſimæ ruinis, TO M. I. Oo lice: — 290 MUNDISUBTERRANEI Seck.III. Cicerone& plinio teſtibus conditæ, Balnea, tem rei inductione Vulcaniorum montium, qui ciceo. tum ad delicias tum ad morbos profligan- Tlinus. dos peridonea. Ad Ennam quoque, quæ ho- die Caſtrum ſoannis dicitur, lacunæ compa- naue rapin Tent. Proſerpinæ raptu celebres quam Poëtæ Prolcrpinæ fingunt hoc loco inferos petiſſel, voragine celebris, 5 5 poft ſe relicta fœtidiſſimis putidiſſimis- que aquis referta. Sunt& in Panormitana Diœceſi aquæ natura ſulphuroſæ& ſerventis- ſme, uſu in balneis nec minus in ſudatio- Drepanum, nibus famà celebres. Drepanum, quæ olim d,Segeſta dicebatur, ad radicem montis Eri- geſta. 25 cis diverſis pariter uti metallorum ita aqua- rum diverſitate ſcatet, quæ licet calidiſimæ ſint& ſulphureæ, quia tamen ſalis cunicu- lum non tranſeunt, ubi refrixerint, Strabo- Balnea,& aſacſas ne teſte, fiunt potabiles: hodieque durant cus Gurgus fyia halnea, quorum prius calidum, alterum dicl. Calidius, tertium calidiſſimum eſt; ſub qui- Fazelus. bus, uti refert Faelus, ad jactum fundæ ingens lacus ſulphureus eſt, qui ſubitanea Solinus· eructatione æſtuoſus, Herbeſus Solino, in- colis hodie Ourgus dicitur. Tempus me deficeret, ſi omnes lacus, fontes, flumina, Charonticas ſcrobes, la- cunaſque ſulphureas, in mediterraneis Sici. Iiæ locis recenſere attentarem; ſed hæc Le- ctori, quæ egomet vidi, dicta ſufficiant. gee,, Liparitane ſive Vulcaniæ aut Æoliæ In- zherdus ſea. ſulæ ita ſcatent:hermis, ut vix locum relin- reani. quant aquæ potabili, quà medicatis fonti- bus quà ignibus fœtæ. Verùm cum de iis in præcedentibus dixerimus, nolo iis immorari. Africam inter& Siciliam Inſula interji- Tantalares Citur Pantalaria nomine, ſolo guocunque in- Inſula mi- 4 vab, cedlas, arido eſt, rubro& calido, ut vix nu- dis pedibus ambulantibus toleretur; quæ utique ex imis æſtuariorum, quæ Vulcaniis officinis Ætnæis& Liparitanis per ſubterra- neos cuniculos correſpondent, originem trahit;& ex ſpecubus montium patet, qui aquis& vaporoſis flatibus exagitati, jugi in- tus perpetuòque ſonitu fremere ſentiuntur. kazelu. Summum in ea Naturæ prodigium, Fazelo teſte, cernitur; cùm enim terra nimio ardo- re ſitibunda aquæ dulcis ſummam penuriam patiatur, miro ſane Naturæ conſilio hiſce incommodis proviſum eſt. Eſt in medio In- ſulæ ingens antrum horridis undique& un- dique ſaxis concameratum; in hujus antri umbilico immenſæ profunditatis vorago comperitur, ex qua perpetui exſurgentes halituum vaporumque fumi, in vaſto for- nice condenſati in dulcis aquæ latices reſol- vuntur, tanta copia& multitudine, ut ea inde intra ſiphones partim arte, partim naturà factos extra corrivata, toti Inſulæ ad potum, aliorumque uſum abunde ſuffi- ciat. 1 §S IX. De Aſie, Africa, Americæ Thermis. 22 Otum Geocoſmum æſtuariis abundare, ibro IV oſten ſum fuit, cujus ver ita- quæ aded iis refertæ ſunt ut, quemadmodum circa univerſam Telluris ſuperſiciem paſſim in nulla non Regione viſuntur, demonſtra- vimus; montes etiam in Charta Geogra- Ubi montes phica ordine exhibuimus, unde metallo-enit rum mineraliumque copiam conſequi ne- 1 ceſſe eſt; cum verò ibidem hydrophylacio-f. rum in maximis montibus lebetes deſcri: pſerimus, hinc neceſſaria quoque ſequela aquas vaporibus igneis calefactas,& virtute mineralium nullibi non latentium tinctas, thermarum, ſudatoriorum fontiumque me- dicatorum ubertatem ſuppeditare collegi- mus; cum Natura ſemper idem ubique agat, ad eandem amuſſim omnes naturalium re- rum effectus diſponat. Hiſce præmiſſis Dico, eandem, quam in Europa vidimus, Thermarum fontiumquè mineralium abundan- viam in cæteris Orbis Terræ partibus exiſtere, idque ei ſolummodo dubium eſſe poſſet qui miras Naturæ leges ignoraverit. Sed né gratis tantùm hæc dixiſſe videamur, jam nonnullas earum, tum ex Hiſtoricorum monimentis, tum variorum, qui Orbem Terrarum ſtudiosè perluſtrarunt, relatione commemorabimus. Aſia Major& Minor unà cum Græcia c quam comprehendit, adeo plena thermis R fontium miraculis ſcatet, ut integro opus fo- ret Tomo ad eas omnes deſcribendas; le- Arimotcles. gat, qui volet, Ariſtotelem de admirandis, Pli- 1 nuium, Solinum, Theophraſtum, Ælianum, innu- Saue, meroſque alios; conſulat præterea Pauli pnae Marei ſeneti Itinerarium, qui paſſim earum Ven in Tartaria, cæteriſque Regionibus me- minit. Haithon quoque Armenus de Thermis Eaitbon ad Mare Caſpium; de Perſide Itineraria vario- rum, qui plenam totam admirandis aqua- rum fontibus eſſe exponunt. Aunales Socie- tatis IE s U de rebus Indicis eas paſſim com- memorant,& inter cæteros exactiſſimè p. Martinus Martinius in eximio ſuo opereI. Min. 2 2 Martinius. quod Atlantem Sinicum inſcripſit. Japonia calidiſſimii aquis perpetuo, teſte Aloyſio Froës, 19 fervet. Inſulæ Philippinæ ita iis ſcatent ut 4% cli. vix ex undecim millibus, quæ in iſto Archi- 2 pelago numerantur, Inſularum una occur- rat quæ non aliquid ſingulare& admiran- 1 40 dum in aquis producat. 4 Africa ad litora potiſſimum innumeris mii. medicatis aquis abundat. Non dicam hic de Americæ provinciis, in aneria thermarum mmultitudo. Hiſtorici narrant, non tantum mediterra- neæ Regioni ingentem earum copiam ſup- peditent, ſed& in nonnullis locis ex altis- ſimis rupibus fervensiſimas fluminum adin- ſtar effundant;& ſi alicubi exitum non inve- niant, per ipſum maris fundum, in extimam maris ſuperficiem magno impetu omnes mirificis pollentes virtutibus profundant. Sileo hic Mexicani Regni thermas frequen- tiſſimas, tum ad deliciarum tum ad mor- borum medelam à benigna Natura inſti- tutas. Mevicaniis ager. Cap. J. Cab. II. LIB. Vv. DE THERMIS. 291 tutas. Dies me deficeret, ſi quæ in Quato- ſbedd ubique Vulcanias officinas, ſulphureas mata, Peru, Chili, Quato, Cuſco, Potoſi foſſas, nitroſos, ſalinos, aluminoſos, vi- Naturæ in aquis miracula ſpectantur, deſcri- triolatoſque fontes reperiri in præceddentibus bere attentarem. Sit itaque hæc Regula ca- oſtenſum fuit. Rectè itaque inferimus, cholica: Ohicunque Vulcaniæ oſtcint cum me- Tuermas nullibi locorum, mirandæque facul- gallicis folinis reperiuntur, ibidem ꝛbermas vel- tatis fontes deeſſe. Sed hæc de Thermis uti individuos earum comites abeſſe non poſſe; ſufficiant. r II. Unde medlicata facultas Thermarum, contra tat ac tam diſferentes morbos, Um in tota rerum naturalium con- templatione nuſquam mirabilior ap- pareat Naturæ majeſtas quàm in mi- ra aguarum varietate; certe omnibus modis demonſtrandum eſt, quiſnam ſit opifex tantorum effectuum, quodnam magiſte- rium, quo diverſiſſima cæteroquin elemen- ta& qualitatibus prorſus contraria, tanta profluat. ſalubres effectus præſtet. Neque enim putes velim, omnes horum effectuum cauſas à primis ſemper qualitat ibus dependere, ſed ut plurimumà ſpecificis rerum quæ thermis miſcentur viribus qualitatibuſque, uti poſt- ea de aquarum prodigioſarum cauſis ape- riemus. Sunt autem, quæ medlicatis balneis plerumque perfecta unione miſcentur, ſal, nitrum, alumen, vitriolum, ſulphur, bitu- men, unà cum ſeptem metallorum tinctu- ris, quæ uti neſcio quo magnetiſmo ad con- creditas ſibi humani corporis principales partes feruntur, ita illas quoque eâ, de qua Amicitia tamen concordia in calidis aquarum ther- eh. mir, tanta harmonia uniantur ut aqua hu- miditate ſua igneam vim non extinguat,& de gerraneis. telztun: ignis potentia vi ſua omnium efficaciſſima contrarium humorem non offendat: imò naturali quadam amicitiæ ambitione, ea diſſerimus, virtute mirificà beant,& in pacis fœdera pangunt quæ nulla potentia perfecto ſanitatis ſtatu conſervant. Sed rem diſſolvi poſſe videantur; ita ut ignis omnia tandem oſtendamus, initium facturi à me- adas; k per omnia activitate ſua moveat, nutriat dlicatis aquis ſalſis. 1ulg, Pl. omnia per omnia aqua, ſitque aded, juxta Omnis terra ſalem participat ei proprium, 92 8 r 4 Paulls ex calore, ejuſdem conſervatio in humido. ræ reperiuntur tales obtinent ſalſę qualitatis ita aullii eamm!. Cuomodlo itaque agua calorem concipiat, in gradus ipſæ aquæ, unde fumoſæ, ſiccæ, pon-1 reperi- Wne⸗ præcedentibus uberrime dictum fuit, guo- ticæ, amaræ, acres, ſubamaræ;& ubi exca- Tumis k nodo verò tantum virtutum admirabilium ctè tellus eſt ſalſa, exactè ſalſæ ſunt; unde incrementum conſequatur, quomodo& quo rardò fit in aquis ex quapiam minera aut me- paranympho virtutum diverſiſſimarum tallo impreſſio, quæ& ſalis non participet confluxus tam arcto conjugio, tam exacta qualitatem, hunc enim ſaporem omnis proportione, tam præciſa menſura& ſym- terra participat; unde rurſus patet, vix a- actilime metria attemperentur, altioris utique ſcru- quam puram& ſimplicem reperiri, uti ſapra 10 opere tinii eſt. Agedum, rentemus nonnihil in quoque docuimus, quæ non aliquid ſalis, laponi quo ſi Lectori non undequaque ſatisfeciſſe etſi ſub inſenſibili quantitate, contineat; nd! videbimur, ſaltem quidpiam nos in re ar- graduum autem acredinis diverſitas depen- Aent 1 dua tentaſſe„laudem merebimur. det à locis ſubterraneis, per quæ fluit; quæ ſi 0 Archl. Sapientiſſimus Conditor rerum DE Us per mineras ſale copioſo refertas ierit, ſal- Noccu. OpT. MAX. uti omnia propter Hominem ſiſſima, ſi per loca rariori ſale fœta, minus mir produxit; ita quoque omnibus ad eum in ſalſa, ſi per glaream& ſabulum fluxerit, de- 5 perfecto ſanitatis ſtatu conſervandum me- poſſta ſalis per tranſcolationem mole, in- Jiis omnis generis inſtructum eſſe voluit. ſulſa egreditur.(ur verò calidæ aquæ ſalſu- 75 mee, Hine nil in ferum natura eſt quod peculiari gineꝶ ſalſſores ſint religtis, id accidit ex virtute medica non polleat; il guod non aduſtione, quæ fit ignis ſubterranei virtute, videntia ſiſoſteo ad unam aliquam ex humani corporis partibus vir- qua ſpiritibus evolantibus ſal fixum reſtat, un ſe tute ſua feſpiciat,& mirifieo quodam chara-· quo aquæ tantò redduntur ſalſiores quantò a, ctere id ad quod foyendum conditum eſt, perfectiori miſtura cum aquis ſal dilutum præ ſe ferat; imò veluti pondere quodam in fuerit. Idem itaque fit in ſalſugineis thermis à id cui naturali amicitiæ lege correſpondet, natura, quod in aquis ſale dilutiſſimis arte feratur. Quoniam verò corporis humani con- paratis; quæ uti violenter exſiccant, calefa- titutio plurimis ſulphureis, nitroſis, ſalinis, ciunt minus, adſtringunt, contrahunt, abs- vitriolatis& oleagineis partibus conſtat, tergunt, repurgant; quæ ſunt ſalis propriæ iiſdem videlicet quibus unumquodque mi- facultates, ita cutim quoque abſtergunt, o- xtum; hinc fit ut aqua thermarum calida, cui mnemque excrementitiam ac putreſcentem exactè commiſcentur, uſurpata, miros iſtos, humiditatem coërcent, nimiamque corpo- quos in infirmorum ſymptomatis miramur, ris craſſitiem cum tempore attenuant. O0 2 Quod 202 MUNDI SUBTERRANEI Sect. III. Quod itaque ſalſæ thermarum agquæ ſca · quidem longa experientia obſervatum fuit, bioſis, eproſis, elepſiaticis, maculoſis, viti- in aitroſis fodinis, nullum aut lippitudine liginoſiſque tantopere conferant, id ſalis aut oculorum vitio tentari; quod haud du- viribus ut plurimum adſeribendum eſt; biè ſummæ ejus ſubtilitati& inciſiyæ facul- quod cum à natura mirabili miſturæ ſym- tati, quæ omnia detergit, adſcribendum metria& proportione intra aquas digeſtum eſt. Unde apud Medicos nitrum ſemper ſit, hinc caloris aquæ inexiſtentis virtute collyrium habitum fuit ex paucis præſtan- per apertos poros penetrans, eos eflectus tiſſimum. Vide, quæ in ſequenti Libro fu- Intereuta· præſtat, quos miramur;& uti nulla corporis ſius de natura& proprietate producimus. 1, lae., noſiri particula eſt, quæ non ſalinis corpuſcults Aluminoſæ thermè, præter eas facultates Nn. pere proſit. conſtet, quæ ſi vel præternaturali calore ad- quas cum nitroſis& ſalinis communes ha- uratur, vel aliunde ex humorum corruptio- bent, adſtrictoria pot iſſimum virtute pol- 1 ne pernicioſas qualitates acquiſwerit, fit lent; unde corporis partes quas tenuitate ut intra calidla ſalis halnea, ea naturali quo- ſua exonerant excrementis, eaſdem fir- dam appetitu ſui ſimilibus particulis, extrA mant, redduntque magꝑis robuſtas; ſangui- aquæ vehiculo introductis. attractæ, corpus nis fluxum quacunque de cauſa provenien- à moleſto hoſpite, per corruptæ putredinis tem cohibent; Gonorrhœꝶ fluxum ſiſtunt; vitioſique humoris intercutanei evacuatio- urinæ ardores mitigant; veſicæ ac ureterum nem, liberent. obſtructionem tollunt, relaxatam renum cur&by· Cur verd lienoſis& hypochondriacis, cæ. vim retentivam corroborant,& innume- endru teriſque morbis gui d flatibus originem tra- ros alios effectus pariunt, magno infirmo- 5 hunt, tantopere proſit, eo qui ſequitur mo- rum adjumento. Cujus quidem rei ratio a- do fit. Corpuſcula ſalina una cum aqua ca-· lia non poteſt eſſe quàm vis quædam quæ lida, cui miſcentur, per poros introducta& uti miſturam ſalis& nitri participat, ita calore attenuata, univerſum mox corpus multò efficacius, quam prædicta, operatur; ſua ſubtilitate pervadunt, obſtructas ad lie· ex aquæ ſiquidem prædominio habent quod nem, inteſtina, uterum, cæteraque mem- refrigerent, ex acrimonia ignea verò quod bra, ſemitas acredine ſua recludunt, ubi- mediocriter exſiccent& adſtringant. cunque ſui ſimilia corpuſcula humorum vi-· Thermæ vitriclatæ ſive atramentoſæ, Græ- Berna us tio depravata offenderint, illa attractu quo- c xονin, A Chalcantho, quaſi diceres 2. miolaus dam in ſe derivant,& unà tandem qua pol- ris Horem ac ſuperficiarium materiæ æneæ lent abſterſiva virtute, membra emolliunt, recrementum; uti itaque ex re originem ad ſolitas functiones apta reddunt, fæces ſuam habent, ita ſolùm in iis locis quæ fo- verd obſtructionum cauſas, una ſecum per dinis æneis ſcatent, producitur. Undether- exoneratoria naturæ oſtia, ſubducunt. Hinc mæ quæ per hujuſmodi vitriolatas fluunt, patet, cur nonnullæ thermæ ſterilibus fe- virtutem participant vitriolo propriam, quæ cunditatem conferant; quia ſalina corpuſcula eſt juncta vehementi adſtrictioni cum inſi- aquis imm ixta humorum vitioſorum in u- gnicalefaciendi virtute, nec minus exſic- terinis morbis colluviem virtute ſua exſic· cant, conſtipant, contrahunt, rodunt; unde cant, diſcutiunt, abſtergunt, vias niſi aptè temperentur, potui non tantum aperiunt; quibus præſtitis fœcunditatem, ſi inutiles ſed& periculoſæ ſunt; utiliſſimæ ta- naturalis uteri defectus non obſtiterit, con- men in balneis aut embrochis ſunt, iiſdem ſequi neceſſe eſt. Atque hoc pacto medicæ morbis ſanandis idoneæ quibus aluminoſæ, thermarum ſalſarum vires in dictorum profli- nitroſæ& ſalinæ, cum ſuperaddito tamen atione morborum operantur. quodam, quod promptius penetrent& abs- Nifroſum NMirroſæ thermæ in paucis à ſalis faculta- tergant; unde vix acidulæ reperiuntur, quæ ietibus diſcrepant: Calefaciunt enim, exte- ex bitriolo aliquid non participent, non qui- nuant, digerunt, detergunt, mordent, ſpiſ- dem quoad eorum eſſe ſenſibile, ſed quoad ſant, ſiccant, exulcerant; ob efficaciam ſpir itoſam vaporoſamque ſubſtantiam, qua qua majori quàm ſalinæ pollent, ſalſis ſubtiliter& perfectè tinguntur. etiam amariores ſunt,& ob acria, ſubtilia Atque hæ ſunt quatuor ſalinorum corporum & ſpiritoſa nitri corpuſcula, quæ aquis mi- ¶pecies, quæ non mixtæ,& ſingulæ per ſe ope-· ſcentur, incidunt,& multò potentius quàm rantes eoſdem quidem effectus præſtant in ſalſa attenuant; unde viſcidos humores e- iis quibus miſcentur aquis, ſolummodo ducunt, alyvum laxant, cient urinas, ſudo- diverſis intenſionis gradibus,& à vitriolo res provocant, renes mundant, arenulas quoque accedente ea facultate æri propria, pellunt, calculum frangunt. quidquid e- differentes.(ommixtæ tamen inter ſe toto n im in corpore nitroſarum fœcium impuri· cœlo differentes obtinent effectus, quos ſi tate magna& malignantis qualitatis repe· ad combinatoriæ artis regulas revocamus, eos rerint, ĩd tanquam ſibi ſimile attractu quo- viginti quatuor diverſiſſimos effectus ob- dam unitum acrimonia ſua, omni phlegma- tinere comperiemus. roſſres ni- te& viſciditate conſumpta diſſolvunt. Ne- 75 ſcio tamen, quem abditum ad oculorum vi- bentantur. tia& lippitudinem conſenſum habeant; ſi- Com- adon. paton Precon LIB. V. DE THERMIS. 293 005. II. Comlinatio miſturæ quatuor ſalinorum corporum, Salis, Nitri, Aluminis, Vitrioli. ner, al, ſali 3 ſiccat. enh Sal, nitro ſiccat, attenuat. ſede Sal, alumini MI ſiccat, penetrat. prædominans ꝗ Sal, vitriolo lid 1 m ca- ꝗ ſiccat, attenuat, incidit. Sal, nitro, alumini ac ſiccat, attenuat, penetrat. Sal, nitro, alumini, vi- ſiccat, attenuat, penetrat, inci- triolo dit, calefacit. Nitrum, nitro attenuat, diſſipat. Nitrum, ſali attenuat, ſiccat. Nitrum, alumini ae. attenuat, penetrat. prædominans ꝗ Nitrum, vitriolo um calid. attenuat, incidit. Nitrum, ſali, alumini 5 f attenvuat, ſiccat, penetrat. Nitrum, ſali, alumini, attenuat, penetrat, ſiccat, inci- vitriolo 1 Alumen, alumini penetrat, denſat. Alumen, ſali penetrat, ſiccat. Alumen, nitro bdenetrat, attenuat. prædominans J Alumen, vitriolo ſicc. 3— incidit. elati; Alumen, ſali, nitro rig. penetrat, ſiccat, attenuat. 2 Alumen, ſali, nitro, penetrat, ſiccat, attenuat, inci- vitriolo eech Vitriolum, vitriolo incidit, calefacit. Vi triolum, ſali incidit, ſiccat. 5 Vitriolum, nitro incidit, attenuat. 1 Prædominans 4 Vitriolum, alumini Fpe incidit, penetrat. ſe** ee ee e Vitriolum, ſali, nitro incidit, ſiccat, attenuat. Vitriolum, ſali, nitro, incidit, ſiccat, attenuat, pene- (alumini trat. g 2 f0. Non poſuimus hic omnes gualitates quæ mis mira naturæ ſagacitate mixtas latere, dether⸗ ſingulis ex his quatuor competere poſſunt, ipſa ratio à priori, à poſteriori experientia ſluunt, ſed primigenias tantùm& prædominantes; docet; ut proinde miram Divinæ Sapientiæ Umdür quod ſi ſingulas unicuique proprias hic ap- in rerum naturalium diſpoſitione providen · 0 ponere vellemus, combinatio meritò in infi- tiam ſatis admirari non poſſimus, dum ad- nitum creſceret. Cum enim ſingula ut plu- mirabile illud diverſiſsimarum rerum in u- rimum quadruplici qualitatum dote à natu-· num conſpirantium conjugium propius in- ra inſtructa ſint, 1 2 in 24 ducta, dabunt 288 tuemur, ea temperie, proportione, ſymme- differentes miſturas,& conſequenter diffe- tria& menſura quadam harmonica diſpo- rentes effectuum ſpecies; hæc ſi in quatuor ſitarum, ut in uſu earum infallibilem con- t, iildem 4 N primarum qualitatum gradus duxero, prod- ſequatur effectum in firma& morboſa mor- ibunt 1152 uti miſturæ„ita differentes ef- talium conditio. 4 fectus; ut proinde diverſas ſalium, nitro- Meritò autem hoc loco quæri poſſet, 5205 0 rum, aluminum, vitriolorum ſpecies ſileam, quomodo confuſanea ſœc tantarum ſpecie dif- — quæ ſi intra ſe combinare attentarem, res kerentium rerum miſcella in aquas ſine con ſu- reer propemodum in infinitum abiret quis au- ſone operetur; quomodo vires ſuas in infir- 1um q tem ſi bitumen, ſulphur& reliquæ metallicæ morum corporibus exerat? Ad hæc paucis mineral iumque ſpecies accederent, combi- reſpondeo: Cum DEs& Natura nil fruſtra nationem rerum ſufficientibus verbis de- agat, illiuſque opera ex intentione optima ſcribet? Vide quæ de hiſce in noſtra Arte& perfectiſſima ſint omnia, certè neceſſaria combinatoria fuſiſsime docuimus. ei fuit mira quædam attemperatio, ne u- num alterius vires retardaret aut infringe- ret; ſed unanimi quadam conſpiratione , Ex 5 8 patet, nallam aſuam medicatam medicinales humano generi, propter quod 5 ſheie dari poſſe, quæ non giſferentem ab alia mine- conditæ erant, conſervando, conſentaneos ſfeunt. ralium, metallorumque mixturam,& con- neceſſarioſque effectus intenderent. Hinc ſequenter diverſas proprietatum rationes factum eſt, ut ſicuti ſingulæ dictarum rerum ſo tiatur. Habent enim ſeſe hæ mixturæ non miſtarum ſpecies ſingula humani corporis aliter ac aumeri, quibus vel unitas addita reſpiciunt,& magnetico quodam eſſentialiter mutat, ut docetur, ſympathicoque ad ea affectu feruntur, tra- ad etſi ſenſus kunturque ita intus potu, vel exterius ſeſſio- 9 ‚ in occultis tamen earum thala ne lotione, illutatione embrochaque ſive O00 3 ſtilli- COGNSecepARrUomt. Omnes a. 67 1 94 Sel. III. ſtillicidio ſumptæ dictarum aquarum ſingulæ ſpecies ad iſciuſmodi membrum conſluunt quod amico naturè affectu reſpiciunt. Et quoniam ſalinæ ſpecies ſubtiliſſimis ſpiritibus refertæ ſunt, iis Natura veluti prodromis quibus- dam utitur tum ad aperiendas portas, ob- ſtructaſque ſemitas extergendas, tum ad præparandam, dirigendam, maturandam- rulebra que humorum congeriem; ſulphureis ſpiriti- haunsan, bhus veluti Tetrarchis in aquis calore ſuo in copore omnia moderantibus animantibuſque. Se. eene een Aikinrur tandem Optimatum introitus, qui proprieta · ſunt metallicorum corporum ſpiritoſæ ſub- —— ſtantiæ, quarum unaquæque ſtatim natura- lem ſibi ſtationem manſionemque petit;& aurea quidem yeluti regiis cumulata virtuti- bus, metropolitanam cordis ſedem præ aliis occupant, confortantque; ænea& quæ mul- to ſulphure conſtant ad pectoris arcem pul- monumque ſtationem confluunt; Ferrea ad lienis hypochondriorumque officinam ad purgandam melancholicam frcem, prope- rant. Plumbea, ſtannca,& nitroſo. ſalſaſubſtan- 2ia pollentia ad ſanguificam Microcoſmi culinam, jecur corroborandum,& ad phle- 5 hydropicum expurgandum exſiccan- umque ſe accingunt. Salphurea, bituminoſa & nitroſæ ſubſtantiæ ad inteſtina dejectoria ſua facultate laxanda concurrunt. Lapideæ ſubſtantiæ miſcella ad renes veſicamque ſub- levandam ſuas egregiè peragit partes. Alia inciſiva& reſolutiva ſua facultate cerebri nervorumque morbis, paralyſi, tetano, tre- mori, opiſthotono, apoplexiæ per embro- chen conveniunt. Vides igitur, Naturam idem multiplici- nrng DISQUU MWUVUNDI SUBTERRANE!I tate ſpecierum in aquis commiſtarum facere conſef quod in perfecta Hemocratici ſtatus admini- 9 ſtratione fieri aſſolet, dum unuſquiſque offi- cium ſibi commiſſum in hoc vel illo Ioco, in hac vel illa officii conditione, meliori, quo fieri poteſt, modo peragit, omnes tamen in eundem ſemper ſcopum collimantes; quod in hoc eſt bonum commune,& unica Reipu- glicaꝶ ſalus, in illo perfecta Microcoſmicæ Oeconomiæ ſanitas, temperieſque humo- rum. CONSFEOTAAI UM 1I. Ex hoc patet, ferè pleroſque, non primis Medient. qualitatum formis(quarum ſolum officium aum adu eſt, calefacere, ſiccare, humectare, frigefa- ecte cere) ſed& ſpeciſicis mineralium proprictati ie bus à tota ſubſtantiæ ſimilitudine proma- nantibus, miros quos ſubinde in infrmorum cura præſtare videmus, effectus produci: quæ quidem ſpecifica proprietas nil aliud eſt quàm Hhimpathia quædam,& occultus natu- ræ conſenſus, quo una in hoc potius quàm in aliud humani corporis membrum virtu- tem ſuam exerit, quemadmodum in ſegquen- tibus uberrime oſtendemus. Vides itaque Lector, guomodlo medicæ fa- cultates in thermis operantur,& qua virtute enarratos effectus perfici ant; quibus qui- dem peractis, nihil amplius reſtat niſi ut jam interiora Naturæ penetralia paulò al- tius ſubeamus, omnique ſtudio& diligen- tia examinemus, undenam ſint,& quibus de cauſis naſcantur admiranda illa prodigia quæ in nonnullis fontibus, magna Philoſophorum admiratione, eluceſcunt. IV. BPFEF MIRB CNMIS AORKRNM, 2 prodigioſa quorundam Fontium natura& proprietate. PER A F 3 regno ſolium poſuiſſe ille ſolus ſpiciens, legentium q ex his aliqua arbitratur, nonnulla ad colores, ſapores, odores, gravitatem, levitatem, vocantur; quædam mirificam medendi vim, deſunt, quæ metamorphotica quadam virtute omnia in ſaxum, ferrum, cuprum convertant, canitiem accelerent, divinatoria vi polleant. Alia ad Lunæ ortum marinos æmulantur æſtus; alia miris proprietatibus pollent. De quibus ſingulis ordine acturi, quantum fieri poteſt,& ingenii noſtri imbecillitas permittit, cauſas eorum rimari conabimur. in ullo naturali Mixto Naturæ eluceſcit majeſtas, certe illam in Aqueo fuit; unde Plinius prodigia hujuſmodi pene humana fide ſuperiora ſu- uaſi gratiam vel fidem præoccupans, Si quis, inquit, fide carere dlſcat in nulla parte majora eſſe miracula. Quorum quidem AT1IO. neſcire poterit qui ea nuſquam intuitus ſpiſſitudinem re- quædam lethiferam continent. Non CA- Ue 0 Wad LIB V. MIRACULA ACUARUM. 295 Cab. I. a De Colore, Sapore, Odore, Mephiti in nonnullis Fontibus Thermiſque eluceſcentibus. e Vuumerabliles inſunt aquis colorum diſferen- verò tenuiſſimis tantùm vaporibus haliti- I4. quarum quidem differentiæ uti ma-· buſque mineralium tingantur, vel calore nifeſtæ ſunt, ita non nimium iis immo- tantùm ſine ulla miſtura efferveſcant; tunc Walh rabimur, præſertim cum hoc argumentum colore aquæ naturali, id eſt, limpidæ, claræ, eh tum in præcedentilus, tum in Hetraria no·& pellucidæ egeruntur. Atque hoc quidem ſtra, ſat ſuperque diſcuſſerimus. Quis ne, nullam difficultatem habet: quare ad alios ſcit, aguas eum ſuſcipere colorem ci jaſmodi reconditiores effectus progrediamur. fuerit fodina ſeu cuaiculus per guem fluxerint.. Quæritur itaque primò, cur mare eæ montè Weeeee dapm Poteſt autem alveus per quem aqua fluit tri- aliguo intuentilus tantam colorum diuerſitatem maris ſaßer- Zus modlis conſiderari, vel in genere vegeta- oſtentet? In alia enim parte rabrum; in alia ſie apba- bili, vel mineralium, aut metallicorum ſuc- huniceum, in alia fabum, in alia nunc viride. lhua fi· corum. Primi generis aquæ tinguntur her- comparere videbis. Dico hujuſmodi colo- ganter len harum arborumque ſuccis. Exempli gratia, ves minimè reales aut ex mixtura ortos, ſed larum ſuc-. Igquas ad quas Alnus copioſa fœtura luxu-apparentes tantùm eſſe(uti in Arte noſtra 3* 2 105 riat, rufo ſeu potius colore lixivii tingi vide· Iucis& Umbræ amplè demonſtravimus), vel i Aladt mus. Si herbas alluant, ut Chelydoniam, ex diverſa nubium montiumque reflexio- Chryſanthemum aliaſque ſimiles, efoceone tum potiſſimum ex fundi maris varia colore imbui; ſi terram albam, candidam diſpoſitione contingere. Ubi enim mare ſre cretaceam allambent, lacteo colore profundiſſimum eſt, ibidem mare nigrum& fluent; ſi per rubricam fluxerint, raubro colo. veluti piceum; ſi viridi algarum pullulatio- re inficientur; ſi per ochram, ſandaracham, ne fundus maris niteat, viride; ſi rubris la- nelhe Havo colore; ſi per æruginoſa loca, viridi mi- pillis atque arena ſcateat, rubrum eſſe vide- ſcebuntur colore;& ſic de cæteris metallicis bitur. ſuccis, uti ſaprd docuimus. Sed experimen· Hoc pacto in prima Batavorum naviga: to dicta comprobemus. tione ad mare Magellanicum, non procul EXxPE RIM E NIT U N. aboſtio fluvii 4a Plata, cum mare prorſus ſanguineo colore tinctum obſeryvantes, di- milla ſitula hauſtam aquam exactius inſpe- xiſſent, innumerabilem vermiculorum rubi- cundorum multitudinem aquis mixtam de- prehenderunt qui manu excepti, pulicum Unſtar hine inde ſaltabant, unde& marinos pulices appellarunt; putant quidam illos à 495 certo anni tempore evomi; alii pro- venire dicunt ab infinita parvorum cancro- rum copia, qui in dicto maris tractu ſtabu- lantur,& uti rubri coloris ſunt, ita mare re- motè aſpicientibus ſanguineo colore imbu- tum exhibent. Alibi Oceanus totus viridis cernitur, ob H viridi, I candido, K nigro colore im- multitudinem herbæ, quàm Sargaſſo vocant, pleantur. Hoc peracto, concha aqua fontana quà mare cooperitur ad multa millia millia- implratur ad ſummum,& aqua exitum quæ- fiorum, de qua herba cum alibi egerimus, Sit Concha B A, cujus concavo canaliculi CDEFGHIK inſerantur, quos diverſis co- lorum pulveribus prius impleas, id eſt, C ru- bro, D flavo, Ecœruleo, F fuſco, G cinereo 1 „ e⸗ 5 10 rens per canaliculos exiens, colore unicui- hic ea repetenda non duxi. tu que canaliculo proprio tingetur. Videbis Fiunt præterea nonnullæ aquæ vel ex ero- enon!f itaque per Caguam rubro colore, per D Ha- ſione metallorum cæruleæ, vel ex contagio- vo, per Ecęruleo, per E ſaſco, per G cinereo, ne quadam virides pro mira Subterranei per H viridi, per I candido, per K denique ignis attemperatione, apparent. Eſt enim n 0 aquam zigro colore tinctam exituram. Idem in Subterraneis locis fieri exiſtimes velim, in quibus tibi imaginare Hydropſhyla- cium A B, quod per diverſos diverſis mine- ralibus inſtructos canales ſeſe exonerat. Di- co aquam quidem in ſui Hydrophylacii fonte puram& ſimplicem, mox tamen ubi dictos canales diverſicolorum mineralium venis refertos ſubierit, Aifferentes colore, ſa- pore, odoreque ſontium ſpecies ad extra præbi- turam. Atque hoc plerumque fit, guando ſub- 05 fantiam corpoream terrarum participant; ſi calori ita comparatum ut fubinde ex can di- dis rubentes efficiat ſuccos, ex rubentibus fla- vos, ex flavis virides, aut nigros; non ſecus ac ex pituita dulci fit ſanguis, ex ſanguine bilis flava, ex flava viridis aut atra, per gra- dus quoſdam coloris adaucti, dum ex co- Cione videlicet in exceſſum caloris,& ex hoc in aduſtionem procedit. Patet& hoc in diverſis ſuccini ſoeciebus, alli, flaui, nigri, quarum prior moderato calore in album, al- tera ex albo in flavam intenſione caloris, ex flavo nigrum aduſtivo calore producitur. Atque 296 MUNDTISUBTERRANEI Sec IV. Atque hæc eſt ratio, cur flumina& fontes Et de Fonte vinoſo in Naxo Inſula Proper- Plinius. Plinius. hhnde veniat. ſubinde colorem nativum mutent, videlicet ob variorum aliorum fluminum, quæ ali- quod flumen intrant. confluxum, quæ cum ex diverſis mineralibus originem ſuam ſu- mant, ita acquiſitam tincturam majoribus flum inibus quæ intrant. communicant, ma- ximè poſt ingentia imbrium diluvia, qui- 1 bus aqua varlis terreſtrium glebarum tin- cturis imbuta, magno onere ſeſe in aliud flumen evolvit; unde primò turbida red- duntur flumina,& deinde ſubſidente limo, ſpiritus minerales, qui remanent, vario limpidam aquam colore& ſapore inficiunt: Hypanis ſaluberrimus hauſtu Huvius, Plinio teſte amariſimus ſit, poſt admiſſam amaris- ſimi fontis, quem Exampeum vocat, ſcate- bram. Sed jam ad miracula ſontium propius accedamus. 8 J. De Fonte Solis. Arrat Plinius lib. II, c. 103, apud Tro- glodytas Fontem Solis eſſe, qui circa me- ridiem maximè ſrigidus, mox paulatim te- peſcere incipit uſque ad medium noctis, quo jervore& amaritudine infeſtatur. Si vera ſunt quæ Plinius dicit, ego rationem ejus Sub terraneorum meatuum conſtitutioni facile ad- ſcriberem; quorum prior aqua dulci peren- nis fluxus, per appropriatum ſibi canalem, veiſtudo uti cæteri fontes dulces, impletur: alter e Fontis Sols Ogean⁰ο longo viarum tractu ductus,& igni- bus ſubterraneis calefactus, conſtituta hora ſeſe in eundem fontem exonerat; quoniam verd hujuſmodi canalis aqua à fluxu& re- Huxu maris agitatur, fit, ut ſex aut pluribus horis fonti ſeſe paulatim inſinuet, detume- ſcente verd mari,& ipſe ſeſe retrahens à fluxu deſiſtat, donec affluxu maris iterum urgeatur; amaror autem aſuæ ex locis nitro- ſis, per quæ fluit, reſultat, quibus paulatim ſubſidentibus corpuſculis nitroſis, aqua lim- pida prævaleſcente, paulatim priſtino ſuo krigori& dulcedini reſtituitur, quod circa me- 1 fieri narratur: canali verò æſtu maris denuo ſollicitato, fontem jam frigefactum denuo incaleſcere& amareſcere neceſſe eſt æ ſtum verd maris maximè Sole Lunæ jun cto in meridie fervere, ſupra oſtenſum fuit. Sed de hoc prodigio 2257d pluribus. § II. De Vinoſis Fontibus, ſve vini odorem reſerentibus. Brknigna Naturæ liberalitas in aquis non ſolùm luſit miris modis, ſed& deliciis uti voluit in vinoſi ſaporis liquoribus, non Fontes Aci- kamen niſi vino mixtis. Lynceſtis aqua, quæ dulæ dick. vocatur acidula, vini modo temuleſtos fa- Relinquamus igitur iſthane opinionem iis Ovidius. cit; quod prodigium eleganter ſanè deſcri- pſit Gvid. 15 Metamorph. Huic fluit eſfectu diſpar Iynceſtius amnis, Cuem quicunq; parum modeęrato guttureè traxit, Haudualiter titubat, quàm ſi mera vina bibiſſet. tius: En tibi per medium bene olentia ſlumina Na- Propeniu Xon, Dude tuum potat Naxia tur ba merum. Et ne fabuloſis Poẽtis auxeſin aliquam at- tribuere cogamur, conſtat in compluribus Germaniæ& Galliæ Regionibus hujuſmodi ſontes qui vini ſaporem referre narrantur, in- veniri; quos inter inſignis ille hominum confluxu celeberrimus fons eſt in Comita- tu Catzenelobogenſi, non procul Moguntià diſſitus, ab oppido, cui adjacet, Swalbach, di- ctus; alius juxta confluentiam Andernaci; alter in Agro Lugdunenſi Galliæ ad oppi- dum S. Baldomani, Fons Fortis dictus, Hon- taine fort, vini penuriam ſupplet, cujus una quarta pars ſi vino miſceatur, nil vini ſa- pori deperit, ſi farinæ affundatur, ſtatim il- lam fermentat, uti acida quævis; adeò ſalu- bris eſt ut oppidani rarò utantur Medico, qua virtute& memorati pollent. Talis& reperitur in Aquitania, non procul ab Urbe Beſſa acidulus vinoſus, cujus ſi vel exiguam partem vino affuderis. merum te bibiſſe cre- dideris, nulla aqua dilutum. In Hiſpania prope Valentiolas ſimiles comperiri ſapra oſtenſum fuit. Qu cum ita communi hominum æſti- mat ione ſint, merito ſanè hujus ſaporis cau- ſ quæritur: An videlicet in ipſa aqua ſit ſmile vini odori& ſapori, an non? Dico, cum omnes acidulæ neſcio quid amicitiæ cum vino habeant, vinique ſaporem, ſpiri- tuſque in eo latentes per nativam eorum acrimoniam mirificè excitent, exaltentque; hinc fieri puto, ut ſic miſtæ vino, dum lin- guam& palatum grata vellicatione laces- *& proinde odore& ſapore vini dece- pti, uti in præcedentibus quoque diximus, odorem illum ſaporemque, qui vino ineſt, ipſis acidulis ineſſe putent. Cum enim omnes acidlula ex aluminè aut vitriolo, nitreque unaà mixtis originem ducant, hæ verò odoris ex- pertes ſint, certum eſt, eos vini odorem per ſe exhalare non poſſe, ſed ipſa aquæ acidæ vis vini gratæ acrimoniæ juncta, talem in imaginatione bibentium effectum parit qualem in vini ſapore experiuntur. Quæ o- mnia diu multumque in hujuſmodi fontibus explorata variis experientiis tandem mihi innotuerunt. Non itaque hujuſmodi aguæ dicuntur vinoſæ, eò quod naturam vini par- ticipent, ſed quod acres vino junctæ miſtæ· que, gratiſſimum vini potum efficiant: àvi- no en im ſejunctæ tantum de ejus odore ſen- ties quantum de quibuſcunque aliis dulci- bus aquis, quibus paſſim in potu utimur. qui uti vinoſo halitu ſemper fumant, ita nil niſi de vinoſis liquoribus eorumque pota- tione, vel ad primum acidularum ſaporem ſomniant, OA- LIB V. MIRACULA AQUARUM. 297 Cp. II. lnn 275 onſell. De Aquarum nonmllarum gravitate S levitate, earumque miraculis. Eripatus gravitatis& levitatis in aſlis plus quàm Aſtate ponderet; quia videlicet hy- cauſas, ad primas qualitates, calorem berno tempore clauſis Terræ poris, vapores & frigus refert; ad denſitatem& rari-· ſubterranei per fundi ſpiracula ſubeuntes, tatem alii. Quemadmodum enim ex mate- aquam varia mineralium rerum miſcella ria per quam tranſeunt, ſapores& odores replent; unde& gravior. Aſtate verò So- contrahunt; ſic ex iiſdem eorumque varia lis ardore apertis Terræ poris iidem exſpi- corpuſculorum mineralium, uti ſalium, ni-rantes, à Vaporum mixtura immunem re- tri, aluminis, vitrioli, cæterorumque mi- linquunt fontem. Hinc fit ut fundus eo- neralium miſcella, pro multitudine con- rum ob dictas rationes hyberno tempore currentium gravitatem,& pro eorundem ſit calidus, æſtivo frigidus. gur aqus paucitate levitatem acquirunt. Atque inc Plinius memorat, in Lacu Siciliæ Agri- Plinius. d, reſultant ira illa in aqui ſpectacula, nonnul-gentino, in Aſphaltitico Palæſtinæ, in Acu- 44ud in , lis quælibet injecta ſuſtinentibus, nonnul: ſcidamo Africæ, in Major is Armeniæ Are- quibus nibi lis quælibet injecta ſubmergentibus. Cu- thuſa, omn ia fluitare, nihil mergi, ne qui- mergitur. 1 jus quidem alia caaſa non eſt quàm gravitas dem lateres. In aliis contrà, uti in Lacu adedl& levitas aquarum; ſed ut à notioribus pau- quodam Æthiopiæ ita omnia ſtatim ac in- latim ad ignotiora procedamus; Mirantur jecta fuerint, merguntur, ut nec folia qui- multi, caf navigia ex fluminibus in mare ſe dem arborum ſuſtineat quin protinus mer- exonerantia in fluminibus profundius gudm in gantur. In Lacum Alcyonium apud Leo- mari ſubmergantur. Notavi id ego non ſe- nam, ſi quis etiam natandi peritus ingreſſus diſeg mel,& curiosè obſervavi, navigia mox ac fuerit, is ſive volens, ſive nolens ſtatim Hidez ex Tibri in mare devolvuntur, ad duos pal· mergitur, ad ima magna vi raptus: Quæri- 12 mos altius adſcendere& ſupra aquas erigi; tur utriuſque prodigioſi effectus cauſa. Dico cujus quidem rei cauſa alia non eſt niſiſal ĩtaque primò; in Lacubus, in quibus nil mari mixtum, quod uti marinas aquas den- mergitur, ut in Aſphaltitico, cauſam eſſe ſiores ponderoſioreſque reddit, ita quoque bitumen, quo ita refertus eſt, ut Bitumi- altius naves ſuſtinet. noſum mare meritò dici poſſit; cum itaque 1 Dich ExPERIME N TU M. ponderoſiſſimum ſit juxta ac denſiſſimum, 4U& lenta ſentaque materia tenaciſſimum, amicitie Accipe duos ſcyp hos, guorum alter aqua ſon- 5 e 1* illud utique omnia illa injecta, ſi molem n, ſpiri- tali, alter aqua ex ſale diluta repletus ſit. Hoc ſiturn E 8 bituminoſam mole ſua non ſuperent, ſuſti- medum peracto projice ovum in priorem ſcyphum dir, ni e ii, ee menmez aqua fontali repletum,& mox id ſubmer IR eeeeee mln. videbis; projice idem in aquam ſale deli- medéa docteina adducemus, Farebit. In butam dilutamque,& jam id aquæ ſuperna- Lacubus verò non bituminoſis, ſed quæ vel 4 5 ſale, nitro, aut petriſico ſucco pollent, a- tare reperies; guantò enim aqua levior eſt, ̃e e 25 tantbò facilius mergitur,& tantò facilius ſu- ienn E aggravatæ, tanto ad quælibet gravia in eas 10 inelt pernatat ovum, quantò aqua denſior eſt. g wonel injecta ſuſtinenda reddentur potentiores, uim emet ONSEOCTAKIUNI. uantd dictis corpuſculis magis fuerint con- 5 4 eun! Hinc patet quoque, cur ſubinde quædam denſatæ, quæ in nonnullis locis bitumini dots ei aquæ dulces ſuper alias Huant; Cur videlicet juncta nonnullos maris tractus prorſus na- Rhenus ſupermeet Lacum Acron ianum, vibus invios faciunt, uti de mari lutoſo in Lemanum Rhodanus, Benacum Mintius, ultimo Sinu Caleforniæ obvio referunt Iti- Verbanum Ticinus, Larium Addua, Sevi- neraria nautica. . num Ollius, Fucinum Marcia; utique nul· Facilis itaque eſt ratio Lacuum quælibet nſbarar., la alia de caaſa, uti in præcedentibus quoque injecta ſuſtinentium: Major difficultas in docuimus, niſi quod flumina continuo iis lacubus quibus omnia etiam folia arbo- fluxu motuque purgata, depoſita graviori rum rapta ſubmerguntur, exponendis oc- miſcella, leviora reddantur aquis lacuſtri- currit; cum hi mirifici effectus ſoli aquæ bus, var ia ſubterranearum rerum miſcella levitati adſcribi non poſſint; ſed alias abdi- contaminatis; unde partim bituminoſa 2iores cauſas habeant, quas exponere aggre- materia gravatæ, partim terreſtrium ſucco- dimur. ore ſer rum attractu, partim etiam à Sole tenuio- Dicimus igitur, cauſam horum effectuum cur aligus i5 duld⸗ ribus aquarum partibus attractis, fæculen- nonà levitate aquarum dependere, ſed d ve- ad, nißil utimu taque remanente ſubſtantia, ponderoſiores hementia aſuæ, quaà ſeſe in fundo per diver nem i ſieri neceſſe eſt; apuas quoque pingues& o- ſos ſubterraneos meatus exonerat; exone- in l leoſas dalcibus ſupernatare, paſſim conſtat. ratione verò vortices, vortices corporum pon patet quoque cauſa Fontis pan· injectorum attractus conſequi neceſſe eſt. boe racia, cujus, Platarcho referente, Docet hoc Romæ æſtivis menſibus quoti- aqud idev: vas repletum hyllerno tempore duplo diana experientia, dum peritiſſimi etiam TO N. I. Pp nata- Archime- des. 298 MUNDISUBTERRANEI gel,IV. natatores, ſi quandoque in hujuſmodi vor- cta apponere viſum fuit; ex his enim nihil ticoſi fluminis gurgites inciderint vehe-· circa gravitatem& levitatem corporum oc- menti quodam attractu in imos fluminis curtet tam abditum& abſtruſum, cujus receſſus, nulla emergendi ſpe relicta, mi- cauſam non aſſignare queas. ſerando interitu rapiuntur. Experimento Tres itaque caſus Occurrere poſſunt re- hoc diſces in vaſe quodam, cijus ſundus rum aquæ inſidentium, ex quibus major aliquibus data opera foraminibus pertaſus aut minor gravitas& levitas colligitur. Si ſit, intra hoc aqua prius impletum, fora· enim corpus aliquod aquis impoſitum data min ibus clauſis, ſi& diverſis rebus fluitan molis paritate gravius ſit aquà cujus locum tia injeceris, illa ſeſe in ſuperficie facilè ſus. occupat, dico tale corpus ſtatim ſundumpe- tinebunt, ſi verò foramina fundi recluſeris, titurum. Secundb, ſi corpus quoddam aquis tum ecce quidquid injeceris, in turbines impoſitum habuerit æqualem moli aquæ, veluti actum, ligna, chartæ, folia, exeun- cujus locum occupat, gravitatem, dico, id tis cum impetu aquæ defluxu rapta mox in fundum non abiturum, ſed in quolibet deſcendent. Quocirca ſi quandoque hujus- intimæ aquæ loco poſitum quieturum; neq; modi inveniuntur in quibus omnia attractu enim adſcendet, neque ſupra aquæ ſuperfl- quodam rapiuntur corpora, cauſam hujus in ciem eminebit; aliàs enim levius foret, con- vortices conjiciendam exiſtimem. tra Suppoſitum, neque deſcendet in fun- dum, alias enim contra Suppoſitum gravius § 1J. foret; in quol ibet itaque loco intimæ aquæ poſitum quieſcet. Si verò tertiꝰ corpus hu- juſmodi aquis impoſitum ſupernatet, dico, illud neceſſariò levius eſſe corpore aquæ, totius impoſiti corporis molem adæquante, XAUlti exiſtimarunt a9 infidlentia corpo-& præcisè quidem tantò levius futrurum ,æ cauſari partim ex ſpiſſitudine aut quantum eſt pondus aquæ quæ æquet corpo- craſſitie& lentitudine aquarum, partim ex ris demerſi magnitudinem id eſt, ſi cubum forma& figura corporum in iis fluctuan- ligneum aquis impoſueris,& poſito, eum tium. Sic dicunt, ſcutellam planam facilius ad medietatem ſubmergi, dico, eam aquæ aquis innatare quam ſphæram aut cubum, al: portionem, quam medietas cubi eidem im- teriuſye figuræ corpus; ſed hallucinantur, poſiti occupat, tanti ponderis futuram quan- cum tota hujuſimodli fluctuatio d ſola gravitate ti ponderis eſt totus cubus. Si vero cubus præ- levitate aquæ ad inſidentis corporis mo- cisè ſuperficiei aquæ reſpondeat ſine ulla ſui lem proportionata dependeat;& quamvis eminentia, dico, aquam, cujus locum cubus hæc ex Archimedis doctrina in Libro νν occupat, toti cubico corpori æquipondera- νο, id eſt, de inſidentibus in aquis, uberri- turam;& ſic corpus quoque fundum petens mè in JI. Libro Artis Magneticm demonſtra- neceſſariò gravius erit aquæ corpore cujus verimus; hic tamen nonnulla ibidem reli- locum occupat. Sed rem exemplo demonſtro. De cauſa vera& reali ponderis, id eſt, gravi- tatis& levitatis aquarum, eorumquè quææ in lis fluctuant, ex doctrina Archimedèa. Sit agua ABCD, intra quam cofpuð&gscu- ſundus CD, immergatur primo cubus ali- bicum demergatur, ſupercies aguæ ſit A B, quis intra aquam prope A; quod ſi deſcen- derit LIB. V. MIRACULA AQOUARUM. derit in fundum C D, uti apparet in cοο E CONSECTARITIUNMI. FG H, fundo inſidente; Dico, illum uti-¶ Hinc patet, hoc non verum tantùm eſſe que graviorem futurum corpore aſuæ EP G in corporibus ſolidis& homogeneis, ſed in ſela⸗ H, cujus locum occupat; ſi en im levior fo- omni omnino corpore aquis ſupernatante, 5 ret dictà aquà, jam fundum non peteret, cum hujuſmodi fluctuatio ex alio præcisè ara diſin- ſed vel in medio, vel ſupra aquæ ſuperficiem Con ſect. Fluctuatio corporis ex ſola aqua bap. II. non dependeat quàm ex gravitate aquæ, onem. emineret. Sed juxta hypotheſin fundum nullo habito reſpectu ad hanc vel illam a- petit, ergò aquà, cujus locum occupat, gra- quam. Sive enim putealis ſive fontana, vior erit, quod erat oſtendendum. Si verò ſive marina, ſalſa, nitroſa ſulphurea, bi- cubus aliquis aquæ ita immergatur, ut præ- tuminoſa fuerit, qualiſcunque denique li- cisè ſuperficiei auæ A B congruat, cujuſm o- quor, perinde eſt, gravitas tantùm ejus di eſt cubus LKLM, Dico corpus aquæ LKL conſideranda erit, quæ ul fuerit gravior M, cubo H æquiponderaturum,& in quoli- tantò plus pof tat gquanto levior tanto minus, benonſtia: bet aquæ loco, verbi grat. N poſitum quie- uti ex ſuprà allatis exemplis patet; imo 15c.lai. turum; Si non; deſcendet ergò in fundum, Mercurialis hydrargyri liquor, uti omnibus ſun corho. vel adſcendet ſupra aquæ ſuperficiem; Si liquoribus gravitate antecellit, ita nihil prius, ergò jam aquæ, eujus locum occupat, quoque quantumvie rabe illi impoſirum, ſi 8 non amplius æquiponderabit, ergò gravior aurum eo ponderoſius excipias ſubmergi erit, quod eſt contra hypotheſin: Si poſte: poteſt. Rurſus neque corporum dictis liquo- rius, ergò jam levior erit, quod pariter eſt ribus inſidentium ratio habenda eſt; non contra hypotheſin: Æquiponderabit igitur figurarum varias in formas, planas, rotun- aquæ, cujus locum occupat,& conſequen- das, anguloſas transformatarum, neque ex ter quocunque loco intra aquam poſitus certa corporis poſitione, ut multi ſibi per- quieſcet. ſuaſerunt. Quodcunque igitur corpus,& ex Si verd aſſumptus cubus aquæ ſuperficiei quibuſcunquetandem id partibus ſit com- ſupernatet, uti fit in cabis NOPQ dico, poſitum, qualicumque forma indutum, cubum leviorem eſſe corpore aquæ, quod ſemper iſtiuſmodi corpus quantumvis he- cubi corpus adæquet.& tanto quidem levius terogeneum, tanquam unicum& integrum quanto majori ſua parte cubus extra aquam corpus ſolidum ſumendum eſt. Huic corpo- extiterit. Me explico. Sit primd cubus O, qui ri ſi tantam aquei corporis molem ſumpſe- una tertia parte ſui corporis intra aquam ris, eamque pondere corporis immerſi gra- mergatur, duabus tertiis cubi eminentibus. viorem repereris, neceſſario hoc in illo ſub- Dico aguam rſyꝗ(quæ eſt tertia pars aquæ mergi debere colliges; Si vero pondus aquæ totum cubum adæquantis) hanc, inquam, ponderi corporis eidem impoſiti æquale tertiam partem aquæ, cui cubus immergi- fuerit, id neque adſcendet, neque deſcen- e ulla ſui um cubus 1 Nandera- ————— tur, toti cubi lignei moli æquiponderatu- ram; quia agueum corpus rſyꝗ triplo gravius eſt portione cubi rſy ſummerſæ; ergò toti cubo æquiponderans; ergò cubus non niſi tertia ſui parte mergetur. Sit deinde cubus X, qui immiſſus aquæ, media ſui par- te mergatur; dico, aguam xæy ⁊, ad di- midii cubi pondus duplam eſſe ad totum agueum cubum TVLa,& toti cubo ligneo gravitatem& pondus æquale. Cum ergò dimidium aquæ duplum ſit pondere ad me- dietatem cubi totius ſupernatantis, ergò cubus mergi in fundum non poteſt, ſed me- dia ſui patte mergetur, medietate verò ſu- pereminente. Idem dicendum ſi cubus P, duabus tertiis intra humidum, id eſt, tota mole 98 mergatur; tum enim una tertia cubi tantùm aquæ ſupereminere cernetur; erit enim aquea duarum tertiarum moles oe toti ligneo cubo æqualis,& conſequen- ter ex ligneo cubo una tertia tantùm emi- nebit; ſimiliter in calo O, cubo ligneo NOP Qquali una tertia ſubſidens relinquet ex- tra aquam duas tertias; Sicuti enim ſe Ha- bent aquei cubi portiones ad totum cubum a- gueum, ita in ligneo culo portiones ſubmerſæ luchime- ad totum, qui exſtat, cubum. Quæ omnia ci- Cetboldus tato pariter loco ab Archimede, Oetholdo, Ca- Glllus. lilæo ſubtiliſſime demonſtrantur. det; Si denique corpus aquæ levius fuerit corpore eidem impoſito, tunc ſupra flu- ctuabit, ſub ea proportione quam paulo an- te præſcripſimus. Verbi grat. Si quis ſcu- tellam ex ære ſumat rectamque aquæ ſu- perimponat, ea utique ſupernatabit, non præcisè ratione figuræ, uti perperam mul- ti ſentiunt: quia ſi ſcutella liquore replea- tur,& gravior fiat quàm aqua cujus locum occupat, eam utique demergi neceſſe eſt; ſi vero totum illud aggregatum ſit adhuc le- vius quàm aqua cujus locum occupat, tunc tanta ſolummodo pars demergetur quan- tum corpus eſt aquæ æqualis ponderis cum illo aggregato. Atque hinc patet, cur naves ſupernatent ſine ullo ſummerſionis periculo. Si enim totum navis aggregatum cum omnibus in illo con- tentis ſumas; dico, quod quamdiu gravitas totius hujus aggregati eſt minor quàm ma- gnitudo aquæ cujus locum immerſione ſua occupat, navis ſit ſupernatatura, etiamſi il- la quoad pondus æqualis ſit toti aggregato. Hinc patet, quod ſive varietur pondus, uti fit in nonnullis maribus ſalſugineo humore refertis, ſive pondus navis, ſemper ejus quoque varietur demerſio; ſi enim aqua fiat ex accidente aliquo gravior, jam minor aquæ quantitas ejuſdem navis pondus æ- Pp 2 quabit, ö — N 8 2— ————— 3.————— 300 Fecd. IV. quabit,& ideo minus ſummergetur; con- trà ſubi aquam limpidam& puram repere- rit, tanto quoque profundius ſummergetur navis quanto aqua à ſpiſſis humoribus fue- rit defæcatior. Si vero navis lapidibus, do- liis, aliiſque rebus aggravetur, tunc pro. cul dubio majorem aquæ quantitatem ad æquandum navis pondus requiret, unde& 0 conſequenter major navis portio demerge- 10 tur. Sed hæc de gravitate& levitate dicta 10 ſufficiant, quæ fuſius explananda duxi, 0 cum quidquid de gravitate& levitate aqua- rum hucuſque diximus,& fluctuantibus In- ſulis deinde dicemus, huc revocentur. CONSECTARIUMII. De Inſulis in Lacubus& Stagnis fluctuantibus. L. natantes ſunt in lacubus terreſtres, ex varia levioris& viſcoſæ materiæ mi- ſcella aggeſtæ portiones, quæ à vento hinc in- de agitatè, nullo loco firmæ flxæque ſunt, cu- juſmodi olim in Lacubus Stratonienſi, Tar- quinienſi, Vadimonis ſe vidiſſe teſtatur Feneca,& nos de iis in Hetruria noſtra fusè egimus, quarum tamen hodierna die nulla ſupereſſe comperitur. In Lacu Cutiliæ Aꝑri Reatini, tempore Aboriginum ingentem lliniu. nataſſe Plinius docet, priſcis Italiæ colonis oraculo cognitam;& in Lydia Nympharum Inſulas Saltuares ad ictus modulantium pe- dum motas Pomponius refert. Mira narrat Herodotus de Inſula Lacus Chemnis in Æ. gypto, quæ lucos ſylvaſque,& Apollinis grande ſuſtinens Templum natabat. Hodie compluribus locis tum in Europa, tum in cæteris Mundi partium Regionibus, Aſia, Africa, America reperiuntur. Sed iis o- miſſis, eas proſequamur, quæ nobis& vi- cinæ ſunt,& magis cognitæ. Uode pro· Tribus Tybureè milliaribus Romam abe- eee⸗ ln- untibus tranſeundus eſt fluvius Albuneus, æ natan-· 5 2 ſive Albula, à colore lacteo ſic dictus, qui originem ſuam ex Lacu vicino habet, ſede- Seneca. . Pompo- —— nius. —671* Herodotus. MUVUNDI SUBTERRANE! juxta ea, quæ paulò ante diximus de inſiden·(onſell tibus in aqua. Si enim graviores eſſent aquæ mole, cujus locum occupant, utique mer- gerentur;ʒ ſed non merguntur, quia uti ſæpe curioſo ſcrutinio examinavimus, quemad- modum eæ ex terra bituminoſa, ſulphureis glebis, feſtucis, lignis, juncis, radicibus plantarum mira naturæ induſtria viſcoſi bituminis glutine, unà limo& luto com- miſtæ cohærent, ita quoque levioris ma- teriæ textura ad ventorum arbitrium na- tant,& hinc inde fluctuant nullo in loco ſtabiles. Nduomodo autem generentur,& cum tem- porè corrumpantuf, diſcutiendum reſtat; Res ita ſe habet: Cum ferè pleræque Inſulæ natantes in Lacubus bitumine, ſulphure, nitro,& ſimili materia fœtis naſcantur; accidit ut primò viſcoſitate bituminis di- verſæ materiæ unà cum arenis, aut luto, ſulphureiſque atque nitroſis corpuſculis quæ vi aquæ iis imbutæ con creſcunt, con- glutinenturʒ hæ verd ſucceſſu temporis, ſive alluvione lacus, ſive tempeſtatibus ac ven- torum vi agitatæ, vel pluviarum imbrium- que, præſertim in terreno non ſaxoſo, ſed lutoſo, exeſæ tandem deciduntur; quod ubi factum fuit, mox etiam ex levitate ma- teriæ, quibus conſtituuntur, fluctuant,& ſic in Inſulas natantes evadunt. Fieri quoque poteſt, ut ſive terræmotu, ſive alio acci- dente, in fundo lacus tophacea portio de- ſciſſa, levitate ſua in ſuperficiem abiens, in natantem inſulam abeat. Atque hiſce mo- di Inſulæ generari poſſunt. Evaneſcunt verò, ſive natare ceſſant, vel Auare al. quando di. frequenti multorum annorum alliſione tum pareas. inter ſe tum ad littus facta, qua cum tempo- re atteruntur diſſolyvunturque,& in com- plures partes fractæ, littorum fixæ terræ u- nitæ denuo coaleſcunt. Vel etiam hujuſmo- di inſulæ nimio creſcentium herbarum, ſtir- pium, fruticumque onere preſſæ, nec non ſulphureæ nitroſæque materiæ ibidem con- N cim inſulis fluctuantibus quas Barchetta vo- tinuò concreſcentis copia aggravatæ, gra- cant, conſpicuo, quarum naturam, pro- vitate Inſulæ, gra vitatem aquæ, cujus lo- prietatem, formam, modum, compoſitio- cum occupant, ſuperante, ſuapte tandem nem cum in naſtro Latio, integro Syntagma- Mnne te deſcripſerimus, Lectorem illuc remitto. N Eſt& in Gallo-Belgica Provincia juxta An- 00 domarum lacus, ingentem Inſulam arbori- 10 bus conſitam Kpalsuis uberem portans, lin qua oves& boves paſcuis intenti unà cum inſula, quocunque eos ventorum impetus impulerit, agitantur. In Gallia quoque nitur, minuta gracilique arundine pervi- ridis. Sed omiſſis hiſce ad propoſitum nobis argumentum revertamur. Duo meritò hoc loco nobis diſcutienda ſunt: Primum eſt, cur fluctuent. Secundum, quomodo plerægue, quarum à Veteribus tam celebris mentio fa- hn cta fuerit, tandem deſerint. Cauſa fluctua- tionis haud dubiè eſt ipſa levitas materiæ, Narbonenſi non longè à Ruſcinone una cer- ſponte, Pondere merſa ſuo fundum ſubſidat in imum. Atque hæc eſt origo& corruptio inſularum natantium. Unde mirum non eſt, olim mul- tas hujuſmodi inſulas in lacubus ſuprà me- moratis fuiſſe, quæ hodie non comparent, quæ vel coaluerint cum terra fixa, vel pon- dere auctæ tandem ſubſederint. Multas quo- que hodierna die reperiri Inſulas nat antes Romanis veteribus in cognitas, uti de Lacu Albuneo retulimus. Hoc pacto natura per- petuæ generationis corruptioniſque viciſſi- tudine ludit in Orbe Terrarum, ut quæ hoc loco ceſſant, alibi inſurgant novæ, ſuo quo- que tempore interituræ. Atque hæc de In. ſulis natantibus ſufficiant. OCA- LIB. V. MIRACULA AQUARUM. 0p. IIl. De Agquis lethiferis& Scrobibus Charoneis, deleteria vi pollemibus. aliæ en im animalibus tantùm letha- bra eroduntur; vel ſuffocativam conſtricti- les ſunt, non hominibus; contrà aliæ vamque, qua guttur atque aſperæ arteriæ Wdd hominibus, non animalibus, aliæ utriſque, meatus abſque ulla ſpirandi vi intercluda- d quin vel ipſis plantis, quæ in ripis ejus ena- rur; vel arſenicos ſpiritus aquis exactiſſimà * 7 Ariæ ſunt harum aquarum diſferentiæ, ro ſivam, qua ſtomachus vicinaque ei mem- nI ſcuntur. Prioris generis ſunt omnes illæ mixturà inditos, qui uti cordi perinimici Charoniæ foſſæ, de quibus in Hetruria noſtra ſunt, ita quantocyũs exſiccato vitali ſpiritu abunde egimus, ad quarum vel primum o- exeſiſque vaſis vitalibus interimunt: quo- ne dorem, volucres ſupervolantes concidunt rum unumquodque ad interimendum ſuf- mortuæ, uti in Monte Politiano aquæ,& juxta ficit,& ed majori quidem celeritate quò o- Rapolanum& Volaterram, quas Puxzulas vul- mnia ſimul aquis in unam mixturam con- gd vocant, hæ tamen hominibus potu ſum- fluxerint. Opinionem meam ſtabiliunt miri- Aaur ptæ, Ilimpidiſſimæ quippe ſunt& clariſſimæ, ſci quos præſtant elſectus: Siquidem, teſtibus mnz magnarum infirmitatum medelam præ. paulo antè indicatis, non omnia duntaxat 5 bent. Cur verdò volucres interimant, eſt vapor vaſa, ex quacunque tandem materia con- aafO,& ſpiritus in avibus ſuffocativos pro- lapidea, fictilia, quibus aqua imponitur, ducit, ita quoque necem iis infert; pollet fracta diſſiliunt, ſed& plumbea, ænea, fer- duy demð& hac eadem vi Lacus Auernus,& Aquæ Sty. rea, ſtannea, argentea, aurea, electrica, non e ae Aue- gig in Agro(æretano, quarum vapor non vo- ſecus atque Aqua quadam regia, ſive veræ 2 1 e. ſucribus tantum, ſed& flante Syrophœnice Stygiæ virtute roſiva diſſolvuntur, ſolà egui- Ungale e. bobus cæteriſque animantibus lethiferum vd unguld ipſam impunè ſuſtinente,& in 3 ſe præbet, uti ab ipſiſmet paſtoribus, dum hac Alerandro oblatam Stygii fontis aquam vi. bæc loca explorarem, audivi. Sed quia in- potamque ipſi mortem attuliſſe Juſtinus& julinus. numeræ ejuſdem virtutis in Orbe(Haroniæ Vitruuius teſtantur. ri onoa Vitruvius. Se Scrobes reperiuntur, nos iis omiſſis, ad ea Quæ ſi vera ſunt, reſtat ratio& cauſa, qua 00 cepimus, aſſeremus. ſuſtineat, inquirenda. Poſito itaque rem ita ſeſe habere: Dico, hunc effectum tempera- mento ungulæ equinæ adſcribendum; cum exceptis piſcibus, qui in iis degunt; cujus enim iſta ex nitroſis excrementis unà na- quidem frei alia ratio non eſt niſi continuus turali quadam pinguedine juncta, in cor- aquæ uſus in piſcibus, qui uti venenoſam neam quandam materiem, naturæ indu- aquarum vim in naturam propriam verte- ſtrià conereſcat, fit ut illa naturali quadam runt, ita quoque ipſis in nutrimentum ce-. ſui conditione roſivis aquis reſiſtat, quem- dit, ſicuti nonnullis hominibus accidit, qui admodum experimento noviſſimo, Aqua venenoſis rebus paulatim aſſumptis, eas ſine regia ſive ſtygia ex ſale, nitro, alumine, aut noxa uſurparunt, uti de Mithridate legitur cinnabari extracta, quam infernalem vo- & Alberto Magno, de puella Colonienſi, quæ cant, ſupra corneam laminam aut in ungu- araneorum venatione quos in cibum aſſu- lam effuſa, illam ſine ulla aut roſione exe- mebat, contra omnem veneni perniciem ſioneque indemnem ſervat; eſt enim qua- ſeſe immunem fecit, ipſa tamen adeo vene- rundam rerum viſcoſitas& lentitudo ita noſo ſpiritu repleretur ut vel halitu alios in- acidis roſiviſque rebus contraria, ut nulla terimeret: Idem fieri dico in piſcibus, ve- ab iis vi ſubigi poſſe videatur;& patet ex i nenoſis in aquis ſtabulantibus. Talis Poẽ- cera quoque quam chalcographi laminis in- tarum& Hiſtoricorum relatione Sy fuiſſe cidendis inducunt, quæ ab aquis Stygiis ſive dicitur, qui ſons, teſte Plinio, Seneca, aliiſque regiis nil patitur; contrà mox ubi æneam è prærupta rupe ad Novacrim in Arcadia attigerit laminam, eam exedit; unde hunc in Ka ſaxum gꝑuttatim cadens, inde effectum non tantum in equina ungula, ſed bapd in fluvium Crathin dilapſus, tandem in la- in quorumvis aliorum animalium ungulis cum ſeſe diffundit; eſtque tanti veneni ut& cornibus conſequi, omnino exiſtimo. ejus epota lympha illicd tam homines Patet& ex experimento Medicorum, qui quam animalia enecet, accedit inſidioſa curaturi eos qui arſenica, mercurialia, æru- aquarum limpiditas, qua decepti, qui ſiti gineaque venena incautius ſumpſerunt, in- cruciantur, ſimul ac biberunt, mox exani-· tentum ſuum non facilius aſſequuntur quàm mes concidunt. oleorum ſimiliumque lentitudine& viſcoſita- Cujus quidem rei rationem eſſe putem, te quadam imbutorum ſuccorum potu; hoc vel vim quandam aquæ, qua pollet, lapidi- enim venenum veluti inviſcatum,& ſuffo. ficam viſcera alligantem indurantemque, catione quadam oppreſſum ſe propagare uti in gypſeis aquis fit; vel vim quandam non poteſt. 00 Pp 3 His Contrà, ſunt nonnullæ, quæ hominibus 18 cæteriſque animantibus necem adferunt, ſul e, Plinius. umm Seneca. 30 2 His itaque expoſitis, jam ad alias progre- diamur lethiferorum ſfontium proprietates ex- ponendas. MUNDI SUBTERRANE!I ni lacum ſummerſerint, d ſtupore redivivi libe- rentur: hujus Specus admirabiles proprie- tates cum toti Mundo notæ, ab innumeris Non tantùm animalibus quibuſcunque Auctoribus deſcriptæ ſint, iis ultra noviter peſtiſeros quoſdam fontes reperiri, ſed& 0%½ fhoc in Opere ſaprd addita hia non immoror. Agricola. piſcibus, teſtatur Agricola, qui ait, in Germa- nia ad Salam fluvium fontem eſſe limpidis- ſima aqua refertum, ſed ſtatis quibuſdam anni temporibus in tam malignantis natu- ræ conſtitutionem evadere, ut quotquot in eo piſces, interimat, Lacu nullo nec colore, nec ſapore à priſtino ſtatu deficiente; cujus quidem rei ratio alia non eſt niſi quod cer- tis anni temporibus æſtuaria ſubterranea concitata, virulentum, ſubtiliſſimum ex ad- uſta putredine ibidem ſtabulante vaporem emittant, qui uti ſubtiliſſimus eſt, ita facilè cum aquis imiſcetur: quo infecti piſces ſta- tim emoriuntur; mox tamen exſpirato va- pore ex ceſſantibus halitibus ſubterraneis, aquæ priſtinæ ſalubritati reſtituuntur, lacus- que nova piſcium fœtura repletur; luculen- tum indicium, infectionem ſubitò accidere, & ſubitd ceſſare;& experimentum docet: Cum enim quodam tempore noſter Phar- mocopœus arſenicum in mortario in polli- nem redegiſſet,& vas non ritè purgatum in domeſticarum aquarum concham, quæ pi- ſcibus referta erat, eluiſſet, è veſtigio piſces magna& virulenta vi infecti ad unum o- mnes interierunt. Ad aves revertor, quas præ omnibus aliis animalibus, pernicioſis hujuſmodi vapori- bus infeſtari experientia docet; ut proinde Scrobes Charoniæ Plutoniaque antra non Sufficiat nobis hoc loco oſtendere cauſam & diverſitatem effectuum quos præſtant in o- mnibus ferè locis ubi ingens ſulphurearum cæterarumque mineralium aquarum collu- vies ſtabulatur. Et primò quidem certum eſt, ſulphurearum mineraliumque aquarum evaporationes, multum ab halitibus per- nic ioſis quos Plutonii ſpecus exſpirant dif. ferre: illi enim homines, experientia do- ctrice, A multis liberant infirmitatibus, hi deleteria quadam vi imbuti, iis non dicam ſalutem, ſed è veſtigio mortem intentant. (ur enim vapores minecralium aquarum homini- Jus non noceant, in præcedentibus dictum fuit; Halitus vero antrorum cur iis prorſuu noci. vi ſint& lethiferi, exponemus. ducere inſernus verò cavernarum aer mul- tis mineralium ſuccorum quiſquiliis tin- ctus, mox ubi ab æſtuariis ſubjacentibus exagitatus fuerit, per hujuſmodi fiſſuras eructatus, efecdus quos recenſuimus,& qui- dem pro diverſitate materiæ diverſiſſimos præſtabit. Si enim aër ſalphuris aduſti halitu tantùm tinctus fuerit, is non niſi avibus pe- riculum adducet; ſi cum hituminis aduſti fæ- cibus mixtos halitus exeruerit, narcotica quadam vi infeſtabit omnia illa animalia immeritdò Græcis nomen 4, id eſt, ſine quæ incautius illa loca acceſſerint. Rurſus abibus, cui Latinè Avernus reſpondet, no- men meruerint; quod verum eſſe cognovi, ſiquidem ſulphureas hujuſmodi exſpiratio- nes, dum hujuſmodi loca data occaſione ex- plorarem, naturali quodam inſtinctu, vel- uti ſibi contrarias& lethiferas fugiunt; cum enim aërei ſint temperamenti, multò citius faciliuſque quàm terreſtria animalia hujus- modi inimicam ſibi vim ſentiunt; imò eam mox ubi hauſerint, vertigine quadam in tranſverſum actæ, aut aquis ſuffocantur, aut ſaxis ſoloque illiſæ pereunt; atque rem 411 ter non ſe habere, hujuſmodi exyerimento comperi: Poſito intra caveam paſſere„ in- fra caveam ſulphur, exigua bituminis por- tiuncula mixtum accendi,& ecce vel ad pri- mum fumi odorem paſſerculus deficiens a- perto caveæ oſtio nonnihil fuga vitæ ſuæ conſulturus evolavit, ſed vertigine invale- ſcente tandem more ebriorum terræ illiſus paulatim deficiebat, mox tamen poſtſrigi. dam capiti aſperſum roſtroque in ſuſam, frigida ſulphureum vaporem capiti ejus illatum reſolvente, priſtinis viribus reſtitutus fuit, ſine hoc medicamento utique periturus. Atque hinc collegi, cur animalia Specui Puteolano, quam(anum vocant, zllata,& in momento ſtupeſacta, ſubitò ac in vicinum Agna- ſlarſenico calcinato, antimonio. mercuriali liquore perfuſo tingatur aèr, ſine ullo re- medio mortem cordis ſuppreſſione afferet animalibus; Si gyyſeꝶ maleriæ halitus fue- rit, mixta vitrioli vel aluminis portione, accedentes ſtrangulabit. Atque hoc pacto pro materiæ venenoſæ conditione differen- tia cauſabit ſymptomata; quas quidem pe- ſtiferas exhalationes procreat vel internus terræ, ut dixi, calor; vel vis ignium ſaxa cæteraſque minerales glebas adurens, cujus- 170 inter alia jam expoſita, ſunt pyrites, ſtibium, quod antimonium vocant, cadmiad, Mercurius ſullimatus,& innumera alia, quæ aquis fortibus macerata, halitus emittunt adeò exitiales ut vel ad primum odorem ex- animent. Quæ omnia experimento conſtant Aurifabrorum, aut ipſorum Foſſorum, quo- rum illi dicti mineralia dum tractant, niſi magna cautela procedant, horrendis irre- mediabilibuſque morbis infeſtantur; hi verd aperta ſubterranea quadam montis ca- verna hujuſmodi halituum quiſquiliis ita protinus conſternantur ut ſubinde quot- quot ibi laborant ad unum omnes ſuffocati intereant. Quomodo verò huic halituum peſti oc- currere ſoleant, iſra ſuo loco dicetur. Certum primd tibi perſuadeas velim, has- 1. trorum ho. ce antrorum fiſuras pernicioſi ſpiritus exhala- inibu v5 trices, ſuam ex ſubterraneis cavernis originem dui. 0. IIl. Cab. IV. LIB. V. MIRACU S denique maxima putrediuum colllivies in didlas cavernas pluviarum ope per abditos ter- r meatus confluxerit, tum illa ſpiritibus me- tallicis& æſtuariorum halitibus fermen- tata, per æſtuaria in halitus reſoluta, per terræ fibras primò vegetabilem Oecono- miam; deinde aërem quoque tinctura ſua infeſtabit, unde ex nutrimento animan- tium vitioſo aëriſque corruptela, variæ& monſtruoſe geneſes, morborumque ſpecies, GFr LA AQUARUM. 303 peſteſque ſæviſſimæ exortæ, magnam mor- talium partem conficiunt. Verùm Lector conſulat Scratinium Phyſico-medicum ubi **—— de hiſce fusè à me actum fuit. Vides ita- que ex dictis ↄro venenoſorum corporum elſica- „ cia& debilitate halitus quoque nunc vegetio- res nocivioreſque, nunc languidiores mi- nuſque nocivos eſſe. Sed de hiſce uberior in Iractatu de Venenis dabitur dicendi ma- teria. IV. De Fontium nonmllorum fluxu& refluxu,& varia Aquarum mutatione, 1i& de Fontibus annonæ Irum nonnullis videtur fontes& bal- nea eſſe, guæ fluxum Srefluxum ma- ris æmulentur, mira tamen incon- ſtantia; alii enim bis fluunt& refluunt in dies; alii ſingulis duodecim aut plurium dierum curriculis; quidam dimidio anni ſpatio ſiccantur, altero fluunt. Non recen- ſebo hoc loco quæ Veteres de hujuſmodi innumeris involutis fabulis tradiderunt; ſed quos vel egomet vidi, vel ſaltem virorum fide digniſſimorum relatione ſcriptiſque comperi. Eſt locus in Weſtphalia, quatuor caritatem prænunciantibus. raneum meatum hoc loco exitum invenit, in eodem juxta marini æſtùs leges conſti- tutis horis ſeſe exonerat. Quod verum eſſe monſtrat varia reciprocatio aquarum, quæ non ſecus ac in mari juxta Lunæ in Zodiaco motum, in novo& plenilunio abundan- tius, in dichotomo Lunæ ſtatu parcius exu- berare comperitur. Sed dices forſan haſce aquas dulces eſſe, ac proinde eæ mari originem ſuam trahere non poſ⸗ ſe. Reſpondeo, duplici modo hujuſmodi aquas dulceſcere poſſe: Vel per ſabuloſæ circiter leucis diſtans juxta pagum quem 41. cretaceæque terræ tranſcolationem, uti in F qui arenarum cumulis undique& undique aliud ſubterraneum flumen, quod dum aquæ conſitus, ſine ulla aquæ ſuſpicione cernitur. marinæ fluxus incidit, verſus hujus loci o- In hac ſabuloſa planitie aqua bis interdiu ſtium pulſum exundare facit; mari verd re- erumpit tanto cum impetu& fragore(unde fluente.& flumen hoc ſuo reſtitutum alveo & nomen Bollerbrun meruit) ut totam illam ſe retrahere neceſſe eſt. ſuperficiem inundet,& deinde eodem mo- Simile quid obſervatur in fluvio quem do, quo crevit, decreſcens penitus ſe abs· veteres Iimavum vocant, Monti Iſtriam in- condat, ſola, quam diximus, ſabuloſa ſu- ter& Carniam poſito cognominem. Hic narcoticà Mimalla Fons reci- procus. perficie remanente. mons hydrophylaciis refertus in flumen Narrabant mihi Accolæ fontis, Epiſco- Timavum per novem oſtia, teſte Virgilio pum Theodorum quandoque Gynæceum mi- eructatur. relaxandi gratia ſecum eò duxiſſe, menſam montis in media ſuper ficie ſtruxiſſe opiparè& lau- It mare præruptum,& pelago premit ora ſo- tè inſtructam, qui uti naturæ loci probè nanti. conſcius, ita fœminarum nil de occulto na-· Unde& à veteribus fons& pater maris turæ dolo, ne per umbram quidem ſuſpi- non immeritò apellatus fuit: Siquidem in- cantium curioſitatem ludendam duxit. Vi- crementum decrementumque non ſecus ac cina jam hora eruptionis aquarum erat; mare Adriaticum in ultimo illo Diomedei cum ecce inter confabulationes cunctis ju- Sinus angulo patitur; adeoque ſubinde au- cundè& hilariter genio indulgentibus, getur ut totam Regionem diluvione inun- aqua ſolito impetu erumpit, dum ſuprà det;& quoniam ſemper ſua dulcedine gau- mero ſe madefaciunt, lympha infrà ſuas det, mirantur multi, cur non maris ſalſugi- probè partes explens, pectore tenus com- ne imbuatur. Non procul ab hujus flum inis menſales ita diluit, ut qui ſiecis pedibus oſtio olim Inſula ſpectabatur, in qua ther- menſam acceſſerant, jam vado aridam marum fons celeberrimus, cum (non ſine eorum qui naturæ ludibriorum mari æſtus reciprocationem patiebatur, ho- conſcii tempeſtive ſeſe ſubduxerant, ad- dieque Balneum montis falconig dictum, ho- ſpectantium riſu& cachinnatione) petere minum frequentia celebre viſitatur; tametſi cogerentur. Sed hæc animi gratia. Inſula limi aggeſtu ſucceſſu temporis con- Quæritur itaque ½ Hucul&refluxus tinenti juncta, hodie inſulæ nomen perdi- cauſa: Dico cauſam eſſe maris Balthici, à derit, Balnei tamen æſtu adhuc durante. quo decem dierum itinere diſtat, fluxum Quæritur itaque tam prodigioſi incrementi & refluxum, quod cum per abditum ſubter- fluminis cauſa,& cur marinis uctibus non mi- ſceatur. 304 MUNDISUBTERRANEI Sect. IV. ſccatur, ſed& uſque ad ipſum mare dulce- fontes& flumina comperiuntur, qui quo- dine ſua non privetur. Quod antequam tidiano non ſecus ac mare fluxu refluxu- aſſignem, que agitantur, ea ex maris æſtibus originem Sciendum eſt, à Timavo flumine 14 mil-· ſuam per ſubterraneos cuniculos eo modo liarium intercapedine montem eſſe, juxta quo dictum eſt, trahere dicenda ſunt. vicum, quem S.(antiani vocant, ex cujus Jam videamus, quænam cauſa ſit illorum viſceribus ingens aquarum copia fluminis Haviorum, qui dimidii anni ſpatio fluunt, altero inſtar evolvitur, quæ vixdum in planitiem vero dimidio fcentur. Inter quos ſane me- evoluta cernitur, cum ecce voragine obvia morabile eſt Balneum Piperinum, Germa- mox abſorpta nullibi amplius comparet. nicè Pfeſſerbad, in Curienſi Territorio prope Hoc itaque flumen ſubterraneum, aquæ Helvetios, quod tertia die Maji, feſto nempe marinæ per ſubterraneum canalem pariter Inventionis S. Crucis, aquis plenum uſque ſubeunti occurrens, cum vehementiam ad 14 diem Septembris Exaltationi S Cru- 118 maritimi fluxus, utpote levioris naturæ, ſu- cis ſacrum perdurat, hac verd tranſacta fe- perare non poſſit, neque etiam ei retroce- ſtivitate, veluti furtivè ſeſe ſubducens, lo- dendi facultas conceſſa ſit, per alium cana- cum omni aqua deſtitutum relinquit. Cujus lem qui intra montem Timavum cavernoſum rei cauſam non aliam eſſe dico, quàm lique- porrigitur retroactum, montem totum ab factionem nivium in Alpinis montibus, quæ* imo ad ſummum uſque replet; hic repletus circa Maji initium plerumque incipit; un- 1 dicta aquarum abundantia, exuberans per de fit, ut aquæ calore Solis reſolutis nivi- 17 multiplicia oſtia ſlumen Timavum efficit, qui bus per rimas, fiſſuras, meatuſque in inte- klanss c fluente mari dictum incrementum. refſu- rioribus montium lebetibus conchiſque 1 reflurus Ii. ente verò decrementum patitur. Non ita- multiplicatæ, aguas Piperinas obvias paulò mavi fu. que mare in externa ſuperficie fluvium oc- infra balnei locum abditas protrudant, at- 19 125 currentem aſſultu ſuo tumefacit, ſed abdi· que ex hac protruſione tandem aqua exube- tis internæ& ſubterraneꝶ conſtitutionis rans locum balneo deſtinatum repleat. Cum machinis incrementum decrementumque verdò liquefactio nivium quatuor integris flumini conciliat; dum enim flumen juxta ferè menſibus duret,& in balneo aquas per- Vicum S. Cantiani abſorptum maris flucti- durare; ceſſante verò nivium liquefactio-. bus ſubterraneis occurrit, illud retroactum ne,& balnei aquas ceſſare neceſſe eſt. Et montem per canales replet totum, unde hoc verum eſſe inde patet, quod balnei a- exuberans Timavum efficit, qui diluvione quæ ab initio Maji uſque ad finem Julii no- omnia complet; refluente verò mari, flu- tabile incrementum ſumant; hinc verò pa- men ſubterraneum jam laxiores habenas ri gradu decreſcere videantur. —— 2 2 2— adeptum, refluentes maris ſubterraneos Eſt& al ius in Pyrenæis hujus proprieta- fluctus ſectans, monti negato ſolito aqua- tis fons, Eſtorbe, àA monte ad cujus radices n 9 rum tributo, fluvius Timavus conſequenter adjacet, ſic dictus, circa Solſtitium æſti- 05 mediocritatem quandam decrementumque vum, ſive feſtum S. oannis Baptiſtæ, ingen- 5f ex nativis montis, unde erumpit, fontibus ti impetu ac majori cum fragore ex viſceri- acquirit, donec denuo fluente mari, nova bus montium evolvitur,& hoc fluxu durat 1 aquarum colluctatione peracta, mons rur- uſqʒ ad Natalibus Chriſti ſacrum diem, ſive 25 ſus repletus ſolitum incrementum fluvio ad Solſtitium brumale, ubi à fluxu deſiſtit. 3 larg iatur; durante perpetud hac incremen- Diſert autem d fonte præcedenti bimeſtri fe- 1 7 ti erem ene dicti fluminis viciſſitu- re poſticipatione, cujus rei cauſam ego eſſe 0 dine. putem: quod aquæ ex reſolutis nivibus in Si quis hoc naturæ myſterium ritè conce- montibus Pyrenæis plus temporis ad caver- perit, eum innumerorum caſuum ſolutio- nas explendas, quàm in præcedenti inſu- nem, circa ſimile argumentum promptam mant. Tota igitur diverſitatis ratio in an- habiturum nihil dubito. ticipandis aut poſticipandis fluxibus conſi- Patet itaque in dulcis aſuæ fluvio incfemen, ſtit in diverſa cavernarum canaliumque hy- 2 decrementique cauſam mare non eſſe ſed im- dragogorum diſpoſitione; ſed rem oculari pulſum maris intra ſubterraneum meatum, quo intuitu exponemus. fluvius ſubterraneus à recto ſuo tramite divai. Sint Montes Pyrenæi A nivibus cooperti, ſus intra montium cavernas violenter impelli. B verò fiſuræ montis; per quas liquefactæ rur; qua propulſatione lebetes montis exu- defluunt in ſubjectam ſubmontanam berantes, fluvium ingenti aquarum mole cavernam C D EHF G, ſons æſtum pali ſolitus ſit extra nativam alvei ſtationem H. Quoniam igitur in principio Veris So- ongè latèque diffundunt. Hujuſmodi mon- lis virtute& efficacia nives paulatim lique- tes quoque reperiuntur in montibus Pyre- ſcunt. fit ut humor per innumeras montium næis. Talis eſt in Agro Pictavienſi, juxta fiſſuras rimaſque inſinuatus in caverna CD pagum de la Coudenurè;& fons prope civi- EF G corrivetur; creſcente verò intra ca- tatem Saumur ad ripas Ligeris, in pago vernam in dies aquarum colluvie, ex majo- vulgd de Varins. Atque ex his duobus addu- ri ſemper atque majori liquefactarum ni- ctis exemplis pater, quod quandocunque vium copia, fit ut ubi aqua ſummum caver. ud un LIB V. MIRACULA AGUARUM. 305 C%h. IV. 14 CD attigerit, tum tandem ſeſe per cana- vembri& Decembri proportionaliter de- .%% CU, in fontis lebetem exoneret,& creſcere videtur, uſquedum ad Solſtitium fons fluere incipiat; qui non impleta caver· brumale prorſus de ficiat, caverna verò in. na à fluxu deſiſtebat. Rurſus, qud Sol arden- terim per alias rimas fiſſuraſque ſeſe ad tior eſt ed majorem nivium copiam lique-¶ vacuitatem uſque exonerante. Vides igi- facit, fit ut per Menſes Julium, Auguſtum, tur ex hac naturæ ingenioſa induſtria Septembrem mirum in modum intra caver- guomodo fontes nonnulli dimidio anni ſpat io nam aqua augeatur,& conſequenter abun- Nuant,& altero dimidio anno à fluxu de- dantius fluat ſius H; Ceſſante verò liquefa- ſiſtant., Ubi vides, quoque guomodo præce- cdione nivium ex defectu Solaris æſtus, plu- dentis halnei aquæ bimeſtri fere ſatio fluxum viarumque copia, Menſibus Octobri, No- anticipemu. Sit in præcedenti balneo Piperino H ſon- mulata, ne cum impetu labantur, veluti 2ig coucha, ſubterranea verò caverna ſit CD contineantur; patet certè, humorem tem- E F, priori minor, quæ recipiat liquefacta-· pus habere ſufficiens ad ſeſe intra montium rum in Alpinis montibus nivium pluvia- viſcera per obvias fiſſuras fibraſque altius rumque aquas; luculentiſſimè ſanè patet, paulatim in ſinuandi. Quia verò hyberno cavernam CD E F minorem, uti citius im- tempore nives nivibus ſine ullo liquefa- pletur quàm caverna C D E EG, ita quoque ctionis metu accumulantur, hinc quoque citius ſeſe in concham fontis H exoneratu- fontium æſtus ceſſant; Pluviæ verò, uti di- ram, unde& fontis fluxum anticipari ne- ctum eſt, cum impetu ex montibus in valles ceſſe eſt; quæ ita ad oculum demonſtrantur defluunt;& etiamſi ſubinde fiſſuras repe- ut de eo nemo amplius dubitare debeat. To- anr ‚per quas intra cavernas ſeſe inſi- ta itaque ratio anticipationis poſticipationis-· nuent, non tamen illæ tantæ ſunt ut dictas que fluxus fontium, non niſi ex diſpoſitio- cavernas explere, exuberationemque cau- ne montium, amplitudine& profunditate ſare poſſint. cavernarum, canaliumque ſtructura pendet. Verum hiſce fontibus fontem prorſus Objicere tamen hoc loco nonnemo pos- contrarium narrat Georgius Wernerus in ſua Georgius ſet, pluvias, quæ hyberno tempore quaſi per- pannonia. Lacum ait eſſe naturalem& viva- Wernerus. petuæ ſunt, eundem eſſectum quem liquefactio rum aquarum in Hungaria, quæ tamen nivium cauſat, praſtare poſſe. Reſpondeo, perennes non ſint, ſed eas hybernare tota diſſimilem omnino inter utraſque aquas ra- æſtate infra vicinas montium cavernas, re- ſun tionem intercedere; quamvis enim hyber- licto alveo etſi aquis orbato per id tamen Fersd no tempore perpetuæ quaſi pluviæ ſint; fit tempus jucundo ſatis herboſiſſimoque; mox tamen ut pluvialis aqua in montibus non ingruente Auctumno manare totoque hye- hæreat, ſed ſtatim defſuens in torrentes ab · mis curriculo ad principium uſque æſtatis eat, atque adeo tempus non habeat, altius non ſolum fluere, ſed copiosâ piſcium fœtu- ſeſe intra viſcera montium inſinuandi. Con- ra repleri. Quæritur itaque, cur dictus fluvius, trà, nives montium verticibus perpetuò in- qui in præamplum lacum terminatur, Hye- hærentes, cum non niſi lentè& ſenſim reſol- me tantum, non verd æſtate fluat?ꝰ Pico hujus vantur,& ab ipſa nive circumcirca accu- rei cauſam eſſe tum loci conſtitutionem, TO M. I. 29 tum 306 MUNDISUBTERRANEI gecd. IV. tum eavernas montis ex quibus Auctumna- li tempore evolvitur. Ad ſitum quod atti- net, eum erucrus ita deſeribit: Regio plane & molliter depreſſa, guæ tamen montibus un- digue clauſa, multiplicibus rivorum ductibus irrigatur, triplici ſuidem ab Orientali ſitu,& guadruplici ab Auſtrali; hi fluvii guò magio d fontibus ſuis elongantur, hoo minoribus parcio- ribuſque excurrunt aguis, quas planò tum 1. ſum poroſum ſolum obiter imbibit, tum apertæ ad ſfnem ſcrobes, quaſi immanium ſpeluncarum ſub illis montibus portꝶ abſorbent. Hinc itaque verint, ſub Auctumni tandem ſine, quaſi tum plenis ac redundantibus alveis, non modò non recipiunt, ut potius, neſcio quo- nam intus motu, ac aëris ventorumque, quemadmodum continui fremitus teſtan- tur, impulſu, quot aquæ antea receptæ fue- rint tot men ſibus quaſi ex Orci faucibus re- jectentur, ac tanto cum impetuut vix con- citato equi curſu, ſicuti ferunt, eas evitare liceat; atque hoc pacto omnem loci humi- litatem capacitatemque implent lacus; ſes- quimilliari quaquaverſum ſpatio, altitudi- ne ubi major 18 cubitorum. Sed rem Sche- accidit, ut cum hæc flumina toto æſtatis de. curſu continuis aquis ſpeluncas iſtas reple- mate hydraulico explicemus. turigines rivorum G GG; ſcrobes quibus ab- ſione ulteriori ceſſet. Hinc vides, aquas ſorbentur FFF,& hinc per ſubterraneos intra Cavernam& Siphonem æquo incre- meatus corrivati per E intra ingentem mon mento aſſurgentes, ubi lineam LE attige- tis Ccavernam D defluant. Sit deinde intra rint, tum denique per orificium] ſeſe exo- cavernam D per ſaxoſos ſcopuloſoſque pa- neraturas. Fluent autem juxta ſiphonis pro- rietes alius quidam meatus, in fundo caver-· prietatem tamdiu, quamdiu aqua contine- næ, ſurſum tendens BA, in formam ſiphonis bitur intra cavernam; neque unquam à flu- cæci RN deductus, cujus orifcium I ad ex xu ceſſare poteſt, ex vacui, quod intra ſi- tra pateat. phonem A B, ex diſcontinuatione aquæ Hiſce poſitis, Dico neceſſaridò flavium] K intervenire poſſet, formidine. Flueret au- æſtate ſiccari, hyeme verò fluere: quoniam tem ſemper perenni curſu, ſi tantum aquæ enim æſtate ex rivorum abſorptorum corri-ex ſiphone diffunderetur quantum aquæ vatione, tum intra cavernam P, tum ſipho- fluvii cavernæ ſuppeditant, ſed ſagaci natu- nem B A, ſemeſtri ſpatio aquæ continuo ræ conſilio actum eſt ut canalis A B plus ef- creſcunt, hinc contingit ut aquæ ubi ad fundat aquæ quàm ſvii G Faffundere pos- ſummum intra ſiphonem AB pervenerint, ſint, unde aquæ neceſſariò ſemeſtri ſpatio per IoS ſphonis, ſummo impetu eructatæ, uſque ad fundum cavernæ per canalem eva fluvium IK,& deinde intra concavitatem cuabuntur; oriſcioque B ſiphonis aperto, a- planitiei Lacum L conſtituant: Quoniam quæ fluere ceſſabunt, uſquedum altero di- verdò ea natura ſiphonis reflexi, quem Hy- midio anni per ffuvios F G& cavernæ denuo draulici Diabeten vocant, eſt ut aquam uſque ad lineam L E aquis impletæ, illæ fundere non deſiſtat niſi ubi totum vas, in- iterum uti prius fluere incipiant,& hoc tra quod conſtituitur, aquis exhauſtum perenni viciſſitudinis lege. Qui- Fint montes ab Ortu ex Ruſtro H H H, ſca- fuerit; quibus exhauſtis tum denique à fu- iltrz LIB. v. MIRACULA AUARUM. 307 cab. IV. Quicunque hæc ritè conceperit, is nul- ſub pedibus abditum habent; niſi enim in lum tam intricatum irregularis æſtus tum hujuſmodi naturæ monſtris ad cauſas proxi- in fontibus, fluminibus lacubuſque eluce- mã& vicinas confugeris, fruſtra te in cau- ſcentis nodum reperiet, quem non ex ſimi- ſarum hujuſmodi ſcrutinio laboraturum, libus naturæ machinis diſſolvat. Quæ verò certò tibi perſuadeas. de Sabbatico flumine in Syria ab Auctoribus Mirè quoque nonnulli Philoſophi ſeſe narrantur(utpote qui ſemper excepto Sab- torquent in ratione reddenda abditarum bato fluat, unde& nomen habet) uti variis proprietatum, in quodam pateo ad ripam Bæ- opinionibus implexa ſunt, ita parcè indi- 7is mirabili, qui æſtu maris creſcente mi- gitanda duxi. Si tamen vera ſunt, uti ve- nuitur, decreſcente verò maris æſtu creſcit; riſſima eſſe Hominicus Magrius dure mi- unde multi ad abditam Aſtrorum vim con- hi aſſeruit; iſtius rei cauſam non tam mi- fugientes, cauſam ſe poſſe dare putant; alii raculoſum Hebraizantium, quàm Phyſi- ad neſcio quas Phyſicas ſpeculationes addu- cum effectum eſſe dicerem: cum ex præce- cti ridiculè philoſophantur, qui ſi ꝓroximas denti Problemate facilè ſolvi poſſit; tantum cauſas molientis naturæè in interioribus nos- enim aquarum cogi poſſe dicimus in ſub- ſent, haud dubiè magis ad captum hominum terraneis conchis, ut in ſex dies ſufficeret, ratiocinarentur: Eſt enim hujuſmodi fontis in ſeptimo verò deficiens non ſufficeret. nulla alia caaſa niſi quod æſtus maris ſubter- Unde vanam eorum rationem cuivis exiſti-· raneos meatus ſubiens, in concham aliquam mare facilè licebit qui hujuſmodi aut abdi- ſe exoneret, quæ tandem mari in ſummo in- 2 tis Aſtrorum influxibus, aut Spiritui Mun- cremento conſtituto repleta, intra puteum * di, operoſis ratiociniis adſcribere atten ſeſe paulatim inſinuet, unde puteus mari tant; adeoque idem ipſis accidat quod iis decreſcente creſcere videtur, eo prorſus mo- 4 qui aurum ex concavo Lunæ petunt, quod do quo in præcedenti Figura apparet. U 77. 7 De Metamorphotica vi Fontium, Fluviorum, Lacuum, qu injecla quæ vis in ſaxa ＋5 aliaſque metallicas ſpecies convertuntur. * cus, Hlumina, quæ petrifica ſua vi quælibet conſtruant, atque ex aqua exſtructas domos ſe injecta partim lapideo tantùm cortice ve- habere jactitare ſoleant. Non dicam hic de ſtiunt, partim etiam in ſaxum medullitus con- Cryptarum ſtillicidiis, quibus in omnige- vertunt; ita Sarnus in Campania; Silarus nas animalium formas aqua defluens mu- ultra Surrentum; in Hetruria Elſa;& in tatur. Mirum eſt quod de Specu cadurcenſi Volaterrano Agro complures; Aponitanæ refertur, quam ludibunda natura ex conti- aquæ in Lombardia, in Germania, Gallia, nuo ſtillicidio, ſtatuis ita aptè adornavit Hiſpania variis in locis, quæ vide in præce- ut monachos in hemicyclo conſidentes te dentibus, quibus quidquid, uti dixi, injece- videre jurares. Similes ſpectantur in Hun- ris, id vel in ſaxum prorſus convertunt, vel garia& Tranſylvania. In Piceno Grotta lapideo quodam cortice obvolvunt, corpore Scura; Anticoli in Latio, cæteriſque locis, quod amiciunt, prorſus incorrupto. Prioris quorum non eſt numerus; in Agr o Reati- generis ſunt innumera, quæ paſſim in Ty- no petriſca vis fñiuvii Velini ita prævalet, ut burtino Agro circa ripas Anienis& Albulæſcertis annis evolutis, fluxui fluminis, quem reperiuntur. rupes hinc inde ſaxoſo cortice dilatatæ im- Cernitur in Muſeo Qualdino Montis pediunt, magna vi hominum reſectis petre- Pinciani inter complura ligna, arborum fo- factis molibus, aditum facere, ne inundatio- lia, fungos, cancros, cranium humanum,& ne ſua omnia devaſtet, cogantur. Ad lit- vel ipſa agqua intra tubum, quo aqua Clau- tus maris Baltici prope Lubecam, ramum ar- dia vehebatur in Alabaſtriten converſa. Sunt Boris und cum nido volucrum in ſaxum conver- & in meo Muſeo complura hujuſmodi præ- ſam inventum fuiſſe, Albertus,& ex illo Agri- Albertus grandia cujuſdam gigantis oſſa, fungi, ligna, cola docet; refert& alium non minori ad- Frantz grana tritici, cochleæ, ſtiriæ in ſaxum conver- miratione dignum in Gothia fontem exi- ſa; ut interim ſileam magnum horum hic ſtere, qui in lapidem quidquid merſeris ver- Romæ in diverſorum muſeis numerumin- tat; cujus miraculi Fridericus Cæſar ut cer- tegium corpus humanum in V illa Ludoviſia- tum caperet experimentum, juſſit chirothe- na ſpectatur in ſaxcam ſub ſtantiam transfor- ſigillo ſuo munitam,. medlio tenus immer- matum. Eſt in Gallicano, vigeſimo cireiter gi,& quidem poſt aliquot dies partem mer- lapide Romã diſſitus locus, in quo ag ſe. ſam lapideam evaſſſe, reliquam, ut erat, pelli- dimentum in lapidem concretum,& exuberans ceam remanſiſſe. Verùm uti nullus ferè lo- Pontis vicem præbet; idem ſupra accidere di- cus hujuſmodi miraculis carere videtur, ita ximus in fonte urbis Claromontanæ Galliæ. quoque iis ceu paſſim notis non immorabi- Ad Zepuſium Hungariæ oppidum fons eſt mur. Sed ad cauſæ ingquiſitionem calamum cujus aqua quacunque vadit, lapis fit, tanto convertamus. 7 ˖(ap. V. 8 in Geocoſmo Fontes, La- cum augmento, ut incolæ ex iis ædes ſibi Qꝗ 2 Ex 0 302 MUNDISUVBETERRANEI ulas innumeris mineralium corpuſculorum mi- furis refertas eſſes nitro, ſale, alumine, vi- facto, acrimoniæ qua pollent vi, molliori- triolo, bitumine, diverſorumque metallo- bus rerum obviarum partibus conſumptis rum atque ſaxorum matricibus. Primd ita- exeſiſque, in exeſorum locum ſe ſubſtituunt,& que ex ſalinorum corporum miſcella cum hoc pacto in ſaxeam molem transformant. ramentis lapidum ſaxorum raſuris, naſcitur Qui quidem ſuccus tantò erit Ncacior quan- ſuccus quidam petrificus, qui ſeſe poris in- td à calore ſubterraneo magis fuerit exco- ſinuat rerum in eas conjectarum, ex quo- ctus. Concoctio quippe caloris vi, ex terre- rum continua corpuſculorum ſeilicet ſui ſi. ſtribus glebis pinguedinem quandam eli- milium appetentium ſucceſſione, prima cit, quæ miſta ſucco petri fico, veluti gluten format lapidoſi corporis fundamenta, atque quoddam ſubminiſtrat, quo corpuſcula ar- hoc pacto aliorum aliorumque novorum ctè cohæreant,& partes partibus firmiter appoſitione, tandem res injecta, ſive lignum connectantur. illud ſit, ſive herba, aut hiſce ſimilia, cortice Et ita experientia docet, res quæ lapide- lapideo induuntur. Verùm ut hæc melius ſcunt, primò veluri muco quodam circum- capiantur, paulò altiùs ordiri viſum eſt. dari, cui deinde ſucci petrifici corpuſcula 1 Duplici moclo lapidiſcus ille ſuccus à natura veluti viſco cuidam cohærent,& ſemper c debme. in aquis elaboratuf vel enim aqua certis alia& alia, continua appoſitione facta, do- do. mineralium corpuſculis intimè& perfectè nec tandem mucoſo cortice veſtita, aerique miſcetur, ve ſuperficie tenus aut confu- expoſita in lapidem convertantur. Sed hæc ſaneè tantum; Priori modo totam ſubſtan- experimento comprobemus. tiam in ſaxum mutari neceſſe eſt, uti in corallinis ſtirpibus patet, quæ petrificum)))VF.. maris ſuccum naturali quodam appetitu at-.¶ Accipe cujuſcunque lapidis in impalpa- trahentes in ſubſtantiam aliti convertunt; bilem pollinem redacti farinam, quam aqua hoc pacto quoque varias res, herbas; folia, ſubactam(cui nonnihil ſalis, nitri,& bitu- ligna, fructus, animalia perfectè in ſaxum, minis lig9uidi junctum ſit) in perfectam mi- ſive duritiem, ſive pondus ſpectes, conver- ſturam contemperabis. Hoc peracto appara ſa videntur. Joſteriori nodo ſuccus petrificus, concham aqu qualicunque refertam, in qui ex imper fecta corpuſculorum foſſilium cujus medio perpendiculari ſitu implanten- mixtura conſtat, uti neque intimè ac per- tur& herbæ& ligna arida, oſſa,& quæcun- fectè cum dictis rebus miſcetur ita quoque que alia; deinde decoctam manicæ Hippo- 0 non niſi ſuperfleie tenus ligna, herbas, arun. crar/e, uti Chymici vocant impoſitam %% dines ſaxoſo cortice veſtit, intimà ſubſtan- pauld antè deſcriptam compoſitionem ſtil- tià prorſus incorruptà; haud ſecus ac ſero lare facias,& cum tempore videbis, res liquefacto ellychnium per frequentem im- impoſitas cuticula quadam mucoſa veſtiri, merſionem tandem in candelam evadit, fri-& corticum rudimenta ex continuo corpu- goris condenſatione ſolidam& firmiter ſculorum appulſu moliri, quæ deinde effu- ee conſiſtentem; ita omnia intra aquam pro- saà aquà liberiori relicta aëri ſucceſſu tempo- e jecta non prius quàm extra aquam lapideg ris in ſaream duritiem concreviſſe reperies. ——— 2* 2——— 2 molis confiſtentiam acquirunt, uti in coral. Quod itaque nos experientia fieri docet, id 1 patet. Cujus rei rario eſt, quod durante multò majori induſtria naturam operari, 9 aquæ, intra quam conduntur, humectatio- nemo niſi inſenſatus inficiabitur. N ne, etiam continua appoſitione corpuſcu- lorum vi lapidifici ſucci ſemper augeantur, e non tamen ob continuum ambientis humi- Lapideſcunt itaque res in certas aquas con- We di allapſum in duram ſubſtantiam lapide-· jectæ, eo modo quo diximus, vel quod ſuc- N ſcere queant, niſi aëri aliquandiu expoſita cus, uti Virrupius, lapidifi cus coaguli in- ‚ fuerint; tum enim humido ſuperfluo ſive à ſtar aquas, quibus permiſcetur, ſpiſſet, eas- N Sole per reſolutionem attracto, ſive vento- que ita addenſatas Solis æſtus cogat indu- e rum ficcitate conſumpto, tandem in lapi- retque; vel, ut Agricola, quod ſuccus lapi- deam ſubſtantiam indurantur. dificus ex ſpecuum venis& commiſſuris e- Quæ verdò ſucco lapidifico perfectè& in- manans, antequam deciderit, indureſcat; 00 timè miſcentur, ea in ſaxeam ſubſtantiam vel cum ejus guttæ jam diſtillarint, non ſe- converti neceſſe eſt; cum enim ſuccus lapi. cus ac ſtiriæ tectorum glaciem, ita ſuccus diſſcus nil aliud ſit quàm humor inſenſibi. decidens virtute ſua& ſtirias lapidum in llum corpuſculorum em lapidoſis venis, nitroſis fornicibus,& in pavimento conos lapideos W ſaliniſque locis abraſorum miſtura conſtitutus format, ſaln ittoſo ſucco in ſaxum paulatim 0 elaboratuſque, corpuſcula verò humori per- converſo; vel denique res ipſæ convertun- fecte miſta, cum naturaliter in eum ſe ſta· tur in lapides, cum ſuccum ipſum lapideſcen- tum in quo extiterunt, reducere appetant, tem combiberunt. hinc humoris ſalnitroſi, aluminoſi aut ſul Quemadmodum exorto bello cum opifi- phurei vehiculo, ob ſpirituum ſubtilitatem, ces in metalla Lydiæ circa Pergamum con- fugiſſent, GONerreN. geg IV. Ex præcedentibus ſat ſuperque patuit, omnes earum quas obvias habent rerum in· Exher timas fibras medullaſque penetrant; quo(onſeſ Quomod⸗ yes varis in fontibus E& aquis la. pideſcani. Vitruvius. Agricola. LIB. v. MIRACULA AUARUM. 303 Cap. V. fugiſſent, obſtructo ab hoſtibus exitu ſuf. rei cauſa eſt. confuſa& extrinſeca in hu- olh focati ſunt; ſed longo poſt temporum in- more petrifico corpuſculorum ſive ſcoria- ady tetvallo apertis rurſum& repurgatis fodi· rum ramentorumque ex ſaxeis venis abra- 1 nis, inventæ ſunt amphoræ aliaque id ge- ſorum ad res obvias aggeſtio; non ſecus e. nus vaſa, quæ ad uſus neceſſarios adhibue- ac in aluminis coctura fit, intra quam cujus- rant, repleta humore quodam,& in lapi- cunque rei figura ex ligno querno confecta, des durata omnia,& juxta etiam oſſa hu- impoſita, ſpatio 24 horarum in cryſtalli- mana. nam figuram evadit. Idem accidit dum ſac- Dixi, Hguando res ſuccum combilerint; charum appropriata coctura in cryſtallinam quia quandocunque ſuccus petrificus per- ſpeciem convertunt; in omnibus denique fectè aquæ commixtus, omnes rerum pro- ſalinis concretorum ſuccorum magiſteriis jectarum medullas, fibras, poroſque pene- videre eſt. Quin& ex omnibus lignotum her- 1 tam earum ſubſtantiam in ſaxeam molem rum lixivium, al edlacitur. convertuntur, exeſis ab humore petrifico Verùm cum de mira omnis generis lapi- lignea aut oſſea materia, in earumque lo- dum, marmorum, Jaſpidum geneſi, alii ſque cum ſe fubſtituentibus corpuſculis ſaxeis, miraculoſis rerum in ſaxum converſtoni- humori petrifico perfectà, ut dixi, mixtu- bus, ex profeſſo in ſeguentibus ſuo loco rd inexiſtentibus; quod non fit in rebus,& tempore acturi ſimus, iis diutius inhære- quæ cortice tantùm ſaxeo veſtiuntur. Cujus re nolui. Ad U II. De reliquis Aquarium Miraculis. cap. VI. Ur in præcedentibus de nonnullis ad amores ſollicitaret, ille eoſdem extin- a0darum protligioſis elfectilus diximus, gueret; quæ eadem de Selenio Achaiæ flu: illa omnia ſuis naturalibus cauſis vio Cælius ex Pauſania refert, in quo tam eee conſtare demonſtravimus. Reſtat ut& viros quàm fœminas allectos amores depo. bünius. nonnihil de famoſis apud Plinium, Alianum, nerent. Vana ſunt quæ de fonte in Bonicca belms Solinum, bolyhiſtorem alioſque Veteres, aqua- Hiſpaniolæ Inſula, Petrus Martyr Aefulee den Mar appion. rum prodipiis recenſeamus; quæ uti nullo ria hyperbo la adducit, qui juventutem ſe- 5 naturæ fundamento fulciuntur, ita aut me- nibus mirificè inſtauret etſi nec canos mu- ra figmenta ſunt, aut allegoricis Poëtarum tet, nec rugas. Ex quibus fabuloſa id genus involuta modis, aut ex fabuloſis narratio- multa, rudis illa antiquitas, ac fallax Græ- nibus, quas aut hominum ſimplicitas, aut culorum dicacitas cum ſuperſtitione con- ſuperſtitiones gentium induxerunr, origi- junxit. Hinc tot fontes Apollini, Muſis, nem traxerunt. Eſt enim humano ingenio Neyptuno, Baccho, Jovi, Plutoni, cxteriſque inſitum vel ad primum exotici effectus oc· Diis dicati, ut tum apud Ovidium in Meta- Oridius curſum, multa iis affingere, aut jocoſa ſe- morphoſi, tum apud Virgilium cæteroſque ve- Virgiius riis intermiſcere. Sanè qui ea ſcribunt, ſæ- teres Poëtas paſſim videre eſt, reperiuntur; penumero non tam veras in eis quærunt de· quæ quia vel ipſis pueris nota ſunt, ſub- monſtrationes quàm ut proprium inſtitu- ticeo. tum venuſtis alluſionibus, aut exotica quo- Sed ne illa naturæ prodigia prætergredi ad ſenſum, nonnulla π ιι duαν ampli- videamur quæ tametſi fabuloſa videantur, dinius. ficent probatione. Sic Plinius, dum uni- neſcio tamen quid ſub ipſis verorum lateat verſam Mundi ac Naturæ profiteretur Hi- naturæ ludibriorum. Prius in ſontibus elu- uascol ſtoriam, multoties non ſe profitetur obli- ceſcit qui abdita quadam vi ſterilitatem fe- 0 gaſſe ad cauſas, perinde immenſi operis la- cunditatemque annorum, illam cum fluunt, hanc bores,& quæ relata invenit, ſimpliciter cum fluere ceſſant, prænunciant. Hujuſmodi fintes recenſuit, etiam miracula, quorum nos mul- inveniuntur quatuor in Hetruria, uti in Iti- ta in hoc Opere adduximus& enodavimus, eari⁰ noſtro Obſervavimus; inter quos Lu-As raſ- genuinis effectuum aſſignatis cauſis. cales in Agro Senenſi juxta pagum Roſiæ“““ Fabuloſa prorſus putamus quæ ex Varrone cumprimis celebres ſunt, qui non niſi cer- & Theophraſio adducit, de fonte in Cæa In- tis annis fluunt; quod quando fit, incolæ gauu. ſula,& in Cilicia, quorum prioris potus he- penuriam rerum ominantur; quando verò betes, poſterioris ſubtiliores reddit ſenſus à fluxu deſiſtunt, ita ut ſicco pede tranſiri tibus Clæone& Celone narrat, quorum ille næ copiam ſpondent. Talis fons eſt S. Re- à fetu, quem& bibentibus efficit, hic A 2iſa guli ad Pientiam in Hetruria, qui ubi exa· nominatur, ed quod potantes in riſum dis- ruerit, ubertatem, ubi magna aquatum mo- ſolvat. Ridiculum eſt, quod de Leontino le evolutus fuerit, ſterilitatem portendit. fonte, cujus aquas qui bibiſſet, ſcientem Alium Albertus Leander in ſua Italia tecenſet Albertus evadere Medicum recitat; item quæ de(u- hujus proprietatis fontem juxta Narniam. eander. pidinis& Veneris fontibus narrat, quorum hüe Lacus Vadimonis, uti in oſtra Hetruria do- Qꝗ 3 cuimus, 310 MUVND!I gegIV. cuimus, ejuſdem proprietatis eſſe, Accolæ Bacciu. ejus teſtantur; de quo hiſce verbis Baccius in ſuo de Thermis Libro: Lacus Vadimonis, qui Adem ſcimus hoc anno 1 56 9, quo univerſalis eſt in Italia penuria, exundare jam uſque d prin- cipio Veris mirandis modis. Eademde Lucali- bus ac S. Reguli prædictis aquis accepimus, quæ nimirum jam exſiccatæ multis annis, hoc anno in admirationem uſque indigena- rum, qui hanc earum ſciunt naturam, exu- berant. His itaque poſitis jam caaſa quæri- tur, quam tunc aſſignabo, ubi prius non- nihil de Vili incremento adduxerimus, hæc enim nobis ad veræ cauſæ notitiam viam ſternent. De Niloſco- 2 uti olim ĩta nunc celeberrimum eſt Hydro- Nili adinſtar putei, in cujus m edio columna marmorea ſpectatur 20 parallelis circulis, SUBTERRANE!I numeris ſuis columnæ inciſis; ex adſcenſu verd& deſcenſu aquæ, tempore inundatio- nis Nili, Ægyptii cognoſcunt anni futuram Baſſanelli dicitur, triginta circiter milli- conſtitutionem vel ad ſterilitatem, vel ad Bus paſſuum ab urbe diſſitus, quem ad majorem ubertatem annonæ inclinantem. Si enim diocrem feracitatem futuram monſtrant, Aſque ad decimum octavum, quo maxima pro- mittitur. Ex hujus ſimilitudine Viloſcopii fa- Niloſcopium, celeberrimum in Ægypto, cilè in abditas reliquorum jam enarratorum vigeſimum circulum in columna Ae Nili, quæ per occultum canalem puteo ſeſe inſi- nuat, exceſſerit, humiditate omnem ſe- mentem ſuffocante, ſummam rerum penu- riam exſpectant; ſi verò duodecimum circu- lum inſimum non attigerit, eandem, ſicci- tate omnia conſumente, illis notabile Nili decrementum pollicetur. Intermedii verò nunc majorem, modò minorem, jam me- fontium fertilitatis& ſterilitatis indicum metrium. Eſt autem fabrica rotunda in ripa cauſas perveniemus. Hoc itaque modo naturam in hujuſmodi fontium mira con- ſtitutione operari tibi perſuadeas velim: Nee AB C, intra quem per occultas rimas aut n qua paulatim, quibuſdam temporibus plus, nonnullis minus ſeſe inſinuet, certis verò temporibus etiam ultra conſtitutos termi- We nos exuberet, quod tamen non fit niſi hu- e midiſſima certorum annorum conſtitutio- ee ne: tunc enim per puteum aqua paulatim impulſu exundabit, quod uti con- equenter fit in tota aliqua Regione F G, dum humiditate partim pluviarum, partim e ſubterranearum cavernarum exuberantia, terra intus tota humectata, fons verò ſta- gnantibus aquis oppletus, hydropicam quandam& malignantis naturæ conſtitu- e per hydrophylacium quoddam, verb. gr. F, a- ſequi neceſſe eſt; cujus ſignum eſt fontis exundatio fluxuſque. Iterum ſi quandòque adſcendens ſucceſſivè multiplicatarum a- Imaginaàre tibi fub rerra D E puteum tionem acquirit, qua ſementis herbarum- que vigor ſuffocatus in putredinem abit; ita quoque ſterilitatem rerumque penuriam anni ſucteſſerint inſigni ariditate& ſiccita- te pollentes, tunc aqua partim à Solis Side- rumque æſtu attracta, partim in adſcenſu ſuo interna ariditate conſumpta fontem non permittet fluere; quod fit, quando aqua intra intimos putei A B Creceſſus, termi- num C non exceſſerit; tunc idem fieri in campis, cenſendum eſt quod in puteo, hu- more toto, terræ ſiccitate conſumpto; unde ipſa veluti phthiſi quadam infeſtata, ſemen- tes, herbæ, ſegetes humore deſtitutæ defi- cient, ſterilitate ſequenteʒ cujus ſignum eſt, aquæ (itr el adal e 1,0% ele dger 17 quiſt flus%, llli, 10 LIB. V. MIRACULA AQUARUNM. 3 c%q. VI. aquæ intra puteum receſſus. Tam exceſſus quæ vel ſuperſtitione idiotarum, vel deſul- itaque quàm defectus aquæ ſterilitatem an- toria quadam illuſione phantaſiæ paſſim nonæque caritatem ex dictis rationibus in· referuntur, cum ſæpe cauſa inſoliti alicujus ducunt, uti ex Niloſcopio patet. Si vero effectus uni rei tribuatur, quæ multò diver- temperata fuerit annorum conſtitutio, tum ſam originem ab ea ſortiatur; ſiquidem ac- quoque puteus iſte mediocritatem quan- cidere poteſt, ut eo tempore æſtivo, quo dam unà cum campis ſectabitur, quam u: altiſſimorum horum montium vertices ut bertas conſequetur,& ſegetes, prata, plan- plurimum viſitari ſolent, talis ſit& Cœli& tarumque germina benigno& proportiona- aèris conſtitutio ut indè dictus ſequatur ef- to nutrimento vegetata, uberi rerum pro- fectus. Accedit ſubinde Dæmonum, qui ventu luxuriabunt,& tanto quidem majori deſertis& inacceſſis locis plerumque domi- quanto aquæ mediocritatis puncto B propius nantur illuſio, qua ſuperſtitione quadam acceſſerint. Atque hanc cauſam eſſe dico, detentos hominum animos divinioris ali- cur nonnulli fontes ſterilitatem fluxu ſuo& exu- cujus Numinis talia,& tanta operantis per- berantià indicent; zlertatem verò ſi d fluxu ſuaſione dementare ſolent. Teſtantur Pa- deſtiterint, non illo quidem extremo, ſed tres noſtri Lucernenſes, in quorum Terri- qui mediocritatem quandam humore ſuo torio mons Pilati ſitus eſt, montem quotan- attingat. nis animi relaxandi cauſa ſe conſcendere anbe Uu den· Alterum aquarum ſeu potius quorundam ſolitos, magnaque lapidum copi lacui in- n migt 52 lacuum miraculum eſt, quodſi guid in ipſos jectà, dictam tamen tempeſtatum conci- Well injeceris, è veſtigio tumultus ac ſæuæ tempe- tationem nullam unquam ſe expertos eſſe. fares excitentur. Hujuſmodi lacus primò in Idem de Scaſagioſo Apennini monte,& de Comitatu Foxenſi Tabor appellatus exiſtit, Hyberniæ fonte Momonio, de Canato la- Divo Bartholomæo ſacer, profunditatis inex- cu Hiſpaniæ refert Majolus. Si quod tamen Majolus. plorabilis, in ultimo vertice, extra ſecun- nonnullum naturæ arcanum ſub eo lateat. dam aëris Regionem omneſque aëris in- dicerem profecto, aliud id eſſe non poſſe jurias elato, conſtitutus, Truttis prægran- niſi variam in fundo lacus mineralium ſucco- dibus refertus; aqua ſalubris, etiamſi ſem- rum miſcellam; dum enim prægrandioris la- per immobilis, nullo rivo inde educto, niſi pidis jactu, intimi lacùs fundi limo obdu- in radice montis conſpicuo. De hoc vulgo C᷑ti pori aperiuntur;& ſpiritibus& exhala- fertur ejus aquas motu aliquo arte facto tionibus prius occluſis, exitum dari neceſſe commotas, vel lapidum jactu. vel baculo- eſt, quæ aquas dum penetrant, vaporem rum agitatione, dare& exercitare pluvias unà ſecum abducant in aërem, cujus ſicci- ingentes, tonitrua, fulgura. Talis quoque di- tate ſpiritus accenſi in fulmina& fulgura citur eſſe in monte non longè diſſito Triden- abeant, vapor verò longè latẽque diſtentus to, qui tam ſævas dicitur commovere tem- frigiditate ejuſdem aẽris in pluvias reſolva · peſtatum procellas, ut inde totus vicinus tur;& præter hanc aliam quamcumque ager ab ingentibus damnis non ſit immu- taudem combinatione ſacla cauſam non repe- nis; ut proinde gravi pœna cautum ſit, ne rio. Quamvis non videam, quomodo ex quiſpiam in illum quidpiam projiciat. Ter- tantillo lapidis pondere tantum exhalatio- tius in Helvetia eſſe dicitur, in monte vulgò num, ad dictum effectum præſtandum edu- Pilati, der Pilatus-Berg, de quo mira de Bi- ci poſſit. Quare rem majori experimento lali in eo die Veneris ſancto apparitione comprobandam, deinde acutioribus inge⸗ fabulantur. Quæritur itaque horum la- niis eventilandam committo. Lacum verò cuum, qui tam graves tempeſtates exci- quem ad Otharæ inſtrumentorumque Mu- G ven, tant, cauſa. ſicorum ſonum concitare ſolitum, Veteres re- nuaGpr Dico itaque primò, aon omnia vera eſſe cenſent, fabulis verius quàm naturæ myſte- and ai. guæ vulgo narrantur, nec facilè credenda, rio adſcribenda putem. ent. 1 GAPUN. De paria Lacuum, Fluminum, Fontium metamorphoſi, Terreſtrium partium mutationibus. bcp. VII. ITa à Natura Mundialium rerum condi- nymphus terram cum aqua jungens efficit, tioni comparatum eſt ut a2)il in iis adeo ut ubi olim mare, ibi modò terra,& con- olidum, nihil adeò robuſtum& validum tra ſpectetur; Inſalas nonnullas connubio guod tempus edax rerum tandem ſi non plane inito continenti adhæſiſſe legimus, alias deſtruat, ſaltem ita mnmutes& alteret ut i- contra partes cum terra facto quodam vel- pſum aliquando fuiſſe vix cognoſcatur. Quæ uti divortio à Continente diſcretas in Inſu- omnia potiſſimum in Geocoſmi portion i- las evaſiſſe legimus; quæ omnia magno ex- bus, uti nobis vicinioribus ita magis obviis emplorum apparatu in præcedentibus proſe- comperiuntur. Montes deficiunt alibi, ali- cuti ſumus. Sed& in Lacubus, Flumini- cubi novi ſubriguntur, Mare Naturæ para- bus, Fontibus, ſimilia eluceſcunt Naturæ luden-— Sect.IV. Cur flumi- na diſpa- rent,& no · va orian Fur. Nicolaus Damaſce- nus. 3 12 ludentis ſpectacula. Lacus enaſcuntur in eo loco quem montes primò occupabant, uti in hoc quo hæc ſcribo anno, in Gallia ad renæos montes accidit: Flumina quæ o memorabantur, modò in pluribus locis non comparent, multis econtrà enatis quo- rum nulla apud Veteres fit mentio: Fontes & thermæ plures hodie perierunt, quæ olim celeberrimæ habebantur. Bullicami Viter- bienſis putei ferventiſſimis aquis continuò ebullientis, quo nihil admiratione dignius me vidiſſe memini, nulla apud Veteres fit mentio, qui hodie multorum commemora- tione Scriptorum mirum in modum nobili- ratus eſt. Verùm cum de hiſce& ſim ilibus copiosè in Itinere noſtro Hetruſco egerimus, ed Lectorem remittimus. Nos interim ad genuinas hujuſmodi mutationum cauſas pro- cedamus. Duplicem harum mutationum cauſam repe- yio: un am internam, externam alteram. Inter- na eſt ſubterraneorum ignium ſævities: Ex- terna, inundationum maris, fluminum, la- cuumque violentia, quæ ſingula ordine ex- ponamus. Subterreſtres ignes, ſi quandoque ex in- genti combuſtibilis materiæ commeatu æ- ſtuantes in incendia eruperint, ex iis pri- mò ingens exhalationum violentiſſimis mi- ſta flatibus copia naſcitur, ex quibus terræ- motus exorti, dum exitum quærunt nec in- veniunt, violenta quadam concuſſatione fundamenta montium evertunt, vaſtiſſima- rum terrarum tractus unà cum fluminibus abſorbent; unde miras Terreni Globi meta- morphoſes intervenire neceſſe eſt. Hinc ſub- ſidentes montes mole ſua ſubterraneas pre- mentes aquas, in montium cogunt extru- duntque ſtationem; abſorpta flumina dum occulta intus ſpirituum exitum quærunt. quà data porta ferocientium molitione, fiſſuraque ſeſe inſinuantia, alibi exitum ſibi faciunt, deinde ſubterreſtrium partium lapſu obſtructi naturales fluminum fon- tiumque canales flumina omni fluxu pri- vant, uti hoc anno in Galliæ terræ motu ac- cidit, ubi flamina nonnulla, eorum hydrago- gis canalibus lapſu montis occluſis, ab omni fluxu deſtiterunt, alibi eorum loco novis& fontibus&rivis exortis: Thermæ ex aquis ferventiſſimis in frigidas converſœ, differen- tis ſaporis, odoris, coloriſque indolem ex- hibuerunt. Ex ſimili ſubterraneæ tyrannidis violen- tia ad Apameam Phrygiæ urbem, uri Au- ctor eſt Nicolaus Damaſcenus, belli Mithri- datici tempore non lacus duntaxat novos no- vaſque paludes emerſiſſe, ſed novos etiam ſontes& Humina, atque ex his unum ſal- ſum, qui magnam oſtrearum aliorumque marinorum piſcium copiam effudit; quæ omnia haud dubiè ex ruina aut montis ali- cujus, aut ſuperimpoſitæ terræ ruina in hy- drophylacium quoddam ſubjectum; aut ca- MUNDISUBTERRANEI 1 am marina aqua refertum facta conti- giſſe, facilius quilibet peritus ſibi imaginari Py- poterit, quàm ego pluribus verbis non pos- lim ſum deſcribere. innumera hoc loco addu- cere poſſem, ſi in præcedentibis in iis recen- ſendis fidem noſtram non liberaſſemus. Vide, quæ Capite de Terræmotu plura hujus generis adduximus: uti enim terræmotus ab Ignis Subterranei violentia originem trahit, ita quoque omnis ruinæ alteratio- numque ſubterranearum cauſa eſt: Nam lapidoſam ſubſtantiam ignes in calcem redigunt, hinc flatus halituſque ſæviſſimi ignis virtute excitati, dum exire prohiben- tur, violenta concuſſione ſubſtantiam jam calcinatam ac frangibilem arietantes tan- dem evertunt, unde caſus& abſorptio mon. lium terrarumpue,& ex hiſce obſtructiones fontium fluminumque conſequi neceſſe eſt, aquæ verò intus compreſſæ& identidem multiplicatæ terram terebrantes tandem qua data porta erumpunt, atque novas fon- tium, fluminum lacuumque origines, quas naturæ artis ignari cum admiratione intu- entur, oſtendunt. Vidi ego Anno 1638 ejuſmodi ſpectacu- lum,& præſens ſui, quando nobile Oppi- dum S. Euphemiæ in Calabria, terræmotu abſotptum, nil præter lacum poſt ſe reliquit, de quo vide præ ſationem hujus Operis. Cum deinde admirabilis illius naturæ Operis Bullicami dico Viterbienſis apud Plinium, cæteroſque Scriptores nulla mentio facta ſit, ſed nonnulla calidorum duntaxat fon- tium, certum eſt illud tunc temporis nec- dum fuiſſe natum, at ſubterraneum cuni- culum ab ignibus combuſtum exeſumque, tandem in eam, quam hodie ſpectamus crateris amplitudinem ſucceſſu temporis deductum fuiſſe. Complura hujuſmodi tum in Hetruria, tum in Latio reperiuntur, ce- leberrima quondam balnea, quæ hodie ne- que æſtuantamplius, neque in uſu ſunt, uti & Albunea balnea in Tiburtino Agro, de quibus fusè actum vide in Hetruria noſtra& latio. Inſulæ quas in Hetruriæ lacubus Va- dimonis Vulcinenſi& Stratonienſi olim na- tantes vidit Seneca, hoclie non comparent, vel temporis injuriis ſubmerſæ, vel terreno continenti accretæ contrà hodie in lacu Tiburtino natantes videmus, quas Anti- quitas ignoravit. Sic Natura ſuas verſat in Orbe rotas. Sed accedamus jam ad externas mutatio- num cauſas, quæ internis non minores. Sunt autem inundatione repentinæ lacuum flu- minumque extumeſcentiæ: De inundationi. bus primum dicam. Anno 1660, 4 die Novembris, quo hæc ſcribo, ingens Romam invaſit Z)berdᷣ inun. datio, quæ triduum fere duravit, Cryptis Celliſque vinariis flumine impletis, uni- verſæ planioris Urbis pars ſcaphis& lintri- bus ad neceſſitati eorum qui aquarum in- ſulti⸗ Oppidum §. Euphemis terræmotu abſorbetur, lacus exoritur. Plinius Senecs. Wpül ſidel 15 T 1 2 lobles völtu ſleh von de Tetrile uantü i 0 Milista che Honen qu cder Lan den flin cicib lium kaud ſnoa eruna Herut din Ofel Naher tem vetdt Karul qqui que! padt öſe Men leilg ller üer iul ſultibus obſidebantur, ſubveniendum, na- vigabatur. Novum& id videre erat, naves (quæ currus alias vehere ſolent) jam curri- dus vehi, in varias inundatæ Urbis plateas, diſtributas. Præceſſerunt hanc inundatio- nem continuæ toto Octobri pluviæ, imbres copioſiſſimi; ſecutæ ſunt in Novembris primis diebus SyZygiæ omnium fere Pla- netarum, qui veluti indicto quodam con- ciliabulo, quo pernicioſam, quam even- tus pauld poſt docuit, inundationem moli- ri videbantur. Sed cauſas ejus exponamus. cuuſa inun. Tres uti in Tyberis ita& in cæterorum daulon, in fuminum inundationilus cauſæ concurrunt; fluminibus. 5 Imbres, Mare, Ventus adverſus,& flumi- nis ſitus; quas ordine exponemus. Imbres, qui ſe habent inſtar materiæ inundationis, non debent ſumi ab iis qui in uno aliquo Territorio perpluunt Terram; hi enim quantumvis ingentem aquarum copiam as- ſidud diffundant, propinquis tamen flu- minis faucibus illæ utique non tam primum defluunt quàm exonerantur. Quapropter tunc inundationes magnas contingere ne- Cab. VII. LIB. v. MIRACULA AQUARUM. 313 troci tyrannide ſuſque deque vertit omnia. en ſubterraneis receptaculis, cloa- cis, cryptis, cellis omnibus oppletis, tan- dem totam urbem, non tam miro quàm lu- ctuoſo ſpectaculo navigationi aptam con- ſtituit. Huic ultimum meritò complementum addit mare, quod Auſtralibus inftſtum ven- torum latibus, horrendis aquarum molibus oſtium fluminis ita obſtruit, ut id, dum hoc veluti obice interpoſito ſeſe exonerare non licet, retroactum, novaque ſemper labentium aquarum mole preſſum tumi- dumque, quà data planitie irruens inun- dat omnia. Atque hanc ego potiſſimam in- undationis cauſam eſſe putem; Oſtio enim non obſtructo, fluvius tametſi copioſa plu- viarum ubertate auctus fuerit, iis tamen intra alveum receptis, non niſi obiter tan- tum urbem flagellat; cum undæ undas inſe- quentes ſine ullo impedimento& obſiſten- tia eodem ſemper fluxus tenore, fluvium pelago tandem paci ficè committant; quod non fit cum advolutis Auſtrinorum flatuum ceſſe eſt, cum aquæ aſſiduis pluviis per lon· violentia marinis fluctibus, oſtium obſtrui- ginquum remotumque Regionum tractum tur, tunc enim flumen neceſſariò poten- paulatim ex innumeris rivis multiplicatæ, tiori cedens, retrocedere cogitur; atque ex atque extumeſcentes in immodicum exces retroceſſu tandem multiplicatis aquarum ſum coguntur: Quemadmodum in Tybe- molibus zunν,E]tionem conſequi neceſſe eſt. dice Apennini exoriens 150 milliarium in- geng eſt& ex accidenti, nullum habens in- tercapedine aboſtio maritimo diſſitus, quid undationis ſuæ determinatum tempus, uti non ex continuata pluviarum pertinacia, a- Nilus, Indus, Niger, Zaire, aliique com- quarum colligere poteſt? Ego ſanè data plures, qui ſtatas in inundandis, quas per- opera Anno 165 ad fontem, ejus explo- fluunt, Regionibus, temporum leges ſer- randi cauſa, profectus inter ſcopuloſas pen-· vant, quas non tranſgrediuntur; neque dentium rupium moles horrido loco con- uti illæ, quæ ex accidenti tantùm contin- ſtitutrum, nec non inacceſſis Apennini ver- ticibus circundatum, intra quinque millia- rium ſpatium, Plettiam uſque oppidum haud ignobile, viginti rivis, etiam ſiccis- ſimo anni tempore auctum inveni; deinde ex utraque parte progreſſus, inveni hinc ex Hetruriæ montibus, illinc ex Umbriæ Apen- nini protenſi jugis torrentes, rivos, fluvios offendi tanta copia ut vix ad duo millia paſſuum progrediaris ubi non aut torren- tem, rivum, fluviumque reperias. Hyberno verd tempore maximè pluvioſo, alveus tan- tarum aquarum incapax, utramque ripam aquis longè latèque diffuſis, Agros campos- que ita opplet ut mare videatur. Atque hoc pacto fluvius paulatim augetur, quem no- vis ſemper noviſque receptis fluviis Cla- nis maximè Paliæ miſtus ex Hetruſco litto- re ingenti aquarum onere aggravant, cui ex altera ripa Nar Velino miſtus& Anio flu- vii ex Aprutiorum montibus exorti prorſus intolerabile& minimè ferendum addunt. Atque funeſto hoc aquarum apparatu ſuperbiens Jyberis Romanum Territorium, ipſamque adeò urbem ingreſſus, magno& irreparabili incolarum damno, nec non a- TOMN. I. 3 gunt, pernicioſæ ſunt; quin illas, veluti donum DEI,& unicum fertilitatis ſecutu- ræ prodromum, Accolæ ſummis gaudiis& tripudiis excipiunt. Quænam verò cauſa ſit Nili non niſi conſtituto anni tempore ex- undantis, in guarto Libro fuſè demonſtratum fuit. Cum itaque ſpatium à fontibus Tyberis, computatis rivis, fluviis& torrentibus, qui partim ex Hetruriæ montibus, partim ex ingenti montium catena Umbriam, Apru- tium, Latiumque ſubtendente, in Tyberim confluunt, magnam pluviarum Apennini montis partim comprehendat, certè ex tanta imbrium colluvie inundatio- nem cauſari neceſſe eſt, præſertim ſi mare ſuorum impulſu fluctuum, ut dixi, Lybico agitatum flatibus, illabentis turgidi amnis aquas indomita ſua ferocia retropellat. Ad perſectam igitur inundationem neceſſariò con- currunt ingens aquarum exceſſus, alveorum humilis ſitus,& maris in oſtia eorum impulſus, quam non immerito formalem inundationis cauſam dicimus. Exploratis itaque cauſis in- undationum, jam quænam inde mutationes in Terreſtri Clobo reſultent, dicendum eſt. Rr Cum ri& Pado contingit. Jyberinæ igitur inundationis cauſa, uti& cee e. Yyleris ſons in Alverniæ Monte appen- Padunæ, aliorumque ſimilium, mere contin- eeee Secl.IV. Livius lib.. Plutarchus in Camillo. Mons Alba- u¹⁸ð plenus aquls. 314 MUNDI SUBTERRANE! Cum fontes ut plurimum in radicibus montium ſitum à natura conſtitutum ha- beant, accidit ſubinde, ut ex continuis pluviis montium vertices terreſtribus gle- bis nudati,& per torrentes abraſi in ima convallium devolvantur; ubi coacervatæ, ſi fortè fontis humilioris ſcaturiginem of- fenderint, illam abraſæ materiæ ſucceſſiva accumulatione oppleant;& plerique fon- tes hoc pacto perirent, niſi Accolæ impen- dentis periculi gnari, remedio præveni- rent, vel muro fonti circundato, vel aquæ- ductu datà operà conſtituto, quo aqua aliò diverſa contra torrentium violentiam immunis ſit: atque hoc pacto fontes tor- rentibus in multis locis oppilati, dum exi- tum non inveniunt, de ficiunt. Cum verò Natura minimè otioſa eſſe queat, per alias ſubterraneas Terræ fibras prioris originis jacturam, novi alterius fontis ſcaturigine recompenſat. Teſtis hujus rei Roma Subtex- ranea, quæ& rivis& fontibus vivis, variis temporum ſeculorumque injuriis obſtru- ctis, in hunc uſque diem iis qui effodien- dis ædificiorum fundamentis operam dant, comparent. Et in Sicilia ad Ætnæ radices fodi entibus,& flumina& fontes ſubterra- nei complures ſe offerunt, qui olim haud dubiè in extima ſuperficie fluxerant, at va- ſtis montis incendiis vel abſorpti, vel ma- gna cinerum mole ac pumicum imbre op- preſſi, intra profundiſſima Terræ viſcera ſqualent. Vide quæ de hiſce fuſius in de- ſcriptione Atnæ egimus. Sed jam ad lacuum quorundam inundatio- nesrodigioſas procedamus: Quarum prima ab omni ævo memorabilis fuit Aani lacus inundatio, quæ cœlo contigit ſereno& ſine imbribus, quo tempore bellum recrudue- rat Romanis cum Vejentibus: quam& Pla- tarchus Liviuſque ſcitè deſcribunt, Aruſpi- cemque Hetruſcum dixiſſe, nunquam la- cum inundaturum amplius, ſi monte per- foſſo aquam aliò derivarent: de qua nos in noſtro Latio uberrimè. Hujus lacus exube- ratio, omnibus ferè Scriptoribus neſcio quid portentoſum exhibuiſſe videtur. Nos dicimus, efectum prorſus naturalem ſuiſſe, de rariſſimè verò contingentibus.; neque enim id pluviis, aut nivibus attribuendum eſſe cenſeo; cum tempore ſereno& imbri- bus orbo contigerit: ita autem fieri potuis- ſe putamus. Cum in Itinerario noſtro Extatico Terreſtri liquidò oſtenderimus, Montem Albanum in- genti præditum eſſe hydrophylacio, uti effluxus illius in lacum& fontes undique& undique ad radices montis, imò vel ipſa concha, quem Hannibalis Campum vocant, in qua ingens ſcaturigo naſcitur, luculen- ter demonſtrant,& incolæ Caſtelli quod Rocca di papa vocant, unanimi conſenſu, totum montem aquis ab imo ad ſummum ſcatere, mihi locum exploranti aſſevera- runt; addiderunt, ſe intempeſto noctis ſi- lentio„aure in certis locis ad ſaxoſam montis compagem applicata, ſentire ſe, neſcio, quod labentium aquarum murmur ſulterraneum; manifeſtum indicium laten- tis ibi fœcundi lebetis, quo per dictas ſca- turigines longè latèque diffuſas, ager cir- cumſitus irrigetur. Duabus itaque de cauſis hoc prodigium feeri potuiſſe dicimus: Vel immodica maris per appropriatum hydragogum canalem in hoc hydrophylacium regurgitatione; vel ven- torum ſubterraneorum violentia, qua aqua hydrophylacii à mari excepta, vel lacus ipſe extrinſecè in fundo alicubi violenter preſſus, eo tumore ſe extulit, uti labrum ipſum monte nondum perfoſſo excederet; cujuſmodi extumeſcentiæ in aliis quoque lacubus, uti Nurſino, Vadimonis&Lemano, ad miraculum uſque ſpectantur,& in Itinere noſtro Hetruſco amplius deſcripſimus. Cauſa hujus extumeſcentiæ utique alia eſſe non po- teſt, niſi flatus& ſpiritus ſubterranei, qui exitum molientes, per fundum lacuum tranſeuntes, aquas in monſtruoſos tumores cogunt, atque certis temporibus ita exal- tant, ut vita quadam præditæ videantur. Sed de his inpræcedentibus uberius actum vide. Habes hic, Lector, omnia quæ de Agua- Ericgu, rum natura& mirabilibus, aut ab Auctoribus fide dignis obſervata, poſteritati tradita ſunt, vel quæ egomet propria experientia explorata hic adduxi, innumeris aliis fa- buloſis,& quæ incerta relatione comperta fuerunt, omiſſis. In quo hoc unum atten- dimus, ne quicquam produceremus inſoli- torum effectuum, quorum cauſas non jun- geremus. Quo ſtudio adſpirante Divini Numinis gratia eo pertigimus, ut nullum tam exoticum naturæ effectum produce- remus, quem arte& Philoſophiæ experi- mentalis ſollertia adjuti in machinis à nobis adinventis, non exhiberemus. In quo qui- dem ſtudio multorum annorum curriculis, non minus ſumptibus, quàm immenſis in- genii laboribus non alio fine tantopere de- certavimus, niſi ut propudioſum illud ab- ditarum qualitatum clypeum, totius ignoran- tiæ aſylum deſtrueremus, oſtenderemuſque nullum tam occultæ qualitatis effectum as- ſignari poſſe, cujus cauſam genuinam ex- perimentis non demonſtraremus. quibus denique cognovi, mirum non eſſe, Philoſophiam naturalem tot tene- bris involutam, tot placitorum monſtris deformatam ͤin hunc uſque diem perman- ſiſſe: Philoſophi ſiquidem Scholaſtici uni- verſali principiorum cognitione contenti, uti ad cauſas proximas rerum non deſcen- dunt, ita quoque non niſi remotam& plane abſtractam de compoſitione& re- ſolutione rerum naturalium cognitionem acquirunt. Nos in hoc Opere univerſales rerum cauſas, uti ſunt Solis& Iunæ cætera- rumque lun) 7270 lul; Lan, fum! ulas, indite Jelo. Augel 14 ſm! gell 14 LIB. v. MIRACULA AUARUM. 315 Cab. vIl. rumque Nellarum in hunc elementarem patientium rerum cum agentibus propor- Mundum inflaæus, ita conſideramus, ut ta- tione, qua combinatione& adaptatione men in hoc ſcrutinio minime nos ſiſtamus; rerum miriſicos effectus producat; quos ſed viciniorum cauſarum indagini inſiſten- ſi quis occultis& intimis rerum thalamis tes, varia combinatione experimentorum, ſe inſertos dixerit, hoc ipſo Philoſophum ſeſe cundum continuum quoddam operatricis eſſe negabit, utpote in ignorantiæ aſylum Naturæ filum Ariadnæum progreſſi, non jam abductus. Si quis verò ad ſupernatura- meliori modo genuinas rerum cauſas nos lium cœleſtiumque cauſas refugerit. is pa- indagare poſſe exiſtimavimus, quàm ſi eos- ri ſeſe labyrintho exponet: cum noſter in- dem mirificos naturæ effectus& operatio- tellectus non ſecus ac ad Solis lumen no- nes, quas ipſa per ſe,& inſito quodam in- ctua ſeſe habeat. Quicguid itaque ſcimus, ex ſtinctu præſtat, nos juxta intentam Natu- vla duntaxat ſenſuum& accidentium ad genus ræ prototypæ analogiam ſollerti Artis indu- exteriorum quæ ſtatim ſat ſen ſibus ſeſe ogge- ſtria exhiberemus; quod toto hoc Opere runt, addiſcimus; ut proinde circa corti- factum eſſe videbis. cem tantum noſtram hanc ſcientiam ac cir- Atque hanc ego neceſſariam de natura re- cumferentiam rerum verſari fateamur: ad rum philoſophandi methodum eſſe ſemper cen- cujus centrum propius ĩis tantum aliquo- ſui; nam intimam rerum omnium natu- uſque pertingere conceſſum eſt quorum in- ram, eſſentiam& proprietatem, ſingula- tellectum benigniſſimus DE US& Pater rum rerum intimas compoſitiones, mix- Luminum æternæ ſapientiæ radio penitius turas, occultoſque proprietatum ſingulis perfuderit, quoſque experientiâ, variarum inditarum nidos penetrare velle, hoc enim- rerum notitià inſtructos, arcanorumque vero myſterium, uti poſt DUM, ſolis naturæ myſter iorum indagine,& veritatis Angelicis ſubſtantiis noſſe, conceſſum eſt. amore impulſos, Divinæ paraſtaſeos ductus ita humani intellectus obſcuritati inacces- beaverit. Cæterum in multis, quæ hucus- * ſum in hunc uſque diem permanſit; cum que hoc in Oere adduximus, tantum præſti- e ingenioſam naturæ in rebus componendis, timus quantum Divina nobis Benignitas Fe aut iis implantandis virtutibus ſollertiam, largita fuit; In multis aliis, Opera DEI 1 Angulorum ad ſingula proportionem, quali- luce inacceſſa circundata mirari tantum tacd tatumgue concurrentium gradum neſciamus. potius quàm curio ſius ea indagare magis Non eß o· Unde tametſi experimentorum ope adin conſentaneum eſſe exiſtimo. Ipſe enim ent e ſtar ſimiarum Naturæ, prototypon nonni- eſt, qui aiαt,& facla ſunt; Ipſe mandavit 1u res Thyſicas hil imitari conemur, veras tamen hoc ipſo& creata ſunt, Cauſa cauſarum, Fons fon- ompen. ee& legitimas Naturæ operat iones, niſi per tium, Abyſſus impenetrabilis Cœli, Ter- Aaten guandam ſimilitudinum umbram non attingi- ræ, Marium,& horum omnium Operator 010 mus. Novit illa ſola, qua induſtria, qua DOMINUs. une Rr 2 MUN. Ui ex vulgo Philoſophorum Terram rudem& inertem, at- que erοπν ̃Aανe, nulla varie- gtate, nullo locorum partium- que diſcrimine, à DE o for- tuita quadam amalgamatione, caſei inſtar in rotundam formam reductam Aaprincipio rerum ſibi fuiſſe perſuadent. hos- ce meritò omnium rectè ſentientium Phi- loſophorum ſibilis ſanniſque explodendos, Tallaris mi- jam ſæpius in hoc Opere oſtendimus. Ma- e,K. gno ſanè& ineffabili artificio in hoe admi- rando Naturæ utero Conditricem Mentem operatam fuiſſe, tunc apertè intelligetur, N ubi Terreſtris hujus anatomiæ penetralia pauld pro fundius luſtraverimus. e Pari ſanè pacto ii omnes, qui hujus Tel- Nnne, ium, ſul luris maſſam Elementi nomine appellan- eee dam cenſuerunt, ridendi ſunt. Quomodo um. enim illa ſimplex dici poſſit in qua nil ſim- plex, omnia verò ex innumeris rebus com- Mie poſita natura eſſe voluit? ita ut ne quidem minimæ arenulæ corpus dari poſſit quod Cap. I. MUNDI SUBTERRANE! 0. N D S UBTERRANEI LeLB RR S E X TN8s D E QUARTO RERUM NATURALIUu ELEMENT O quam I E R R AM DICIMUsS, 0 non aliis& aliis heterogeneis rerum miſcel- lis conflatum ſit. Quifnam Philoſophorum candidam, cujuſmodi ceruſſa eſt, quidam 0 hucuſque extitit, qui nobis yarum Terræ& etiam Marnen terram in ſola Gallia fodi ſo- n omnis compoſitionis expers corpus oſtendere litam, elementum Terræ eſſe volunt. Con- otuitꝰ Si enim tale Elementum in natura re- tra,& primò quidem non cinis, quia ex rum eſt, illud omne erit vel pulvis, velarena pluribus compoſitus, humido, ſicco, ſale& miuuta, vel gleba terreſtris, vel lapis, metal- pulvere conſtat, ut ſuo loco docebimus; non lumve, aut ſuccus metallicus, aut ſimilis quæ- dam ex innumeris mineralium ſpeciebus conflata ſubſtantia. Sed neque pulvis aut diverſis coloribus tinctis terris videre eſt, arena eſſe poteſt, cum pulvis& arenæ nihil luculentum compoſitionis indicium præ Iiſque qui ex eodem producuntur, primis Subterranei Mundi Fructibus. erne l. De mira Terre varietate,& an verè& propris Elementum ſit, dguodnam. qualenam per illud intelligi debeat. De Elemento Terræ. aliud ſint, quàm retrimenta quædam, ſive ql minutiſſima corpuſcula ex toto aliquo lapi de ſaxoque abraſa, quæ uti naturam tot ius Temm participant, ita ſimplicia eſſe non poſſunt; nnang neque lapis aut metallum eſſe poteſt, cum ſmpkr hæc& ſiccitate& humiditate præter alias virtutes ei inditas, compluribus quiſquiliis mineralibus, uti Spagyricæ artis peritis conſtat, miſceantur, quod idem de cæteris mineralibus dicendum eſt. Quis itaque tot marchaſſtas, tot ſalis, ſulphura, vitriola, alu- mina, arſenica, tot bolos, boraces, ma- gnetes, tot vitra, cryſtalla, tot concretos fluores, tot inconcretos ſuccos, tot deni- que aquarum genera, Aimplicia corpora aſſe- ret? Nemo ſane niſi omnium rerum Phyſi- carum prorſus expers& imperitus. Non neſcio nonnullos ſentire Terram vir- ginem, quæ non niſi in centro reperitur, elę- mentum verum Terræ eſſe. Sed uti incertum eſt, in centro Terræ hujuſmodi corpus re- periri, ita quoque gratis hujuſmodi figmen- tum aſſeritur. Sunt nonnulli, qui aut cinerem aut terram erre candida, videlicet ceruſſa, gypſum, creta; cum vel ipſe color, ut in omnibus beat; ö ſocall ndt nfe ſtum nel ſlan 1al I5 bliad! fel 0 ſec Adcu ſamel uunſeq Telrk, ſolto ſunt, dumel ſob 1den ad nſij el eum Hon Nl Teure mor. m0 770 ſm Mii leſclt fecan etti? uls0 quit uun d toſ Ug! An dun 0 han e . U 0 LIB. VI. DE ELEMENTO TERRRÆ. 317 beat; non denique terra, quam Marnen ſtitutum: Nam quæ maximè videntur à ca- vocant; cum enim illa in ſola Gallia repe- lore exſiecata torrefactaque cinis, puluis, are- riri dicatur, quomodo illud univerſale ad na, later, ignis vehementia funduntur, flu- compoſitionem rerum principium& ele- untque, ſigno manifeſto, humores iis non mentum dici poſſit, non video. Si enim hæc deeſſe. terra elementum eſt, ea miſtorum compo- Cum itaque res ita ſe habeant, merito ſitorumque corporum elementum eſſe ne- quæri poteſt, quodnam Ait 7llud Elementum ꝙ foſrium, ceſſe eſt; at arena miſtum componit nul- Terræ, quod ad rerum omnium compoſtionem 880 8 8 lum; g)yſum tantum abeſt ut componat ut concurritꝰ Dico itaque, hujuſmodi corpus potius miſtum aliis, totum deſtruat; Mar- elementare materiale proimum eſſe Salem, nen verd per agros ſparſam, eorumque quæ quem multi Naturæ condimentum vocant: ex fœcundatione Marnæ miſtionem 8 FHic enim uti in omnibus rebus, quæ ſublu- di dicuntur, eſſe non poſſe, quis non videt? nari mundo continentur, deliteſcit, neque cum enim illa in ſola Gallia reperiatur,& quicquam ſine eo conſiſtere poteſt: ita quo- conſequenter alibi locorum nec elementum que ignis vi in reſolutione corporum mi- Terræ, nec ulla corporum miſtorum com- xtorum, ultimum ſemper relinquitur, uti ſunt, ita quoque anilibus deliramentis ad- ſtendemus. Dixi ſalem eſſe materiale elemen- numeranda veriùs quàm à ſenſatis Philo- rum Terræ,& conſequenter non ſimplex ſophis credenda corpus, ſed multis wee modis altera- Dicimus itaque, zullum in rerum natura tum, uti ex varietate colorum, virium, nung parum purum& mplex elementum dari, quod qui- proprietatumque quibus pollet, colligitur. § ſeflen dem adeòd certum eſt, quàm certa& indu- Latere tamen in centro Salis Naturæ formale e e Hemenum pia eſt experientia rerum Spagyrica arte quoddam coagulativum, ſpiritum nempe il- formale in examinatarum. Si enim purum, putum, lum Salis inviſibili, qui rebus omnibus con- Tea Tle- ſimplex& incompoſitum elementum dari ſiſtentiam virtute ſua fixativa confert; ut-*αse plex& 1 5 ‚id jam 10 vel durum,—— er naturale conſi- coloratum, vel ſuis imbutum virtutibus ſtere aut fixari poſſet. Hujus enim virtute qualitatibuſque eſſet: Sed hoc ipſum, quod& metalla mineraliaque ſuam acquirunt re qualicunque tandem imbutum eſt, hoc radices, ſcapos, cortices ramos folia„flo- ipſum, inquam, protinus aliqua compoſi- res, fructus, lignum excreſcunt; hac anima- tionis miſtioniſque indicia præbet. lia cujuſcunque generis terream ſuam ad Sed dicet forſan nonnemo, Elementum conſiſtendum oντν acquirunt; Elemen- Terræ eſſe corpus illud ſſcciſimum& omnis hu- tum verum, Aumplex, incorruptibile, uti in 15 856 5 100 nec 0 quidem 0 ullo omnibus exiſtit, ita ad compoſitio- modo poteſt vel enim tale corpus eſſet aut nem concurrit, inque ſalem, in cujus cen- vitrum, vel arena, vel ſabulum, vel later, vel tro intimoque thalamo thronum ſuum po- ſimile guiddam, qux noſtra æſtimatione o- ſuit, tandem reſolvitur, ſemper idem& im- mnium corporum Acciſima videntur. Quis mutabile; atque hunc nos verum Terræ neſcit, arenam vitriariorum fornacibus in- elementum dicimus, qui à Coſmotechni- jectam, fluore adepto, in vitrum mox con- ti Sapientia in Bie rerum Telluris verti? laterem quoque an maee 5 05 1 virtute ignis ope evaporante, in ferrugineum quid condenſativa ad omn ium miſtorum conſti- colliquefieri notum eſt, quod fieri non pos- tutionem concurrit, eaque jam conſtituta ſet, ſi corpus ſimplex foret, ac omni fluore de- perficit. Cab. I. U Farrass telldſe Nallum in Quid ma- an * uun/ Sesb Ger II. De magna Varietate rerum, quæ in Terreni Globi utero continentur. Erra ceutrum& matrix omnium, in qua elementa ſua conjiciunt ſperma- ta& ſemina, quæ ſinu ſuo fovet, co- quit& digerit& in actum deducit, ſecun- dum primam naturæ intentionem,& admi- randam Divinæ Sapientiæ diſpoſitionem& providentiam, quæ ut tanta rerum panſper- mia apta foret, eo illam artificio condidit ut nihil eſſet quod in ea non rectè diſpoſi- tum, nil quod non ritè eſſet ad intentos ef. fectus conſequendos mira rerum ſerie ordi- Auira Terræ natum. Hinc eam in innumeros, uti in Se- He. cundo Libro diximus, canales extudit, innu- 7 7 meras in ea hydrophylaciorum pyrophyla- ciorumque cavernas exſculpſit,& utique Cme, non minori cura& ſollicitudine, quàm in humani corporis fabrica luſit in ea Æterna plar fadus. Sapientia. Quemadmodum enim in Humani corporis Compara- fabrica, ramoſa venarum ſubſtantia in o- 1 5. mnia Microcoſmicæ Oeconomiæ penetra- aum curpn- lia ita diſtenditur, ut non ſit vel minima particula, quæ non per capillares venas ſan- guinem, veluti debitum ſibi nutrimentum attrahat; ita quoque nulla tam exigua Terræ portio dari poteſt quæ non humore ſibi de- bito abundet. Si quis in humano corpore aciculà cutem per foret, ſtatim ſanguinem Rr z exire 318 MUNDI SUBTERRANEI Seck. I. exire deprehendet; ita ſi quis yel minimam ab agente præcipuo ita dependere ut ſine eo Terræ portionem altius eflodiat, ſtatim hu- Geocoſmum interire neceſſe ſit. Terram morem ſibi adeſſe comperiet. Si quis in- itaque puram ſalem eſſe coagulatum und cum timam harum venarum conſtitutionem o- hpiritu ſuo flxativa virtute pollente, ex dictis culis intueri poſſet, is haud dubiè videret, patuit. Omnia verò reliqua corpora Terræ id ea prorſus ratione qua in anatomia co- impura dici poſſunt,& nihil aliud ſunt quàm gnoſcimus miram venarum texturam per excrementum,& veluti menſtruum quod- totius corporis amplitudinem ramatim dis- dam Terræ, eo à Natura ſine inſtitutum poſitam. Nihil igitur reſtat modò niſi ut ut generationes& corruptiones, ſive ortus oſtendamus, gaodnam ſit verè& propriè ele.& interitus rerum ſucceſſiva quadam alte- mentum illud Terræ, quod tantopere inter ratione perennique tranſitu unius ad aliud Auctores controvertitur. promoti, in Mundi conſervationem inces- Leduib Terra itaque, in quantum eſt uartum&fanter incumberent. ultimum elementum eæ craſſorilus proximo- Nam ſi ex ſolo ſale omnia conſtarent, or- rum principiorum partibus, qud in chaotica tus& interitus eorum nequaquam ſibi hoc maſſa& abylſo inexiſtebant, inſcrutabili Di- alternationis ordine procederent, ſed ſibi vinæ Sapientiæ operatione ad rerum o· ex incorruptibili ſalis natura cſi quan- 1 mnium geneſin conflata productaque fuit, dam, id eſt, incorruptibilitatem, uti in quin- veluti ſedimentum quolidam, præcipub ex cras: tis eſſentiis auro. lapidibuſque pretioſis fforibus Salis portionibus; hic enim, Spiritu videre eſt, ſibi pollicerentur. Excremen- ejus intus operante, omnibus Mundi rebus tum enim, ſeu, ut cum Chymicis loquar, coagulationem præbet unicè, corpuſque velollaceum illud corpus, quod ampliſſimo 0 denſum durumque producit;& ffcuti ſal variarum fæcium ambitu elementum terræ Terræ prædominatur, ita quoſue jure dice. cingit veſtitque, uti perfectam& abſolu- 1 re poſſumus, ſalem Terram componere; quod tam elementorum unionem impedit, ita ut intelligatur diu ſubſiſtere non permittit, cum ea quæ Quenam Advertendum eſt, duplicem terram hoc debili& imbecilli nexu uniuntur, facilem Gburs. loco conſiderari poſſe, Terram puram,& im. quoque partium diſſolutionem pati neceſſe puram. Terra pura nil aliud quqm ſal coagula- ſit; in perfectè verò unitis uti nexus firmiocr 2us eſt, in cljus centro ille ſpiritus deliteſcit,& ſolidior eſt, ita quoque durabiliorem 9 gui virtute ſua omnia ſigit, denſat, animat, ita partium conſiſtentiam efficit, uti manife· lecſ. ut Sal ceu Terræ quædam anima non incon- ſtum fit in auri& plum bi ſubſtantia, quorum gruè dici poſſit. Si ſubtrahas terræ ſalem, illud ob intimam unionem, conſtipatis- & und virtutes fixandi, pullulandi, germi- ſimumque partium nexum, in diſſolutione nandi enutriend ique te dempturum, aded omnium non immeritòꝰ Chymicorum in- certum eſt quàm certè id quotidiana nos genia fatigat, hoc verd vel ad primam ex- docet experientia;& in vityo apparet, quod candeſcentiam fluore ſolvitur. tametſi vera terra ſit igne lota, uti tamen Patet itaque, res quanto puriori ſalis ſub. emortua eſt& omni ferè ſale deſtituta, ita ſtantia cinſtant, tantò eſſe duratione perennio. quoque& omnibus privata virtutibus ſteri- res, uti in lapidibus pretioſis, adamante, lis& infœcunda manet. Hinc patet, virtu- beryllo, topazio, ſmaragdo, rubino cæte- tes omnes, quarum in hoc terreno globo riſque, de quibus fusè ſuo loco& tempore non eſt numerus, à ſale, uti& ejuſdem vi- ratiocinabimur, luce meridiana clarius elu- res, à ſpiritu illi à Natura inſito, tanquam ceſcit. 0 6 8 8 Wie De incredibili Varietate rerum quæ Salis virtute nd cum cæterorum Elementorum % auxiliariis copiis, in Vaſto Megacoſmi utero producuntur;& primo quidlem 9 de Sale ejuſque Differentiis. e eum e Cap. III. Npræcedenti Capite ſat, ni fallor, dilu- mineralium, deinde lapidum, metallorum- ducd n cidè oſtendimus, in quo verè& propriè que compoſitionem proſequamur. Leld Wn proximum Terræ elementum conſiſtat; Le nunc verò guæcunque mediante Salis elemento SAL. mi in Terra cæterorum elementorum concurſu pro- Salis etymon Grammaticis inveſtigan- ant 0 ducuntur, ſecundum enumerationem par- dum relinquentes, ad intimam Salis natu- Nn tium, tempus eſt ut oſtendamus;& ut unde o- ram explorandam calamum convertimus. mnibus gublunaris Mundi corporibus corpulen- Sal centrale corpus Naturè, virtus, vigot 24 illa craſſities provenit, ordiamur, de multi-& robur terræ, omnium virtutum terre- 60 plici ſalinorum corporum diſferentia primò di- ſtrium compendium, omnium principio- cendum eſt, ut deinde reliquos poſt ſalina rum Naturæ ſubjectum, A cujus eſſentia cen- corpora ſuccos concretos, id eſt, ſingulo- rralli totius Naturæ ſcientia& abſoluta cogni- rum concretorum fluorum ſuccorumque tio dependet, materia ex qua omnia conſti- tuuntur, (40.III. 1* Di vinum 4 guiddam dal est,& quare. In Sacrifciis ſemper ad. 7 7 Hhihitus. Oyidius. ein Plinius. „uti mani ntia, quom conſtipat dſſolution Horatius wacwumn in 5 fubino cl. o&tempor en Spiritus ſa- Aclatusel ſis inſetus Terræ ab initio re- rum. Sal triplex marinus, Joſelis, arti- ffetalis, LIB. VI. DE ELEMENTO TERRÆ. 319 tuuntur,& tandem in idem deſtructa reſol- vinus, utpote plus humidi participans, mol- vuntur; primum& ultimum, æà&& miſci- lioris& flaccidioris ſubſtantiæ ſit; foſſilis bilium corporum, puteus Naturæ,& res verò contrà terræ prædominio gaudens, propè divina, uti Romerus teſtatur, Pivino ſubſtantiam compactiorem ſolidioremque ſale conſperſit; non utique alia de cauſa, niſi nanciſcatur; artiſcioſus verò ex utroque ob virtutem ei inſitam, qua non ſolùm ab participet. Foſſilis ſanè, uti qui in Calabria, Puiiies ſa- omni corruptione immunia ſervat corpo- Sicilia& Polonia aliiſque innumeris locis“ſlli, ra, ſed& eadem mira fœcunditate propa- naſcitur, tantæ duritiei eſt ut in præduros gat. lapides condenſetur, ædificiorum ſtructu- Eſt enim Sali neſcio quis Divinitatis cha- ris peridoneus, ſimulacriſque exſculpendis racter impreſſus, quò maximè Salis mune- accommodatus, uti Solinus teſtatur, ubi de Selinus. re in Sacrificiis ſe delectari innuit, Levit. 2. Sicilia loquitur,(Cætera, inquit, ſalinarum Quicguid obtuleris Sacriſſcii, ſale condies, nec metalla, quæ ſunt Agrigentino Agro proxima, omni oblatione offeres ſal. Et Marci 9. Omnis eidunt fruſta ad ſacies hominum deorumque. viclima ſale ſalietur;& in numera alia, quæ Quod idem aſſerit apud Naſamonas& Tro- paſſim in Sacris Literis tam Veteris, quàm glodytas uſu venire; Salibus enim domus ex- Novi Teſtamenti occurrunt, Salis nobili- ſtruunt, quos in modum cautium è monti- tatem& præſtantiam indicant. In Genti- bus exciſos ad uſum ædium cæmentitiis ne- lium ſacris magnum Salis uſum intervenis- ctunt ſtruibus. ſe, Ovidius 1 Faſtorum oſtendit. HHabes itaque differentiam Salis marini& Inde vocor janus, cui cum cereale ſacerdos 18 e as⸗ humectatus % e. aueſcat ob exiguam partium conſtipatio- „ nemʒ; hic uti compactioris naturæ, ita aqua Ante Deos homini, quod conciliare valeret, f ff 1. f. bile 4 Far erat,& puri lucida mica ſalis. eeee eee; Etſt tamen& hoc in foßili dignum admi· Exerimen. Vita ſiquidem, ut cum Plinio loquar, ſine ſa- ratione, uti me longa experientia docuit, le duci non poteſt, adeòque neceſſarium eſt quod fruſtum ex filo ſuſpenſum Auſtro aut elementum, ut cognita ejus virtus tranſie- alio quodam humidioris naturæ vento flan- rit quadantenus ad voluptates animi quo- te guttatim paulatim defluat, quod Borea que; namque ita ſals appellari, ut omnis aut Zephyro flante non fit, utique noꝶ alia vitæ leporem,& ſummam hilaritatem, la- de cauſa, niſi quod humidus aër ambiens, borumque requiem non alio magis voca- ſalis ſubſtantiam paulatim penetrans hu- bulo quam ſalis conſtare ſcias. Unde Hora- mectatione ſua imbuat, unde per ſtillici- tius de Arte Poët. 4t noſtri proavi pleripue& dium paulatim deficit, quod& Agricolam l. Agricola. numeros& laudavere ſales: conſirmatque de foſßilibus notaſſe reperio. Apoſtolus ad Coloſſ. 4. Sermo veſter ſempen; Salomne cum ſubjectis ignibus in vaſe tor- in gratia ſale ſit conditus, ut ſciatis quomodo retur, nil aut parum ſubſtantiæ de amplitudi- oporteat vos unicuigue reſpondere. Sed nè ſa- ne ſua deperdit; amat autem ſiccitatem, quæ lis encomiaſten hic agere videamur, elo- cum calore aut frigore conjuncta eum con- giis aliis relictis, ad ea quæ maximè noſtri glutinavit: Contrà humor illi uti inimicus inſtituti ſunt, progrediamur. eſt, ita in eum impoſitus ſtatim collique- Salis terreſtris elementiſpiritus ab initio ſcit& diffunditur; quin etiam expoſitus in rerum à PEO Optimo Maximo, globo ter- aëre humido aliquam molis jacturam fa- raqueo inſitus fuit, tum ad totius conſerva- cit. Quocirca qui integrum ſervare volunt, tionem, tum ad innumerarum ſubſtantia- eum in locis ſiccis reponere neceſſe eſt,& rum geneſin; hinc reciproca quadam com- Drepanitanus ſal ſat teſtatur, qui in acervos municatione terra mariaque ſe mutuo fo- congeſtus ad quindecim annorum ſpatium vent& nutriunt, ut quem Oceanus è ter- ſub dio durat;& Uticm in Africa ingentes reſtrium glebarum uberibus exſuxit ſalem, ſalis acervi collium ſpeciem exprimunt, ita eum per ſubterraneos inciles& alveos de- Solis ardoribus condenſantur& obrige- ductum, velut pignus quoddam ſibi con- ſcunt, ut nec imbribus liqueſcant, ferro creditum terræ reſtituat. Lege, ſi placet, verdò difficulter cædantur. Lector, quæ in tertio Libro fusè de ſalſedine Atque hæc, ni fallor, ſat monſtrant, 1n maris,& reciproco hujuſmodi Telluris ſale terram prædominari, ſiecumque primariò, cum Oceano commercio, ampliſſimo ratio- ſecundario frigidum; eſtque adeò admirandæ cinio deduximus. virtutis, ut vix ſimilia ſibi habeat quæ è terra Poteſt autem Sal communis& uſualis ſub eruuntur: ſiquidem neque metallicis cor- riplici diſferentia conſiderari, ita ut alius poribus adnumerari poteſt, quia calore non ſit ſal marinus, alius faſilis, alius arte ex diſſolvitur; neque lapidibus, quia aqua ſu- terreſtribus glebis aut ſalſuginoſis aquis per peraffuſa liqueſcit; neque reliquis terræ mi- coctionem extractus. Sal marinus tametſi neralibus partibus, quia diſſolutus totus abit ſpecie à foſſili non differat, notabili tamen in aquam; neque tamen aquam eſſe dicas, diyerſitate diſtinguitur hoc ipſo, quod ma-· cum ſolutus attenuatione caloris, non in vapo- — ———: 7˙‚— ̃]˙ ̃]³ rQ...—— Sect. I. Cap. IV. Sal mari- num quale rig agua eætracta& ficcata: fitque duplict ra- Qomodo arte educta. Quod ſpontanea elfloreſcentia na- ſua mari- turali actione fit, illud eſt, quod maris na in Salem condonſetur. 320 MUNDISUBTERRANEI vaporem abeat, neque ab igne conſumatur, lis; quam in corruptibilitatem confert ille ſed potius uratur, uſt ione verò denuo con- qui leſti proſapia ſatus denfatus ſuæ naturæ reſtituatur. Sive ita- Syiritus intus alit, totos diſſuſa per artus que illum igne torqueas, ſive aqua maceres, Mens agilat molem,& magno ſe corpore mi. ſive decoctione digeras, ſemper ſibi ſimi- ſcet. lis, in eum quem natura intendit ſtatum Verum de hujus Salis natura& proprietate reyertitur, utpote natura 9uaſf incorruptibi- actum vide Libro Il hujus Operis. rIV. De Diſferentüis Calium. Ot yecies Salium eſſe quot ſpecies in dum in ſequentibus, ubi de Salium extractio. Natura rerum exhibentur. Spagyrica c tractabimus, innumeris experimentis, experientia nos docuit; cum nihil in manifeſtum fiet. Quare hoc loco de Sale triplici mineralium, vegetabilium, anima- communi& proprie dicto ejuſque uaria divi- liumque regno ſeſe offerat, quod coctione, ſſone ratiocinabimur Verùm ut diferentias maceratiofle, diſtillatione, dilutione tor- ſalis communis& uſualis primo intuitu vi- tum nobis ſalem non offerat, quemadmo- deas, hic tabulam analyticam ſuppono. Analhſis Salium. Quæ rurſus ſunt multiplicia Vel ratione loci ubi naſci ratione matricum inquibus 5650 4 5 reperiuntur,& à quibus dif- luviatile tur,& ſunt Fluviatile, ferentes qualitates tinctu- Fontanum, ſ. raſque rrahunt. LArenarium. a akl Ammoniacum,] Quodcunque tandem ex pin- scbn⸗ MNMolle J Bituminoſum, guibus& oleaginoſis rebus ſidefàri 2 zel narene LUrinarium. ceduacitur. virium 5 5 poteſt e(Cryſtallinum, J& complectitur omnem Salis Durum 3 Sal gemmæ, in lapidem condenſati ſub- Saxoſum. ſtantiam. ̃ 0 Aablum, comprehendit omnes illos ſa- vel ratione Col Flavum, U oloratum q les qui tincturà afficiuntur colorum, Rubrum,; ejus rei ex qua eruuntur. Nigrum. Ex terra ſalſugi- Coctione. 3 nenn Quæ rurſus multiplicis diffe- Ex aqua marina. rentiæ ſunt, pro ratione na- Artifcia- Ex aqua paluſtri. turæ& qualitatis ejus loci le ſeu fa- Exſiccatione 4 eee ergue ecdgcuntur. 7 0 Ex urinis anima- 9 7 iu 5 lium. tur vel Ex metallicis cor- poribus. Ex vegetabilibus. Incineratione 4 Ex animalibus. ee e rerumg 0 itur. Ex omnibus de- Pectitd nique rebus na- turalibus. 3 miſſo, ſin-· Solis condenſatum floribus ſuis tandem in Sed jam ordine analytico præ gula paucis explicemus. ſalem convertitur& tandem ſeca maris pu- Sal marinum illud eſt, quod ſſt ex ſalſa ma- ma dicitur, aut ſal è maris ſpuma genitus, quem Veteres AOgoOlli dixere, appella- tur; quo nomine& Venerem vocant Poëtæ, ed quod è Saturni teſtibus à Cœlo reſciſſis, & in mare ſpumoſum conjectis Venerem e- natam fabulentur, quæ fabula magnæ in natura rerum conſiderationis eſt, ut alibi dicemus. tione, naturali& ſpontanea ellloreſcentia, vel ferventis æſtu in ſpumas actum,& ad litto- ra ſcopul oſque diſpulſum, ibidem calore mey noſlen * Elludb fl c0 LIB. VI. DE ELEMENTO TERRÆ. 321 Cab. IV dicemus. Arte factum hoc pacto fit: Aqua eoque veſcuntur indigenæ. Montes ad duo e maris in foſſas littori proximas arte factas, milliaria in profundum excavant, ſurſum in- vel vi tempeſtatum depulſa, vel arte etiam gentes ſalis maſſas funibus trahentes; Sa- derivata, calore Solis exſiccata, quod in ea veus hic dicitur& narmoreus, ferreis piſtil- terra eſt, condenſat in ſalem, aquà dulci lis teritur,& optimum, præſertim candi- in vapores reſoluta: Atque hoc modo Me- dus, pellucidus& denſus, condimentum litenfes, Siculi, Calabri,& in multis locis præbet. Nullibi tamen majori copia repe-— Tuſciæ, uti& Oſtiæ, aquam certis areolis ritur hujuſmodi Cryſtallinus ſal quàm in concluſam in ſalem condenſant, qui mos Polonia, cujus fodinæ admirandis ſuis ſub- in Tolonia. eſt antiquiſſimus, artemque introduxiſſe ſtructionibus ſubterraneis integram civita- Aucus Mar. legimus Ancum Martium Quartum Roma- tem referunt: ex hiſce ſal ſolidum duritie 5aſaru, norum Regem, qui primus omnium Salinas lapidis, inſtar ingentium ſaxorum in ſub- aaler. Oſtiæ exſtruxit: Vectigali omnibus Lati- terraneis cuniculis longè latèque plateatim nis, in Salis mercimonio conſtituto. excavatis, ferro exſcindunt, atque in fru- * Hac arte tota ferè Italia ſale inſtruitur, ſta comminutum, mola, ab animalibus cofere uti· exceptis Calabris, qui præter marinum fos- agirata terunt ad uſum. 35 ſilis quoque ſalis nobiliſſimi ingenti copia Hujuſmodi montes ubique ferè locorum 1 pollent. Drepani in Sicilia maxima inter in Europa, Aſia, Africa, America repe- 1 Zalls Drepante. cteras Italiæ& Siciliæ Regiones abun- riuntur. 5 iin dicilia. dantià ſal provenit,& arte& natura fa- In Hiſpaniæ Alpibus circa Iberum, in e 850 ctum. Eſt ibidem Societatis noſtræ Col- Languedocia Galliæ, in Burgundiæ urbe à dinæ Salis, legium quod magna annuorum redituum ſale Salinæ vocitata, in Germania Tirolen- parte ex ſale fruitur: Maris undas in diverſas ſi Comitatu, Halæ ad Oenum, ubi tamen areolas, quarum unicuique alicujus Sancti ex montibus non eruitur ſub forma ſaxo- nomen imponunt, derivant, quæ hoc pacto rum, ſed intra ſalſuginoſa montium receptacu- æſtuantis Solis arbitrio permiſſæ, tantam la, areaselaborant, intra quas aq ua dulcis de- ſalis copiam concoquunt, quantum non rivta paulatim ſalſugine terreſtrium gle- Collegio ſolum, ſed vel integræ provinciæ barum imbuta, deinde intra prægrandes 4 ſufficere poſſet. ſartagines cacaboſque per rivos— in Sdlterrenus Sed jam ad rerrenum Salem progrediamur, ſalem excoquitur. Salisburgum à ſalis abun- vel è montibus eruitur, aut è campis ef. dantia nomen meruit, uti& omnia illa op- m oditur, aut eruitur ex arenis, idque vel pu- pida quæ àAſale nomen obtinuerunt, Halæ; denſati ſa Sel ciyſtal rum putum ſal, ut ſal gemmæ aut cryſtalli- integer hoc loco catalogus prætexendus fo- 8 num, quod in Calabria, Polonia aliiſque ret, ſi omnium ſalinarum paſſim per uni- ocis, inſtar puriſſimi Cryſtalli diaphanum, verſam Germaniam obviarum loca reci- ane Aos uberrimo proventu eruitur, non alia præpa- tare vellem. ul Abcin ratione indigens niſi ut contuſum, præter- In Aſia maximè celebrantur Caſpii montes — quam quod menſæ apponatur, in aliorum ſale concreti. Ormuzia, ormus vulgò, tota t. quoque uſum condimentorum cedat; Inpu- ſale concreta videtur, adeo vehementis oI rum verò& terreſtribus glebis contamina- mordacitatis ut omnia conſumat corrodat- tum, in aquam dulcem conjectum conco- que, ut proinde neque planta aut arbor, ne- ctumque in ſalem convertitur. Modum que animal ibi vivere poſſit, nulla aqua po- 1b procedendi poſtea exponemus. rui apta reperiatur; tanto vero Inſulam . Sal, quodleꝶ arenis colligitur, Ammonia- æſtu fervere ajuntut indigenæ æſtivo tem- Srenaflun. cum dicitur crꝰ& Auus, id eſt, ab arena, ſub pore perpetuo in aquis degere cogantur, to- qua in Cyrenaica Libyæ Provincia ad tem- to corpore collo tenus immerſi. Vide Vi- Gaſp. Bar- plum /ovis Ammonii oraculo celebris, colli- tam Caſparis Barzæi. gitur; quod etſi peramari& ingrati ſaporis In Africa verò montes ſalinos eſſe, ex quo- n Attics ſit, in medicamentis tamen laudabili& in- rum ſaxis indigenæ domus conſtruere, eaſque ee en ſigni uſu ob vires quibus pollet, adhibetur. imbricibus ſalinis contegere ſoleant etiam Fe Eſt itaque Sal Ammoniacum& Arenarium no- præcedenti cap. dictum fuit. mine quiddam diverſum, re verò idem In Novo Orbe circa littora S. Michablis prorſus; quod multi Armeniacum ab Ar- ſaxa ex ſale ſcopulorum inſtar, uti& innu- menia perperam vocant; eſtque daplex, meris aliis locis ſpectantur, de quibus lege naturale& arte faclum; prius, ut diximus, Itineraria Americana. ſub arenis Libyæ congelatum reperitur, Solffluviale, Iacuſtre& ſontanum eſt, quod S4l flavia- hoc nonnulli ab Arabibus ex Camelorum ex fluviis, lacubus& fontibus eruitur, ac 4%& l4 urina extrahi exiſtimant: Quicquid ſit, plerumque coctione extrahitur. Undenam 9 00 hoc non in Libya tantùm ſed& in pluribus vero fontibus, fluviis, lacubus ſal ac- Europæ locis, potiſſimum in Puteolano cidat, hac fieri ratione putamus: Ubi- Vulcani foro reperiri, Fallapius; Baccius cunque ſunt aut montes ſalini, aut glebæ aliique referunt. ſalſugine refertæ, fit ut plurimum ut rivi 94l ſaro. Sal lapidoſum ſeu metallicum, maximè ſubterranei hujuſmodi glebas tranſeuntes, ſn. irnCalabria, Polonia& Hungaria eruitur, ſalſugine imbuantur, qui poſtea in fontem 0 TO NM. I. erum· — Fallopius. Baccius. 10 100 322 MUNDISUBTERRANEI Secd. I. erumpentes, ſontem ſalinum efficiunt,& hi poſitum duodecim horarum ſpatio interje- fluvios. Si verd hujuſmodi ſubterranei rivi cto, ſubſidere ſinunt, ſedimento verò ſub- per occultos ſubterraneos cuniculos in la- lato, aquam reperies limpidiſſimam. De- cum aliquem ſe exonerant, tunc eandem inde laneis liciniis in ſubjectum vas am- ſalſuginoſam gualitatem quam à montibus plum ſtillatim ſecernunt,& hoc toties re- & glebis ſalſuginoſis ſuxerunt, lacubus com- petunt donec aquam ſalſam linguæ experi- municant. Sed eperimento id comprobe- mento repererint. Tandem ex hac aqua mus. ollam plenam igni apponunt,& tamdiu 8 Quomudo Sit ribug quidam ſubterraneus aquæ dulcis coquunt donec abſumpto humore aquam 3 ſignatus litera A, qui alveo ſuo deferatur corpulentiorem in ſalem redactam invene- fluviis, ſon-& ribas sa per intima montium ſalinorum viſcera. rint. naſcatur. Certum eſt, eum ſalſugine protinus attra- Sa/ Lacuſtre, quod ex Lacubus ſalſugino- lun. ſis extrahitur, cujuſmodi eſt Lacus Afphal- L4nn. tites in Palæſtina, ex quo ſal eruitur, quem labie, à Sodoma Sodomæum vocant. Lacus eſt a-Aona pud ſacros profanoſque Auctores celeberri- mus, ob Pentapolim, quæ ad omnibus ſe- culis memorabilem mortalium terrorem irato Cœlo ſulphureum pluente incendium deflagravit; hic ager, teſtante Sacro Textu, uti prius amænitate Paradiſum æquabat, ita poſt horrenda& inaudita præpoſteræ Ve- neris, quibus incolæ implicabantur, ſcele- ra, cœleſti igne exuſtus, Infernum potius etiamnum quam terrenam aliquam regio- nem, horridus& formidabilis viſu præ ſe ctà ſalſum fore,& conſequenter mox ac in fert. Vide hæc plur ibus proſequentes Sa- fontem D eruperit, ſontem efficiet ſalſum& crarum Literarum in hunc Geneſis locum Aumen E, quod inde derivatur. Lacus verò Commentatores. Sal ejus peramari ſaporis Fper ſubrerrancum flumen E D jam ſalſugine eſt,& adeò groſſæ ſubſtantiæ ut duplo mari- imbutum pari pacto ſalſuginem partici- no ponderoſior inveniatur; unde corpora abit. intra eum conjecta nunquam ob copioſam Sal er li-· Salem quoque e Iignis combuſtis educi, bituminis miſturam, ſubmerguntur, fert- a graviſſimi prodiderunt Auctores, potiſſi- que& homines& animalia ſine ullo nata- mum ex lignis quernis vel colurnis, id eſt, toriæ artis ſubſidio: qui mox tamen atque Agricola. ex quercu Vel corylo. Modum docet Agri: exierint, toto corpore ſale conſperſi viden- Cunfetio cola lil. 1 2 de re metall. Eos autem qui ſalem tur: accolis tamen Sal hujuſmodi in uſum , ee ardentibus lignis, aquas ſalſas infundendo neceſſarium non ſecus ac noſter adhibetur. conficiunt, foſſas in quibus ligna collocant, Vide Galenum J. 4 Simplicium. facere oportet, quas convenit eſſe longas Notum eſt quod de uxore Eoth in ſtatuam bn lol pedes duodecim, latas ſeptem, altas 22, ne Salis converſa Sacra Pagina refert. Mirè ſe-% aquæ infuſæ effluant, lapidibus ſalſis exſtru- ſetorquent Interpretes, cur non in quodvis aaſ ctas, ut nec aquas ſorbeant, neque terra ex aliud ſaxum, aut truncum converſa fuerit, earum fronte& tergo decidat; in hiſce fos- ſedd in ſalinum ſimulacrum. Nos duplici de cau- ſis quercus aut combuſtæ carbonem ſa id factum opinamur, part im yhc, par- relinquunt, qui ſuperaffuſaà aqua ſalſa in tim morali. Si enim naturam loci ſpecte- ſalem convertitur, quamvis is neque co- mus, eum ex omnium Hiſtoricorum monu- lore neque ſinceritate reliquo ſali reſpon- mentis ſale refertiſſimum reperiemus, unde deat, utpote vigro colore& ſubfuſco im-· potius in iſtiuſmodi miſtum, quo campus butus. Sodomæus redundabat, quàm in ſaxum tali dicitur, vulgd Soda, vitro conficiendo transformatam fuiſſe, vero haud abſimile feratio. opportunum, de qua arte Bulcaſis Arabs inte- eſt. Accedit morale, quod ſicuti admonitio- W grum librum ſcripſit,& nos in Tractatu de ne Divina prævia, ſtulta mulier ſapere no- Arte vitriaria de eo fuſè tractabimus. Sic au- luit, ita damno ſuo in Salis ſtatuam conver- tem arte Sal ex herla Kali educitur: Herba ſa, formidabili ſuo exemplo, inſpicientes hæc in cinerem verſa, Soda vulgò appella- poſteros,& inſulſos mortalium animos mo- turʒ hanc Sodam molis ſubactam terunt,& in neret, non contemnendum eſſe, quod Di- tenuem pulverem redactam incerniculo ſe- vini Numinis exacerbata Mens tanto rigo- parant ab intermiſtis groſſioribus partibus; re& ſeveritate, juſto ſuo judicio vindicaret; hujus ſingulis Iibris totidem aquæ ampho- ſaperent itaque& noviſſima præviderent. remuilu ras apponunt,& aquà probè dilutam co- Tertullianus eandem ſua adhuc ætate viſam e. quunt ad quatuor horas, uſquedum aqua ad fuiſſe narrat. Bgrocardus, qui abhinc 300 an- 4% fnt tertiam partem redacta ſit; mox ab igne de- nis vixit, ſua pariter ætate inter Engaddi ff. & Galenus, runtur. ene ee 10 g mün kaln eſſe lent rine que gue del Me 009 1 I ak 00 ſu 00 ＋ LIB. VI. DE ELEMENTO TERR. 8 15& Mare Mortuum extitiſſe; Adrichomius hu- richo- mius. jus ſeculi Scriptor etiamnum extare; Thar- Thargum. gm verò Nieroſolymitanum eandem uſque ad ſeculi conſummationem, communemque hominum reſurrectionem duraturam, refe- runt. Mirum eſt quod de ea Tertullianus re- fert, ſtatuam hanc ac ſi viveret, humorem à ſe muliebrium menſtruorum fluori haud ab- ſimilem profundere. Iterum, quod illa ea- dem ſtatua, ſi à quopiam mutiletur, illa mutilum vulnus ſuum quaſi reſarcire,& quod ablatum, replere videatur. Sed quo- niam hæc in carm ine quodam de Sodoma haud ineleganter deſcribit Tertullianus, id apponendum duxi: Ipſague imago ſibi furmam ſine corpore ſervans Durat adbuc, nunquam pluviis, nec diruta ventis; Quinetiam guis mutilaverit advena ſor- mam, Protinus ex ſeſe ſuggeſtu vulnera complet. Dicitur& vivens alio jam corpore ſeæus 3 diebant. Et Muria quidem, quam ex Scom- bris ſub Gari nomine parabant, uti ex- quiſitiſſima, ita quoque non niſi Princi- pum menſis apponebatur; altera e Thyun- no piſce parata, nobile pariter condimen- tum,& divitibus& nobil ibus maximè uſui erat; tertia eæ apua& viliſſimis piſciculis confecta, halec dicta, uti vilioris conditio- nis erat, ita non niſi in plebeiorum homi- num uſum cedebat. Uſus tamen poſtmo- dum obtinuit ut omnis agua ſalſa, vel ſola per ſe, velaliis condimentis additis, Muria di- ceretur. Vide Horat. I. 2. ſerm. Satyra 4. ubi Horatius, duo juris genera proponit; unum quod ex ſolo oleo conſtat, alterum quod ex muria, oleo, vino, herbis contuſis, aliiſque con- flatum eſt, quod quidem optimum, ſi By- zantinæ orcæ murià temperatum fuerit. Verùm qui plura de Muria& Caro, ejuſgue conffciendi modo, deſiderat, is conſulat(olu- golumella. mellam, Dioſcoridem, Galenum, alioſque. Multi muriam hodie vocant illud liquamen Gdienus. quod ex ſale& aqua dulci ſimul commiſtis conflatur, intra quam ovum conjectum ſi non ſubmergatur, ſed ei innatet, muriam confectam dicunt. Sed hoc liquamen no- Eaherimen. lo nat 2 arum aſ ie 4ᷣ ⁰ u Leufciatur quem& Scombrum vocant, ſecundo quem men, non diſſimile iis juribus quæ Itali ſal- Mirificos ſolito diſpergere ſanguine menſes. De qua& hujuſmodi Ænigma profertur: Cadaver nec habet ſuum ſepulehrum, Sepulchrum nec habet ſuum cadaver. Sepulchrum tamen& cadaver intus. men muriæ non niſi ex metaphorico quo- Sed hæe aap⁰αονα&, nunc ad inſtitutam no- dam dicendi modo obtinuit; quamvis verò bis materiam revertamur. uſus muriæ ex garo& thynno, hodierno die Ex Muria quoque& Caro extrabhi ſalem in Europa deſierit, Conſtantinopoli tamen notius eſt quam dici debeat; quid verò yro- apud Turcas adhuc vigere, à variis intelle- priè per Muriam& Carum intelligatur, pri- xi,& etiamnum vocem tantùm remanſiſſe, mo dicendum eſt. voces Græcæ indicant oFνντονν, omne id Muria& Muria itaque, quam olim ad condimen- quod eæ acido dulcique miſtum conficitur ju- tum ciborum adhibebant, nihil aliud erat ſculum;& NE,ßꝗg/, quod eæ ſale& oleo: quàm liquamen illud quod ex Caro piſce, dggevagy, quod ex agua ſalſa conficitur liqua- ex Thynno piſce decoquebant, quod vino, ⁊a, intingoli, guazgzetti vocant. Sed hæc de croco, conciſis herbis, aliiſque modis con- muria& garo ſufficiant. OGAPFPU De modo Salium extrahendorum. Dæcungque i ignium in cineres& pPrimus modlu ex Vegetabilibus extra- calcem redigi yolſunt, eæ iis ſalem hendi ſaleꝶ. extr 1v 1- a bale dee e E* ſegetabilium claſſe plantas quaſcunque primusmo- malium, ſive vegetabilium, ſive mine- 5 1e dus er ve- ralium exiſtant) nemini dubitandi locus Helee, quas Sole primum aut umbra S aetablib, eſſe debet. Et hiſce quidem mixtis bo- Accatas in cineres reſolve intra foſſam vel ererabendi tentid ineſt; in aliis verò, ut in aqua ma- laxis vel coctis ſtructis laterculis conſtru- Ialem. rina, muria, terris ſalſuginoſis, cæteris- am cinis inde relictus intra ollam conge- que nitro, halinitro, alumine vitriolo- ſtus affuſa aqua coquitur, dilutum intra do- que pollentibus locis; item in acidulis, er: g transfunditur,& ſedimento facto hu- is animali j mor ſal 1 abebee gl eennee r e e ti columbarum, gallinarumque, acta ſeu 0 po coagulatus, ſeu ſolutus eſt, unde ad eoru n.. embammatis ſiye 1248885 juſculi dem ſales extrahendos modus non aded ur 4 08 E Lelen 6 5 cogi. difficilis eſt. Quomodo verd ex omnibus di- 1271 105 a re itas, vel ctis ſales extrabendi ſint, jam videamus;& leni fornacis calore, vel Solis eſtu rema- plures quidem à Chymicis aſſignantur, ete ſale diſipatur? quamvis liquamen quos ad triylicem laherentiam revocamus, ia hoc variis liciniis 115 Bulcaſis inſtructio- Bulcaſſe. ut pri mus ſit facilis, alter. ſubtils, tertius ſab- em aut per varia filtra trajicere conſul- tili& arcanus. tius putem. S2§ E. 324 MUVUNDI SUBTERRANE!I Stcuxbus Mopus hic eſt: Aridam her. tur, donec in filtro ſextuplici operatione 10 zarm vaſi fictili incluſam in fornace arden- percolata nil remaneat,& ſal planè æthe- tiſſimo igne exſtructa in cinerem can didiſſi- reus evadat. Atque hic eſt primus modus ve- num combure, cui in vitream cucurbitam rus ſalium ex plantis& animalibus, quæ plan- conjecto pluvialem, vel dulcem aquam di- tis analoga ſunt, extfahendorum. Ex calce ſa- ſtillatione prius purgatam, in cinerum les multò adhuc facilius ſeparantur, eadem Secd. I. Modus ſe- cundus. balneo uſque ad gνt partis conſumptio. nem coque; deinde quieſcat uſquedum ad fundum ſubſidant fæces: Hoc peracto, li- quorem ſeparatum per filtrum tranſcolatum in aliud vas transfer, in quo coagulabitur in ſalem quæſitum. TERTIUS Mobos. Herba recens colledta, & ſuo adhuc turgida ſucco diſtilletur; ſepa- ratà aquã, reliqua vaſe clauſo in cinerem per ignem redigantur; huic verò cineri purifi- cato propria aqua paulò ante ſepoſita reſti. tuatur, commiſtuſque liquor in fumo vel balneo per aliquot dies digeratur: digeſtus hoc pacto cautẽque exemptus, uſque ad mellis conſiſtentiam diſtilletur, ſuccus de- inde in vitream effuſus concham paulatim coagulatur. Hoc modo plerique ex Chymi- cis melioribus operari vidi. Quibus quidem modis n tan- quam facilioribus, qui non differunt mul- tum ab iis modis quibus ſal e arundinum, juncorum, corylorum, quercuumque combuſto- rum cineribus eliciunt; qui ſales uti ſignis& argumentis eſſentiæ, quæ in intimo centro latet, carent,& oleoſa pinguedine dif- fluunt,& colore pravo lotiique odore ſunt imbuti, nec odoxe placent, ita correctrices artes à Chymiæ peritis inventæ ſunt, quibus emendentur,& ſuam denique nem adipiſcantur. Quales verèò hujuſmodi procedendi modi ſint, jam aperiemus. Quartus Qui ſubtilius ſals magiſterium quærunt, me. variis id modis peragunt. Quidam ut omnes aiũ lilem ſupra dictos effectus urinæque odorem pror- extrahendi. ſus tollant, ii ſales extractos non ad ſiccum coagulant, ſed ad Syrupi formam reducunt, ita ut humiditas ſuperſtes vel tingatur à So- le, vel fornacis calore ſiccetur; alii roſacea diluunt aqua, filtrant, coagulant per ſæpe re- petitam operationem. Nonnulli reverbe- rant ad ſiccitatem; non deſunt qui fundant ignibuſque colliquefaciant. Nos autem ne Modus ter· tius. tamen induſtria, in qua aqua non è pluvia aut fluvio fonteve collecta uſurpetur, ſed ritè diſtillata dulcis. Nonnulli relictis pri- mis recrementis extractum ſuccum aſſu- munt, atque ex hoc primam eliciunt tin- Curam, ſeu guintam eſſentiam, bis aut ter, do- nec ſubtiliſſima pars ſit ſeparata; deinde ſuccum fæculentum ad ſiccitatem uſque eyaporatum in cineres redigunt,& exhis. ce ſingulari ingenio& induſtria ſalem ad ſummam perfectionem, adhibito proprio phlegmate, vel illo ipſo menſtruo quo ſuc- cus proprius& eſſentialis fuit ſecretus. Hlerbarum expreſſarum reliquiæ cum ma- Nunu gmate ſeu craſſimento ſucci poſt arefactio· 4 nem immiſſæ in ollam ſubſidere permittan- tur, olla vacua novis impleatur uſque ad ſummum, quod etiam fieri poteſt adjectis integris, ut hoc pacto ejuſdem herbæ tri- plex concurrat ſubſtantia. Olla clauſa exili ſpiraculo relicto per gradus reverberetur, ita ut ultima primis obruta candeſcat.(i- nere exempto tepida diſtillata dirigatur, effuſa aqua clara coletur, coaguletur, ſol- vatur, filtretur,& hoc peracto decies denuo coaguletur, donec puritas, color& ſapor placeat. Quorundam redditis jam eſſen- tiis ſulphureis& mercurialibus Capita mor- tua adhuc ſalem retinent, ita ut non opus ſit novis uſtionibus aut calcinationibus, ſed contritis vel proprium adjicitur phlegma, aut ſtillaticia aqua dulcis, quæ ſtatim ſale ad ſe attracto imbuitur; eſtque hic ſal fxus, nam volatilis in prima diſtillatione jam evolaverat; fiet nihilominus& ipſe fixus volatilis, ſi ulteriori diſtillatione torquea- tur: atque hoc pacto ex omnibus ſalinorum cor- porum ſpecielus, uti ex diſtillati vitrioli, tar- tari, ſalis, aluminis, halinitri religuiis, item ex capitibus mortuis argenti vivi ſublimati, aquarumquè fortium ſedimentis ſal educitur, quod& per coagulationem ſpirituum præſta- L Nil i ſelti Aet 15 Kels 5 im 1¹⁰ l cel (ltul; iiltat ech 1 7 fen 0 glelci, dumit vunl,0 Alcl dne, Uu lit Adall collcce it 50 an0 oing 1055 bage boe u, 0 n i atl bb düs ſil ind Hlie in lut, M²uin Alde chil U 0% 0 e . % polt 0 J00; ſthe ＋ dem itri Ml o Uum Ge ſie quidem ſalem perfectionem ſuam conſe- tur: nam ſpiritus dictorum ſalium vi ignium cuturum agnoſcimus, cum ejuſmodi tan- ex retorta, vel per alembicum educti, ſegre- tum ſit materiale corpus. Itaque ut perfe · gata paulatim& ſubducente ſeſe ſpirituoſa ctionem nanciſcatur, ſpiritu vini aut aceto humiditate, in ſalem tandem condenſan- radicali opus eſt, ut opus compleatur; præ- tur. Hoc pacto ſalex tartaro educitur, de cedenti itaque aliqua lotione cineres ſpiri-· quo vide Gſvaldum Crollium in ſua Bafflica 9 tui vini aut aceti commiſceantur; commi· Verum de hiſce omnibus copioſior dabitur ſtum diſtilletur, diſtillatum extrahatur, fil- in ſeguentibus Libris diſcurrendi materia, tretur, coaguletur: idque tam diu repeti-· quare ad alia. iche 0 0 i LIB. VI. DE NITR O. 325 Ch. I. crie II. N Ejuſque ſpeciebus Haletnitro, Aphronitro,& Halinitro. Nitrum Ecunda Salis ſpecies poſt Sal commune Otrum verò nitrum AÆgyptiacum idem cum wne e anlßee 8⁴⁰ Vitrum, quod diverſis quidem no- 0ſtroſt, inter Phyſieos NMedicoſque lis ad-νπW u minibus appellatur, quæ tamen quoad hue pendet. Nos ſanè noſtrum ſpecie ab-en a, mnzt eſſentiam uti prorſus conven iunt, ita ſolis gyptio minimè diſſidere putamus, ſed ſolis aaſtrate ſi accidentibus diverſum quid ſonant,& haud accidentibus, eo ferè modo quo ſal in non- Nanieum ſecus ac ſal vel nativum vel faclitium eſt; il. nullis locis excellentioris naturæ produci- lud intra vel extra terram reperitur, intra ter- tur quàm in aliis. Terrena ſiquidem loco- ram deliteſcens aliorum foſſilium more cæ. rum diſpoſitio, ſitus, adſpectus Cœli, cli- ditur; eſt enim durum& ſpiſſum, lapidis ma diverſum, uti in aliquibus locis nobiliora inſtar, ex quo boracem, ſive, quod idem quàm in cæteris, differenti locorum diſpo- eſt chryſocollam Veneti conflare dicuntur; ſitione pollentibus, ita quoque nobiliora Natteum vel inſpelunciscolligitur, in quarum parieti- mineralium mixta generant, quod idem Tee bus fornicibuſque adinſtar ſtiriarum con- uſu venit in omnibus aliis ſalium ſpeciebus, creſcit, velliguidum adhuc in terram deci-& experientia Spagyrica luculenter docet. duum in flores abit, quam ſoumam nitri La- Si enim ſalem vel aitrum ſive purum, ſive Nitrum pu- Lahe Agghey tini, Græci aνντι dicunt; diſtinguitur imperfectum, impurum, ignobile, variis- e u!? a ſolido non alia re niſi duritie& mollitu- que miſcellis contaminatum ignium tortu- dentalitef dine, olim magno pretio habebatur id ge- ra per diſtillationem multoties repetitam. nus nitri, quod in Ægypto in areis poſt ex-· ad perfectionem reduxeris, tandem puris- undationem Nili, humore jam evaporato, fmum nitrum,& quod præſtantià nulli alte- concretum colligebatur; aliud magni pre- ri nitro quantumvis puriſſimo cedat, repe- eciedden 99 85 ſiam Cariæ urbem effodiebatur, extra verò ſtanti non differat, niſi quod hoc illo minus lor& fye fodinas vel in co nvallibus aut campis lacu- purum defæcatumque reperiatur, quibus am eſeer buſque, ex quorum crepidinibus in ſalis impedimentis ſublatis natura ubicunque Cig m morem effloreſcebat, abradebatur, quam tandem locorum id proveniat, prorſus ea- unpüs, Neee& ddUeNNH vocabant. Arte hoc modo ya dem eſtz ut proinde Kuſtra tot differentibus darte olim parabatur. ratur, quemadmodum in Ægypto nitrosà nominibus id à Veteribus tanquam ſpecie ſubſtantià terreſtribuſque glebis ferè omni- eee denominatum videatur: quemad- bus in locis nitrum ſudantibus, non ſecus ac modum enim ſal triplici induſtria confcitur, sal& ni- ſal aqua marina in areolis ſuyra memorata vel aqua ſalſa, vel diluto, vel Iixivio, ita& trum rnpli- induſtria excavatis, aut lacuna in ſalem nitrum. Siquidem agua nitroſa, uti aqua Nili, Solis virtute excoquitur, ita ſola aqua Nili in aitrum convertitur; terra nitroſa dulci nabumur, in areolas nitroſas, quas Mitrarias appel-· imbrium pluviarumque aqua perfuſa com- lant, vel deducta, vel quæ inundatione mistaque pariter in aitrum calore Solis Nili in concavis camporum foſſis remanet, tranſmutatur; ex combuſtis verò roboris Solis efficacia in aitrum concreſcit, attenua- quercuſque lignis& in cinerem redactis, 11 falline tis in vaporem aquis dulcibus. lixivium nitro eutrahendo mirè opportunum elin ſe, Quod& intell igendum eſt de omnibus paratur ea induſtria quam ſuprà innuimus. ſur ptel ee illis locis quæ nitroſa terra ſcatent. Nam ut Ad aguas verd attinet nitroſas, illæ m ſupr dictum fuit, juxta terreni ſubjecti dis- pariter varias differentias pro ratione re- giſe vun ſal. Poſitionem naturalem agua dulcis per ſimilia rum aquis unà commiſtarum ſortiuntur: 1 aa loca defluens, naturam ſoli aſſumit, ſiſalem Nilotica Ægypti aqua etiamſi nitroſa, co- dar. ſuxerit& ad ſe attraxerit, in ſalem excreſcet, lata tamen in potum cedit non modd ſalu- ſ nitroſa loca pertranſierit nitro imbuta tan- berrimum, ſed& fœcundandis mulieribus dem in nitrum, ſi aluminoſum in alumen, ſi mirè opportunum, uti in Oedipo naſtro oſten- vitriolatum, in vitriolum eſforeſcet, quæ o-· dimus. Sunt aliæ nitroſæ acerrimæ, aliæ per- mnĩa in Libro V. fusè expoſita ſunt. In Ægy- amaræ, aliæ denique mites& vix ulla ro- pto nitrum tanta abundantia provenit ut in ſiva virtute præditæ. Vide quæ de virtute cumulos congeſtum cum tempore in ſaxum aguarum nitroſarum amplè tradidimus 1i0. excreſcat. ex quo elegantia vaſa formantur. uijus Operis. Quod ſi ſubinde variis coloribus imbutum VNitrum verò ex mari ortum in AÆgypto, Nitri natu- reperiatur, id nil tamen diverſum à nitro pulchrè ſane explicat O. Hieronymus in illud nle arguit, cum omnem colorem à colore terræ, 25 Prov. 1 f. 20. Acetum in nitro qui cantat car- ex qua extractum fuerat, trahat; ſi è rubro, mina cordi peſimo. Vitrum, inquit, d Vitria ſiite crani- rubrumʒ ſi ab albo, album;& ſic de cæteris. Provincia, ubi maximè naſci ſolet, nomen e ronymus, 3 pit, 326 MUVUNDI SUBTERRANEI Sedl. II. pit, nec multum d ſalis Ammoniaci ſpecie diſtat. citur Hierem. L. Si laveris te nitro,& multi- Nam ſicut in littore maris ſalem conficit ar· plicaveris tibi herbam borith, maculata es ini. dor Solis, indurando in petram aquas ma- guitate iua, dicit Dominus. Crepitat autem in rinas, quas major vis ventorum, vel ipſius agua ſicuti calx viva,& ipſum guidem deperit maris fervor in litoris ulteriora projecerit: ſedaaquam lotioni habilem reddit. Cujus natura tellurem infundunt, adeſt ardor ſideris tan- tum in nitro qui cantat carmina cordi peſſimo; tus ut ipſas aquas pluviales per latitudinem Acetum guippę mittatur in nitrum, ferveſcit arenarum concoquat in petram ſalis quidem nimirum protinus& ebullit: ſic perverſa mens vel glacici adſpeciui ſimillimam, ſed nil gelidi guando per increpationem corripitur, aut per rigoris, nil ſalſi ſaporis habentem, quæ ta- prædicationis dulcedinem bona ſuadentur, de men intra naturam ſalis in caumate dura- correptione ſft deterior& inde in murmæratio. re,& in nebuloſo aëre fluere& liquefieri iniguitatem ſuccenditur, unde debuit ab ſolet: hac indigenæ& ubi opus extiterit pro qαtate compeſci. Hæc S. Hieronymus ſcitè lomento utuntur: unde Judæa peccanti di- ſanè& eleganter. Gbpauüer II. De Sale-nitro tertia Salis ſbecie. Itrum, Græcis ro, vel pe di- talis fortaſſe ea eſt albicans ac putris mate. citur, à Nitro ordinario hac nota di- ria apud Saxones. ſiſſtinguitur, quod mirè flatuoſum ſit, Cæterum operæ pretium eſt ob artificium & ingenti ſpirituum efficacia polleat, me- ¶alisnitri novum,& ob qualitates ejus non diamque naturam ſalem inter& nitrum ob- aded exploratas nec ſcriptas adhuc, perſcru- Albertus. tineat, quam& xitri ſpumam vocant, Alber- tari ejus naturæ aliqua ſanè mira& parado- Cap. II. mira vis. ſpeciem 6 plerique Meteorologici ingen- ve antiquato, vel putridis etiam cœmete- rium ſubterra commotionum cauſam uni- riorum maceriis, terriſque ſimul ſtudio cam dicunt; idque pulvis pyrius, cui Sal: quodam putrefactis, affuſa pluries in vaſis nitrum commiſcetur, magna mortalium ligneis aqua. qua eadem hoc lixivium in ſtrage ſat ſuperque docet;& quamvis hæc magnis lebetibus coquitur, fitque Salnitrum in Cuarto Libro fusè tradiderimus, hoc ta- longis ſalis adinſtar fibris in fundo vaſis men loco nonnulla ibidem omiſſa, exactius concreſcentibus. Hoc autem guſtui acre eſt diſcutiemus, ut admiranda hujus ſalis vis primo ſenſu, mox acerrimum, ſtomachum magis magiſque patefiat. Elucet enim in fubvertens, ac inteſtina erodens; quod uſu hoc inſignis Naturæ dignitas,& aliqua etiam quidem jam nimis eſt notum in bellicis ma- ad uſum noſtrum neceſſitas: Eſt enim chinis ac gombardis, quibus jam vana fa- aſſecla ipſius Naturæ ars,& veluti admini- cta eſt Jovis tonantis ſuperſtitio, ac an- ſtra illius operibus. Primò itaque non ſecus tiquorum bellica inſtrumenta ridicula; ac ſal& nitrum, nativum Salnitrum datur; nam incomparabili hujus pulveris impetu uti enim Baccius& Agricola ſcribunt, novi- ac fragore pluſquam fulgurante Jove: au- ter reperiri terreni nitri quoddam apud Sa- dacia pluſquam gigantea, audet hujus ſæcu- xones genus, quoad ſuperficiem ſolo farinæ li ſævitia, non invicta ſolum Urbium pro- inſtar conſperſo albicans, quod& eiſdem in· pugnacula ſuperare, quin vel ipſos etiam fra venis luxuriat, ex quo faciunt Salnitrum. metallicos montes diſſipare, ſubruere ac Ex veſper · Quanquam ego quidem non credam hanc mari terraque viam aperire; qui mirandus Wi ee, ſinceram eſſe ſalisnitri materiam ſed aut quidem ſalisnitri efßectus eſt. n que encre- putrefactam quampiam bituminis ſobolem, Illud verò admiratione dignius ac ſcrutatu mento quo maximè tota Saxonia abundat, aut po- difficilius, 920d Salnitrum contrarios adeò& 1 tius fimi genus, qualem ſe Baccius vidiſſe cum agua& cum ignè prodat efßfectus. In pulve. Falyianum ſcribit prope Fabrianum oppidum in peni- vc enim guod ex Salenitro, ſulphure& e copiaefll. tiſſima Crypta, quam Obſcuram vocant, carEone alljecto, conficitur, vel ad minimam I rur. ſub Apennino; ubi noctuarum myriadibus ſcintillæ approximationem accenditur, ac pernoctantibus, ex congeſto ibi ac antiqua- non tam ardet ipſum, quàm diffunditur to multis annorum centeſimis earum ſter- repente in flatulentum ac vehementem ſpi⸗ M core, theſaurum ſalisnitri collegerunt inæ- ritum, quæ ipſius ignis facultates ſunt mi- M ſtimabilem. Tali fimi genere ac fœcundi- ſturæ pulveris propriæ. Mirum tamen eſt, tate ſcatere audio immenſam cryptam pro- totum contrarium effectum monſtrare Sal- M pe Vulturenæ fines, qua ad Rhetios tranſi- nitrum in aquam conjectum. Nam uti quoti- 110 1065 tur, patentem quidem longiſſimè, ſed ex diana hic Romæ experientia docet, æſtivo veſpertilionum multitudine inacceſſam, ut tempore, affuſo phialæ vitreæ aqua refer 10 volatu extinguanr etiam luminaria. Ac tæ aut intra pelvim ſalenitro, aqua intra 5 — 2o teſte, ſubtilioris ſubſtantiæ& virtutis æ4. Fit Salnitrum hodie ex acerrimo lixivio, Shn Ralinitri quam ipſum nitrum; unde hujuſmodi nitri quod excolatur ex imo ejuſmodi, ſtercore-· U Re z0f Labt r, co ſih alen * umal ten upllentl ſahe ohider LIB. VI. DE NITR O. 327 g J 28 4 Fracaſto- 0a5. I. exiguum temporis ſpatium, tantumfrigoris nem ſubſtantiæ, ut— Fracaſtorius. ee 1 incrementum ſumit, ut tota in gla ciem ſu- maniſeſtam cauſam, o pugnam, du 5 per omnem gradum frigiditatis abeat. tur inter hæc quo contraria, en& ca Cujus diverſitatis aliquam nobis viam acem; ſiye melius, inter er— eis par: indagationem cauſarum præbet conformis ex res.& frigidas aquæ qua 88 0 eee Oalenus. plumbo effectus quem ponit Calenus 9 à parte eeee Alus in Simpl. mell. ſac. quippe aquam frigidam multiplicati Plumbeo plumbo agitatam. in vaſe item plumbeo fri- pulſuque uccedentis aquæ, pellunt que gidiorem multo fieri, uti& oleum, vinum,& proximè Sic 5˙³ D 8 8 2 quemcunque liquorem aſſerit; quod nimi- pellit, limè evolat, aqua ſuece 5 rum plumbi naturæ tribuendum eſt aquesæ in poros,& ufquequaque per 4 frigidi ac humidi ee n 5 ecundo gradu. a¹*, e e- a cum hoc Saliſnitri miraculum illo jus de potentia ad actum.(alx diſſolvitur tantò majus ſit, quantò effectus ejus prodi-· ſejunctis ejus particulis, ac aqua& aquæ va- gioſior; Certè quomodo tam cum igne, quam pore penetrante cum aqua acłiones præſtet adeo contrarias,& in At verò calx—5 oleo non ad ul- extremo, t cum gnè ignis flat, m ag W lam ee pugnam quia 15 in- enene areeee een cputtis indagandum duxi. Qui Naturam penitius leum rimatus fuerit, is omuia ferè contrariis qua- calee unitur, ſervat illi ſuas qualitates,& in litatibus eſſe prædita, comperiet. Itaque ſua e—— den 1e diverſa 7 X 1 coſum& non idem poteſt haud dubiè 4i verſa operari, quod e ee p 5 vi Weaite ee in medicinarum ſimplicium operationibus vaporabile, ſed o Iee ci qua— e Galenu. luculenter patet, Galeuo etiam er&—5 ee ee as a ee acit 22 2·exhalare calcem, in cujus poros non ſucce- præterea unum& idem non halet eandem ra- exh bionem in agendo& patiendo in unam rem quam dente albumine, quia albumen non evapo- habet ad aliam. Utrarumque enim actio ac rat, calx repentè ſe totam immergit& con- reactio fiet, ſed diverſa: ut ſalisnitri ad corporat in ſe albumen, ne detur 7 Xſalisnitri ad aquam. Et in his tri- atque ipſo momento temporis trahit quo- ignem,& ſalisni 7 is tri hit 6 50 bus Suppoſitis tota horum efßectuum ſaliſni. que ſecum agglutinatque in ea forti unione , Baccius. Fri diverfſitatis ratio conſiſtit, uti rectè Bac- partes 5 8 de contrariis ſalit- Siieniui e contrariis ſalis- . cius notat. Per hæc exempla 0 711⁸ A v. e ee. Qusæ ad explorandam difficultatem, pla- nitri facultatilus minor videri poterit diffi- nn. emene, na fiet nonnullis rerum eperimentis:& ſa- cultas. Primùm quidem videtur Saluit rum plicarur. nè cauſa manifeſta in oleo, in quo triplicem in— r eſſe,—— in dens; pt ̃ i 80 itur, hoc non eſt dubium. act rcc tatem. Oleum cum aqua nunquam commiſce- Po tibus tur, cum vino melius, cum lixivio fit unum& cum igne, planè patet Salnitrum tranſire io, 7! aclcu ſubſtantiæ nimirum conformitatem, vel non ſimpliciter, ſell mediante ſomite ſecum, diſſenſionem, quam habet cum uno,& non quod eſt ſulphur, quod eſt ſubſtantia ac vir- cur albu- cum alio. Sed de calce magis conſona ſunt tute igneum,& mediante carbone, qui 20 e el. adl rem noſtram exempla, quæ actu frigida, exſiccat nimiam ſaliſnitri humiditatem, at- cldhne fen potentia tota eſt ignis. calæ agud inſusd dis: temperatque pulverem ipſum ut confla- eti 1 ſolvitur, ac ſummo ebullit fervore: oleo ad- gret facilè. Ergò fatendum eſt, Saliſuitri dum ben. moto yel infuſo non miſcetur: imò ſi tan- ſulſtantiam hartibus conſtare contrariis, aqueis glauiner. dem diſſolvatur, ſervat ſuas vires,& à Me- frigidiſque in dicis cum oleo uſurpatur pro cauſtico. Si totum fatiſcit in aquis:& partibus ſubin- verd calx cum albumine ovi adhibeatur, re. de gueis atque acribus unctuoſiſque, quas 8 pentinam videbis fieri invicem agglutina- ſibi ex fimo& ejus acrimonia contraxit, tionem: Calx enim adeò in ſe totum abſor- per quas eſt in potentia ad ignem. Penes nniene, bet albumen ut illico adurat ipſum, adeoque hanc naturæ Salicnitri conſtitutionem redden- tus cun fiat ut ſi ipſo momento temporis adhibea- da eſt ratio ad illas difficultates: Primum, 1 ehrre vaſi applicatum tenaciſſimum reperiatur. faciat violentiam eeeee an 1 5 8 7 1 ed frigidis- Quorum omnium cauſa tum ad contrarias dè cur affuſum in aguum eam refrigeret tam ſimaml- ejuſdem rei qualitates referenda eſt, tum repentè, imò ſrigidiorem ſtatim reddat i- don. ad diſſimilitudin em diverſamque rationem pſam, guam ſi glacieaffunderetur; quod vi- quam idem habet cum una re& cum alia detur contrarium, cùm glacies ſit ſummum Clr a, in agendo&ͤ patiendo. frigidorum,& Salnitrum conſtet partibus ianbee Sedd ut ad calcem aqud frigidd miſtam redea- igneis? al aſuſam mus.(alx infusà, vel admotà ſubter, aaus Ad has difficultates præter Salisnitri natu- aaleſer. diſſolvitur, ac incaleſcit ob diſſimilitudi- ralem diſpoſitionem ad ignem,& ad aguam, utyo- Soct. II. Oßeratio pulveris pyrii. Cap. III. W Elementa ex quibus res com- ponuntur, pura ele n menta non ſunt. ſed 328 MUNDIISUBTERRANEI utrobigue quædam violentia intercedit,& te. Hæc Salisnitri ac ſalnitratæ aquæ na. cunſell utrobique intelligitur maxima. Quantum rura eſt. ad primam: violentia eaque incomparabilis, CONSECTARIu M. primo eluceſcit in fulgure, fitque ex parte Hinc patet ratio& cauſa Terræmotuum, limamai ſubſtantiæ aqueæ ac frigidæ ſalisnitri, quæ nimirum ſpirituoſa nitri in ſubterraneis cu- iti an. non eſt apta nata ardere, ſed coacta vi ignis niculis accenſa ſulſtantia, quæ anguſtiæ loci ſuperantis, repente vertitur ac exilit in na- impatiens, dum ampliorem quærit, ſuſque turam mediam aquæ& ignis, id eſt, in fla: deque fert omnia. Haud ſecus ac in cunicu- tum. Ergo in ſalenitro fit violentia, ſed lis vitroſo pulvere ſuperimpoſita loca ever- effectus eſt totius pulveris ſimul: nam ſal. tunt, tanta violentia, ut vel ipſos montes phur arripit ignem, ignis in ſalenitro violenter in aëra ejaculari videantur, quod ſine nitro excitat atum, Hatus urget ac dilatat incen- fieri non poſſet.& luculenter patet in igni- dium; incendium, quia vi excitatur,& re- bus ſubterraneis, qui ſuo nunquam pabulo pentè facit impetum& fragorem,& tan. deſtituuntur, ſemper ardent, neque tamen dem quoque ruinam& exitium; ad quod illum terræmotum cauſant: mox tamen ac triplex goncurrit violentia, prima eſt ipſemet ignis cuniculum quendam vitro refertum 7guis, altera urgentis flatus,& tertia ex an- ſubierit, tum enimvero illud ſuccenſum, guſtia loci, unde vehementia ignis non in- tantas indomità ſuà violentiâ ruinas quas veniens exitum, nec locum ubĩ ex ſui natu- nullo non tempore magna animi formidine ra diffuſiſſimè dilatetur, totam vim conver- diverſis in locis contigiſſe legimus, efficit. tit in obicem, quem expellit tanto impetu Unde& ſequitur, non cavernoſa, ſed nitro- naturæ, ut montes frangeret etiam metalli- /s cuniculis ſuprapoſita loca, terræmotibus cos. Ad alteram quod attinet; Saluitrum ſuljecta eſſe. Eſt itaque cauſa terræmotus ve- fatiſcit in aquam, nam aqueæ naturæ eſt: ra& phyſica, ſubitanea in ſubterraneis cu- infrigidat ipſam, quia actu frigidum: ci- niculis ſalnitroſæ materiæ accenſio, quæ tota tius denique ac fortius infrigidat gadm ꝑla. ſimul attenuata laxiorem ſibi quærens lo- cies, ob violentam antiperiſtaſin ac extin- cum, dum loci anguſtiis contineri neſcit, ctionem partium calidarum ab ambiente diſruptis omnibus obſtaculis, viam ad exi- aqua ac prædominante in ea humidita- tum ſibi pandit. G.ARNUYT ITII De Salisnitri Generatione, Natura, Viribus. X præcedentibus, quantum quidem taſque paſſibiles eorundem qualitates exi- pro ingenii noſtri debilitate licuit, o- ſtunt. Quoniam verò ad mixti compoſitionem perationes pulveris nitroſi, und cum ge- non paßtvas tantum, ſed& activas qualita- nuinis tantorum tamgue contrariorum eſſecluum tes concurrere neceſſe eſt(cum nulla res acti- cauſis, non tam noſtra quàm Peripa etico- va quadam qualitate careat) fatendum eſt, ſione fit. Humiditss ſiccitas ſau ſal. cta mate· rialla mi- vtimum, rum opinione expoſuimus: quoniam vero præter illam ſubſtantiam, à qua res habent paſtvc qus. naturà nitri non niſi ſecundum ſuperficiem humiditatem& ſiceitatem, ſubſtantiam quandam ibidem enodata fuit: ne tam in- quoque habere à qua calore imbuantur; 1755 naturæ arcanum inexpoſitum maneat, cum proprium frigoris ſit temperare adve- n ignischaek activs. lc genuinam ejus originem aſſignare conabi- nientis caloris exceſſum, quæ eſt aliquò mur. modo frigoris activitas. Elementa, uti in Secundo Libro diximus, Sed& hanc vel ipſius Ariſtotelis doctri- ſunt ex tribus rerum principiis Chymicis, quæ nam eſſe, ex l. 4 met. text. 13 patet. quia nos N Cονοννονννee, Sali, Mercurio& enim Philoſophus humiditatem ac ſiccitatem, Sulphuri noſtro reſpondere aſſeruimus. Et uti ſunt qualitates paſſivæ& ſubjectivæ, confiſtentiam, Mercurius aqueam ſubſtan- ſenter intulit, omnia compoſita eꝶ terra& a- tiam, gluten corporum, Sulphur verò igneam gua tanquam ex ſubjecto fferi; uti ſunt ter- activitatem; Aëre verò ex Mercurio& ſul- ſbelliri& aquatilia, quæ omnia ſuos vel in phure partim aquea, partim ignea reſultante terra vel aquis natales habent, nutriuntur- ſubſtantia, ut vel ipſe effectus humiditatis& 158 in ea. Sed huic materiali parti partem ſiccitatis nos docet: videmus enim res ſe· quoque formalem, quæ à calore frigore cundum quidinon terminari, proprio termi· temperato oritur, addendam cenſuit, quæ no, ergo ex ſenſu in rebus ſiccitatem& hu· quidem propriè ex aere& igne, ſeu ex parte miditatem eſſe comperimus,& aliquid eſſe ſpiritoſa, quæ iſtis continetur, naſcitur. ex utroque. Farina en im ſicca non conglu- Quia verò ita non conſtant en nudlis qualita- elementata. tinat duas chartas, niſi humido prius ſub- tibus, humiditate videlicet& ſfccitate, tan- jecta fuerit; neque aqua ſine farina id ullo quam ex elementis puris, ſed ex corporihus modo præſtare poteſf: humidum itaque& tali humiditate& ficcitate conſtantißus; ideo ſecum, uti omnium quorumcunque tandem rectè Philoſophus ea corpora quibus attri. miſtorum ſubjecta ſunt, ita humiditas ſicci- ſtunmterr iſtæ qualitates componentes, veluti mate- Ariſtoteles. ni Neup Aatel 40 f LIB. VI. DE NITRO. 329 III. nateriale ſabjeckum determinat; cum ĩtaque aquis terriſque nitroſis effloreſcit, præſtan- ſſccus ſit iguis& terra, humida verò ſint aër tius efficaciuſque eſſe; unde illo ut pluri- G agua, ideo qualitates haſce paſſivas pro- mum utuntur, quod, ut ſuprà dixi, ex ſta- enatur. priè attribuit terræ& aquæ. Cur verd iguis bulis animalium atque latrinis vetuſtis, ex & acris nullam hoc loco mentionem fecerit, gallinarum, columbarumque fimo, nec non ratio eſt, quia iſtiuſmodi elementa uti nul- excœmeteriis, cryptis veſpertilionumque la corpulentia& craſſitie prædita ſunt, ita latibulis eruitur: cujus quidem rei cauſa ne- ad conſtituendum mixtum concurxere ſe ſo- minem latere poteſt, qui latentes ſub excre- lis non poſſunt. mentitio hoc ſordium, urinæ, ſtercorum- demena Atquè ex hac Ariſtotelis doctrina infero, que fimo virtutes penitius cognorit. Cum zblractive nomine terræ minimè illum intellexiſſe ali- hæ ſordes, quidquid nitroſum intra anima- quod corpus phyſicum ejuſdem ſpeciei, ut lium viſcera latet, veluti magnetica qua- dns laets. jta dicam, individualis, neque nomine aë- dam virtute ad ſe trahant, quæ deinde mul- blafes. is aliquod corpus ejuſdem infimæ ſpeciei to tempore intra nitroſam terram fermen- ſimilaris, ſed rationem aliquam, more ſuo tatæ, vim multò majorem ob variam rerum Metaphyſicis aſſuetum, abſtraclam ab omni miſcellam jam actuatam biliſque quiſqui- mater ia craſſa lentaque innuiſſe, atque ſub lias iſtis admiſtas, quam in nativo acqui- hac ratione, in quà Metaphyſicè conve- runt: atque hoc pacto copioſis roboratæ niunt omnia corpora craſſa& ſolida, Terram, ſubſidiis, id paulatim acquirunt ſpirituum deinde omnia illa corpora in vapores reſolubi. incrementum, quod illi poſtea ſulphuri, lia, uti aquoſa, aquam, vapida verò,& ſub- carbonibuſque juncti, magna mortalium tili fluore prædita, acfem; non vapida verò conſternatione demonſtrant; quantò enim ö& ſubtilißimd ſulſtantid conſtituta ignem, ſub hoc ſaluitrum eſt[piritu oſius, tanto majoris tennneza abſtracta, inquam, quadam ratione Meta- ruinæ effectus præſtare cenſendum eſt. qum phyſicè intellexiſſe;& quoniam hæ ratio- Hinc quoque Salnitrum, quod ex varia- C Salni- rrer nes in omnibus reperiuntur, ideo ex his rum rerum alluvio in cuniculis ſubterraneis. eeee fi fel omnia corpora compoſita eſſe rectè& argute tum maritimæ aquæ, cæterorumque ſalium ſi. Auenam intulit. Hæc tamen corpora tam craſſa affluxu, tum nativa loci diſpoſitione produ- proprie de quàm ſubtilia rerum diſparatiſſmarum 4g- citur, mox ignibus intimis correptum ac- menta dici 8 8 llbeant. gegatum quoddam& congeriem eſſe ſenſit, cenſumque, omnium commotionum me- illudque corpus, quod Terra dicitur, quam- teorologicarumque impreſſionum, tum in FF congeries ſit, omnia tamen mixta hoc ipſo, diſtrictibus cauſa eſt; uti paulò ante,& ſu- Auira uis quod ſolida ſint& craſſitie conſtent, terram prd l. 4. copiosè demonſtratum mitt dici; illud verd elementum quod aër vel:us enim ſalnitroſl, uti ſubtiliſſimi ſunt, ita zgnis dicitur, nil aliud eſſe quàm Bali- ſacillimè terræ poros tranſpirant, ita in acris taum rerum diverſiſſimarum congeriem, quæ ſubvecti ſublimia, ignearum impreſſionum tamen in hoc omnes conveniant, quod effectus cauſant; vel ſi iis ob firma ſubterre- ſint ſubtilia, vapida& halituoſa corpora; ſtrium partium obſtacula penetrare non 1& ideo communi nomine aër& ignis di- liceat, tum enimverò exitum ſibi ruptis 1 cuntur. montium repagulis per fas& nefas, ſolo ne- Vides itaque, quomodo Ariſtoteles Ele- ceſſitatis jure, quærunt. mentorum rationes determinarit; quæ Cum verò Salnitrum tam admirandis vir- Suumodeà omnibus, quæ ſuprà de verd Terræ, Aquæ, tutibus polleat, jam videndum eſt, quomodo u nmm Aëris, Ignis elemento diximus, pulchrè id à ſale communi dilferat,& ex quibus utrum- conſentiunt. Iatet enim in ſalis centro ſpiri- que conſtet. Sal commune ex humido viſcoſo tuoſa quædam ſulſtantia, quæ uti omnibus aquæ& aëris productum nil aliud eſt quam 1 mixtorum ſpeciebus inexiſtit, ita iis omni- terreum illius viſcoſi, quod calore induratur, bus craſſitiem& propriam conſiſtentiam ſub-& in ſalem ſiccatur; igneum verò illud ſive miniſtrat, verumque& proprium proximum- ſulphureum, quod eſt in illo humido viſco- que terræ elementum dici debet, cujus ſal ſo aëris& aquæ mutatur in nitrum, ſicut ſeuſibile non niſi ſubjectum materiale eſt. terreum& aqueum in illo mutatur in ſalem. In ſumidi verd centro, pari pacto latet Mer- Salnitrum verd purior eſt ac deſccacior nitri curialis quædam& ſpirituoſa ſulſtantia, pro- pars. Unde patet, in hoc differre potiſſimum prium elementum aquæ, omnibus corpori- ſal& nitrum, quod nitrum plus ſulphuris& bus fluorem tribuens, eſtque gluten quod- Mercurii, id eſt, plus ignis& aeris, in ſua dam, quo omnia terrea& ſicca congluti- compoſitione ſortitum ſit, quam ſal, quod in nantur;& ſic de reliquis idem eſto judi- ſua compoſitione plus aſuæ& terræ obti- dulen cium. Quæ omnia præmittenda duxi, ut nuit. Aoe ſalis, nitri,& ſaliſnitri natura luculentius In ſale quidem ignis& aèr occulta ſunt, exponeretur. aqua verò& terra manifeſta; in nitro verò ant Ac primd quidem ſciendum eſt, artiſciale contra, unde ſal commune minimè, quem- Saluitrum, quod hodie in uſum pyrii pulve· admodum nitrum igneſcit& inflammatur; ris adhibetur, multo nativo, quod aut ex eò quod terra& aqua, ex quibus ſal conſtat, TO M. I. Tt igni- bab. —— 1. — hementes illos ſaliſuitri effectus præſtare non queunt. Quod enim igneum eſt in ſale, ſublimatur, ut plurimum exceſſum ſentit cum humido acceſſit, uti& in itro; hinc caloris, vaſa diſrumpit; arte verò tracta- an ambo penetrant diſſolvuntque omnia cor- tum miri caloris halitus eructat, eſtque po- pora dura,& dummodo putreſcant, in ma- tiſſima vis ejus in aquis fort ibus; fluxus in- teriam primam, ſalem ſcilicet ipſis ſimilem, de fiunt ad purganda metalla nobiliora,& à quo originem traxerunt, reſolvunt; ex ad venas decoquendas aptiſſimi, magno quo in Arte Chymica mira patrantur, dum- ſane indicio, quanta reſolvendi detergen- modo humidum illud purum putum perfe- dique facultate polleat. Non eſt minera- ctè& abſolutè figatur; infinitis virtutibus lium mixtorum fodina aut vena metallica, in morborum profligatione præditum, quæ cui neſcio ſane qua inſita ſibi ambitione in Olavo Libro fuſiusdeducentur. Uti enim non aſſocietur; inter cætera ſali, alumini, nitrum aquaà congelata, ita& ignis congelatus Ammoniaco cæteriſque ſalibus veluti co- dici poteſt; utpote qui in intimo ſuo cen-· gnatione ſibi proximis non tantùm adna- tro& naturæ thalamo totius naturæ theſau- ſcitur ſed ea ĩisdivitiis ſuis implet; ingenti rum atque ignem vitæ clauſum continet, quem ſi quis ea artis felicitate fixare eum- que aurea vel argentea tinctura imbuere poſſit, iſtum arcanum illud ſummum& in- æſtimabile, quod jam à tot ſeculis ab uni- verſa Philoſophorum ſchola indagatum fuit, poſſeſſurum nil dubito. Sed cum hæc in alium locum diſtulerimus, hoc loco tan- tum ejus naturam exponendam duximus. ſi quis terras ſeminibus ejus fœcundas, vel parietes aqua perfuderit irrigaritque, intra exiguum temporis ſpatium in nitroſa ſua Ex his patet admiranda Saliſnitri natura& germina floreſque repullulaſſe videbit. Sed tres ſubſtantias, nondum purgatum ſcili- Salifutri. cet, alumen, ſalem crepitantem,& nitrum eſſentiale, quæ ex ejus diſtillatione repe- SONSner AR I N. riuntur. Alumen quippe calcinatur fervore quodam& ebullitione; NVitrum purum in- flammatur conſumiturque; Sal crepat exi- hunc tartaro, calce viva& ſale vel etiam ur ina tum. litque. Probat& id guſtus aluminoſus, ſal- ænopotæ. in unam miſturam coactis, imple- ſus, nitroſus. Inſunt eidem ſpiritus par- to; quæ maſſa triduano Sole indurata unà tim frigidi, partim ignei, ineſt& aquoſitas cum tubo in cellam humidam transferatur, uædam pinguedine miſta; atque ex hiſce& non ſine admiratione, cum tempore ſalis- pendent adnirandi ſaliſnitri efſectus& pro- nitri fores ex memorata maſſa niveorum ad- prietates, ex diverſitate enim elementorum inſtar floccorum germinare comperies; imò oppoſitarumque qualitatum, non poſſunt niſi mira prodire. naſcitur in terra, ſtabu- vaſe nonnullos herbarum nitroſarum ſuc- latur in aquis, ignem Promethea quadam cos longo tempore ſtare permiſeris, tum aſtutia rapit; in arem fumos expuit va- enimvero nitrum inexiſtens fermentatum pidos, ebullitque aquoſitate; in aqua ſolu-· jam& ſpiritu fœcundum, ingenti propaga- tum, intenſum introducit frigus; unguloſa tionis deſiderio ardens loco clauſo contine- ri neſcium, vel ipſum vitrum acredine ſua perforabit, ut remotis obſtaculis ſeſe propa- gare liberius queat. Experimentum hujus ſa- ne rarum vide in præcedentibus Libris tradi- tum, quod à Medico Montiſpolitiano com- tur. Agquis naturalibus inſſtum purgat, inci: probatum propriis oculis me vidiſſe me- dit, penetrat, detergit, obſtructiones expe- mini. ejus ſubſtantia manu compreſſa, ut pluri- mum cum ſtridore diſſilit; tanta ſpirituum acreorum igneorumque copia abundat, ut vel ex parva mole incredibilem halituum copiam exſpiret, uti in ſeguentibus videbi- Chrasſovits in ſua de Arte Polemi- ca tradit, non ji tantùm, qui rei MUVUNDISUBTERRANE!I Sell. II. ignition em impediant,& conſequenter ve- ee cat 4 xper. De Nitroſi pulveris pyrii conficiendi modo& ratione, ejuſque variis in Arte pyrobolica uſibus. Odum conffciendi pulveris pyrii, uti dem elaborando fecere profeſſionem, co- gnitum habent, ſed plurimi etiam, qui mi- nora ſclopeta& geſtatorias ſeu manuales Pyrotechnicæ ſtudent,& alii, qui in eo- bombardas tractare ſolent, imò non pauci pro inde in magno illo Chymicorum magi- ſterio uſui eſt; præſertim in vitriolo nitro- . ſo, in quo ſulphur& Mercurius æquas pro- NR3 portion is partes obtinent. Fæcunditas t jus. dem vel ex hoc patet, ex terris naturali ejus juriſdictionj ſubjectis, ex quibus eximes quantum volueris, eas tamen poſt nonnul- los annos, denuo refloruiſſe reperies. Imo Exßperimentum Nitrum in Flores Iat fubus ligneus, fictilis aut etiam fer- reus, compluribus foram inibus pertuſus, Eema tantò ſubinde impetu, ut ſi in clauſo vitreo h 5 Culden Max L a dantüt f0 M ben kemque 1 egi DE NITN O. 331¹ 2 agreſtium hominum propriis manibus, nullis 4. aquæ ſimplicis ex ſale ammoniaco men⸗ adhibitis artificioſis machinis& inſtrumen- ſuris 2. Camphoræ ex vino aduſto ſubactæ, rulver tis, eundem con ficere norunt. Vidimus enim, vel cum ſulphure trito pulveriſatæ, vel de- ait dictus Auctor, plurimos Podoliæ& Ufra- nique cum oleo amygdalorum dulcium in inc incolas, quos Nozalos vocamus, diſpari oleum redactæ menſura una. Figuram mo- plane communi modo pulverem præparantes. læ truſatilis ad formandum pulverem pyrium Imponunt nempe vitri ſulphuris& carbo- inter machinas& varia in armamentariis num certas ſingulorum portiones(quorum aſſervari ſolita inſtrumenta OHimo Libro proportiones& præparationes unius nempe dabimus. materiæ ad aliam ex ſola didicere praxi) in Mirum illud in pulvere pyrio, guo grans cin flts fictilem ollam,& ſuperaffusâ aquà dulci, 4arsplus vif ium& effectus habeat, quam in igne lento duarum vel trium horarum ſpa- pollinem redloctus, cujus rationem ſuprà red- tio percoquunt, donec aliqua pars evaporet, didimus; granulatus enim pulvis plus aë-„olinen ſen & materia ſpiſſior denſiorque evadat. Hanc ris& ſpirituum continet, quàm in pollinem inam poſtea ex olla extractam, paululumque in redactus, in quo ſpiritus diſſipati avolant. 4. Sole, vel calido hypocauſto ſiccatam per ſe- LIB. VI. 5yrii varia confeltiones. Cur pulvis Siquidem id experientia docet in ormentis taceum cribrum tranſmiſſam in grana mi- ellicis, ſi piſtillo tormentario ita cogatur cal- ceturque, ut grana amittat& diſpulveretur, pulverem quoque vim ſuam ejiciendi globi amittere, quam habuiſſet, ſi moderatè coa- ctus fuiſſet, adeò que vix aliquando ex orifi. nutiſſima reducunt. Alii autem in fictili ca- prunculo aut catino, vel ſuper lapide plano & polito„materiam pulveri pyrio confici- endo deſtinatam ſubtiliſſimè terunt& in- cio tormenti expellit globum;& ſimile id illi eyenit, quod pulveri aquâ madefacto, qui omni expultrice virtute ſpoliatus leviſſi- mè conflagrat cum igni accenditur;& ſi in machina bellica reconditus ſit, immiſſo per foculum igni non expellit globum, ſed per ejuſdem foculi patulum foramen erumpens ardere non 90 priuſquam totus exura- tur; quod& in metallis verum eſt. Illa enim, qud ſolidiora fuerint, difficilius igneſcunt, ſoongioſa verò aut minus ſolida ciiſimè cale- feri videmus, ex eo, quod rara& fiſtulata ſint, ac per poros, qui acre pleni ſunt, non 7difficulter in interiora recipiant ignem. Mixturæ pul veris ad ſclopeta majora, ſlaere etiam in pulvere pyrio, qui præter ſupra v4go Muſquetas. memoratas rationes, haſce quoque adjun- e, ctas habet, quod ſi eum in modum denſe- —— decundus Modus. tur, ut ignis radii per foculum bellicæ ma- Saliſnitri libras- 10⁰ Saliſnitri libras- 100 chinæ illapſi conpaclum illius corpas penetra- Sulphuris lib.— 18 Sulphuris Iib.— 15 re nequeant; ex eo, quod inter pulveris Carbonum lib.— 20 Carbonum lib.— 18 grana, vacua nulla per quæ ferantur, ſint Mixturæ pul peris ad ſclopeta minora kelicta, certè momentaneè pulverem totum, vuleo Piſtolas,& 4ſi4 in ſuo tamen omnis vis illius ſita eſt, accen- dere non poſſunt, adeòque per partes dun- corporant, ac denique humefactam in gra- na deducunt. Supervacaneum igitur arbi- tramur, multa ea de re verba facere,& or- dinem ſeriemque præparando obſervari ſo- litum deſcribere. ſufficiet hoc capite itu- ras aliquot ad triplicem pulverem conſſciendum optimas probatiſſimaſque propoſuiſſe. Mixturæ pul peris acl Tormenta majora. Primus Modus. Fecundus Modus. Saliſnitri libras- 100 Saliſnitri libras-roο Sulphuris libras- 25 Sulphuris libras 20 Carbonum libras- 25 Carbonum lib. eliam fet SeH,; e K mis ſregrum2 ſebrum di eries: imò Primus Modus. 10%0 1815 odas. Secundus Modus. taxat abſumit pulverem ignis, quod mate- Saliſnitri libras- 1o0O Saliſnitri libras- 100 4u Sulphuris lib. 12 Sulphuris lib 10 FFCCCVTTT Sulp dulp 5 tinguitur, quoad ille ſuffecerit, aut violenter Carbonum lib. 15 Carbonum lib.— 8 ſuffocetur. Huic rei etiam ſimile quippiam Mixturæ pulverum ad Tormenta& ſclopeta evenit in pulvere, qui variè diſperſus, nec in majora inter coquendum vel ſimplici aqua unum corpus collectus incenditur: ubi non tantùm, vel aceto, vel urina, vel vino adu- diluitur quidem vis eſſentialis pulveris, aut ſto humectari& inſpergi poſſunt; ſin au- potius ignis in pulvere, ſed actio propter tem ad ſclopeta minora fortiorem vegetio- partium ſuffocationem conſtipationemque remque exoptamus pulverem, ſuperiores ſuum effectum obtinere non poteſt. duæ mixturæ ſequenti liquore, vel aqua ex Hujus veritatis praxis Pyrotechnica ar- corticibus malorum aurantiorum& citri-· gumento eſt,& ratio ſuperius adducta illi norum, vel limoniorum recentium Chymi- quæſtioni, cur granulatus pulvis ſua fortior cis organis diſtillata inſpergantur ſepius, farina ſit, aliquo modo inſerviet; ſiquidem coquanturque per horas 24. denique in mi- 11 grano ſaliſnitri ejus ſpiritus incluſi& unaà nutiſſima grana reducantur. cum ſulphure& carbonibus virtus magis uni- nem/ „ Ligori Liquor autem componitur ex vini aduſti:a videatur, in pulveris verò compacti fari- .qu, empgſtio. menſuris 20. ſpiritus aceti ex vino albo di- na non item. Huic illud quoque addendum; nan ſtillati menſuris 12. ſpiritus nitri menſuris quod ſ tormentum bellicum longioris a Tt 2 pul. * 332 Secf. II. pulvere, non dico in farinam redacto, ſed Ereumen- granulato etiam, ad orificium uſque repleatus, beuel,.&non per foculum quidem, verum per ori- 5 5 fari- fcium tormenti in pulverem mittatur ignis, nacei. nequaquam tormento inferet damnum ali- quod; cum& per partes in pulverem agat, momentaneè pulverem totum incendere non valens,& quaſi per ſuperiora in infe. riora operetur, quod ejus naturæ maximè diſſonum eſt; aut quod magis proprium, nullis mancipatus ſit carceribus, ligatuſque 9 cula, quæ libertatem quærendo amovere & rumpere debeat, ſed patentem ad orifi- cium machinæ habeat exitum. e Nec illud ſilentio prætereundum arbitra- Borum ni. mur, quod opinio minus expertorum ſit, pul- 0 nus pote derem pyrium, qui majora habuerit grana, po- We nerumgia- Tentiorem vegetioremqus elſe; quod quidem norum yui. primo intuitu veriſimile videtur, ob ratio- 2 nem ſuperius à nobis allatam, quod nempe in uno grano majori plus ſaliſnitri carboni- bus& ſulphuri adhæreat;& ab altera parte falſum eſt; guia majora grana minoribus tar- dius reſolvuntur in ignem,& praxis Pyro- technica docet, pulverem in minutiſſima grana redactum multò vegetiorem fortio- NI Pulvis ma- abſumantur, ibique(quod 7ei cardo eſt) ma- jor ſaliſnitri quantitas carbonibus& ſulphu- ri admixta ſit, cum tantum ad minora ſclo- peta& manuales bombardas ejuſmodi pul- vis parari ſoleat, ad tormenta verò majora bellica longè remiſſior minuſque diligenter elaboratus. Et cum tormenta majora majo- 0 rem pulveris capiant quantitatem manvuali- bus bombardis, majora quoque grana pul- vis ille tormentarius requirit, ut tanto velo- cius ignis radii per maj ora inter pulveris grana, majora ſpatia vacua Iabantur, pulveremque omnem in uno inſtanti reſolvant in flam- mam. Experimenta bonitatis Saliſnitri. e Ponatur ſuper tabula lignea munda& M polita aliquantum ſaliſuitri,& ardenti car- e 4 bone incendatur, ac ſequentia notentur. Mnn tum edil. Primo. Si ediderit ſtrepitum, qualem in 1 00 N 5 communi ſale videmus, cum candentibus 0 andarpal. prunis ſuperinjectus fuerit, ſignum erit 10 1 multo ejuſmodi ſale abundare. eanſchi, Secundo: fecerit ſpumam pinguem& pumam denſam, habebitur pinguedinis ſignum. Si poſt totius ſalis exuſtionem immundæ ſf frces rili. quædam fæces reſtiterint, infallibilis nota qurit. eſt, ejuſmodi ſalem plurimum terreſtris ma- 4 teriæ continere,& qud major fuerit copia n iſtarum fæcium, eo major quoque quanti- tas ejuſdem materiæ ſali inerit, ac proinde multo minus purgatior, multoque minus po- tentior judicabitur. At/ fecerit flammam claram, longam& in 0 plurimos radios diſpartitam, fundum verò 0 We tabulæ remanſerit mundum, arſeritque pu- MUVNDI SUBTERRANEI ri carbonis modo ſine omni ſpuma,& cre- Enper anguſti loci vinculis, nec ulla habens obſta- remque eſſe; quod& facilius grana minora pitu horrido, minuſyve convenienti, purga- tum bene& perfectum eſſe ſalem nitri, conje- cturam capere licebit. Volunt nonnulli, zfallibile veſtigium eſſe Jonitatis ſalisnitri, ſi poſt ſecundam clarifi- cationem more ſolito peractam, non plus quam quatuor libræ ad ſingulas centum li- bras deſiderentur; ſin verò ſecunda rurſus vice clari ficetur, quatuor quoque ut antea libras deeſſe oportebit. Ex quibus patet, tanto pulverem eſſe melio. rem, quantò majori induſtria purgatus ſuerit; tantoque majori vi pollere, quanto purio- ri nitro inſtructus fuerit. Hinc præfecti peNHlue, globos unius tormenti aut mor- tarii, 50 libris pulveris melioris multò in longius ſpatium promovent, quàm 5o libris pulveris debilioris. Ad quantum verd ſpa- tium ſingulæ pulverum differentiæ globos projiciant, vide apud peritos Poliorcetices Nagiſtros pyroboliſtas, qui hujuſmodi diffe- rentias in tabellas relatas exhibent. E X P E R IM E N I A De Pulvere muto. Cum ſtrepitus ille tormentorum non niſi à ſpirituoſa ſaliſnitri ſubſtantia prodeat, ęquomodo pulvis fine ſtrepitu conſfciendis ſit, aperiamus;& quamvis multi multa de hoc pulvere ſcripſerint, nos tamen probatiſſi- mas tantùm aliquot vixturas hic appone- mus ex variis Auctoribus fide dignis colle- ccas. Modus primus. Pulveris pyrii communis li- bras 2. Boracis Venetæ li- bram unam: trita& in- corporata bene omnis materia granuletur. Modus ſecundus. Palveris communis libras 6. Boracis Venetæ libram u- nam, lapidis calaminaris lib. 3. ſalis ammoniaci lib.z. fiat pulvis granulatus, ut ſupra. Modus tertius. Palveris communis Iibras 6. pulveris ex talpa viva in olla fictili vitriata calci- nata lib. 3. Boracis yeneta lib. 3. Modus quartus. Salisnitri libras 6. ſulphuris lib. 12. Pulveris e corti- ce ſecundo Sambuci lib. 3. ſalis communis uſti lib. 2. fiat more ſolito pulvis granulatus. Notandum tamen hoc loco, hjuſmodi pulverem non tuntam in explodendis globis vim habere, uti in nitroſo pulvere: Ratio eſt, quia deeſt principalis cauſa ejus quam præ- ſtat vehementiæ, qui eſt ſpiritus nitro inexi. ſtens, anguſtiis loci contineri neſcius, unde ut exitum obtineat, omnibus diſpulſis obſta- culis, libertatem eà quam miramur effica- cia lefe U pom⸗ 50 LIB. vVI. DE ALUMINE. 333 cap. IV. cia ſectatur. In pulvere itaque nitro deſtituto una ſulphuris libra denigrari nequeunt, Exper. tormentum bellicum adeò in pulvis albicare videtur. debile eſt ut vix ad aliquot paſſus obſiſten- tem ſibi globum extra projiciat. PULVIS RUBICUNPDUS. EXPERIMENTUM I. Recipe Saliſnitri libras 6. ſulphuris Iib. f. De Pulvere pyrio variis coloribus imbuendo. Nae lib. 3 5 15 EXPERIME N T A palveris communispyrii omnis nigredo ex carhonum atro colore reſultat. Poſſibile ta- men, eundem alio quoque colore tingere, ſi Recipe Saliſnitri libras 8. ſulnhuris Iib. r. ach carbonum loco vel Iignum putridum, vel ba- papyri exſiecatæ,& in pulverem tritæ,& in pyrus alla humefacta prius, poſtea in furno aqua ciunabaris, aut ligni Braſiliani coctæ, calido ſiccata,& in pulverem trita, vel aliud& ĩterum exſiccatæ lib. r. quippiam ſimile, facile ignem arripiens& Katio eſt, quia Salnitrum rebus colore ru- un combuſtibile, ut in ſeguentibus patebit, ſu· bro imbutis una cum ſulphure aduſto faci- sm matur, variique colores addantur. Propone- le tingitur, unde& pulvis& fumus rube- mus igitur hoc capite mixtura aliquot, ad ſcunt. pulveres variis coloribus imbuendos mire op- pULVIS LUrEUsS. E x P E RIME NTU M II. utir portunas. E xPERIME N T u M. ULVIS ALBUS Recipe Saliſnitri libras 8. ſulphuris lib. r. Ac fft. Croci ſylveſtris cum vino aduſto prius cocti, ExPYERIMENTUM I. deinde optimè exſiccati& pulveriſati li- Recipe Saliſniiri libras 6. ſulphuris libr. r. bram unam. Ratio eadem, quæ ſuprà. medullæ Sambuci exſiccatæ lib. T. pULVIS VIAIDIS. E XPERIME N T u RI. Recipe Saliſuitri libras 10. ſulphuris lib. x. Ligni putridi cum ærugine æris& aqua vitæ E XP E RIM E NTUU M II. Recipe Saliſnitri libras 1C. ſulphuris lib. r corticum, vel partis lignoſæ cannabi decuſſæ probatil lib. r. fac ut ſuprà præſcriptum fuit,& habe- de ccne appone bis quæſitum. nis colle E xP ERIMENTUM III. PULVIS COERULEUS. Recipe Saliſnitri Iibras 6. ſulphuris lib. 1. ExPPERIMENTU M. mul- Tartari ad albedinem calcinati, dein in aqua Recipe Saliſuitri libras 8. ſulphuris Iib. r. communi in olla non vitreata ad evapora- Scobis ex ligno tiliæ cum Indico& vino ad- at tionem totius aquæ cocti 3 1. uſto coctæ, dein exſiccatæ& pulveriſatæ Ratio horum omnium: quia ſalnitrum& lib. 1. procede ut ſuprà,& habebis quæ- carbones in cinerem candidum reſoluti, ab ſitum. S Grio D E A EGAHNUILMLN tertia Salis ſpecio. GSADDU. De Nomine, Definitione,& varietate Auminis. tertiam Salis ſpeciem progrediemur; troverſia. Ego cum Braſauolo aliiſque peri- graſarclus, nomen ſuum ſortitum videtur à Græ- tioribus rei mineralis magiſtris, omnes 4 ſalem ſapore& colore referat; atque nihil ut aliud ſit alumen rupeum, vulgò Alume aliud eſt, quàm ſalſugo, ex aqua, lapidibus, Rocca; aliud, quod Zuccarinum dicunt, à ff- limo aluminoſo coalita, quæ deinde inſolatione gura lonica, quam Saccharum in Conos coa- 235 maturata, variis coctionibus. dilutionibus- gmentatum refert, aliud alumen plumæ, a- e, iena ee que tandem in alumen condenſatur;& at ſeſe Iiud Scajolę, quibus nonnulli quintam ſpe- dad aſrumn ſe ſal ad nitrum; ita alumen ad vitriolum habet, ciem, quod alumen Catinum vocant, adjun- ahn(p. I. P* Salis Nitrique ſpecies ad Aluminis inter Minerologos ingens lis eſt& con- ſunf. waiclan ex pyrite ut plurimum utriuſque parente gunt. alii in alias ſpecies dividunt, quæ ta- „(lbabe. genitum; eſtque vix provincia, in qua non men non tam re, quàm nominibus tantum 1 vel ſponte effloreſcat, vel fodiatur. Com- differunt: quod enim illi Schiſton, nos alu- plures ejus ſunt ſpecies, de quibus tamen men Scajolæ dicimus, quod Trichetin illi, 1 nos 1050 N Seck. III. Differentia Aluminis plumæ&. Amianti. Cap. II. 334 nos alumen Plumæ; quod denique Strongy- len dicunt, nos alumen rupeum dicimus. Sed ne in nominibus expònendis tempus tera- mus, ad rem ipſam ſoeciſfcaſque ſingulorum differentia enodandas, noſtrum ſtudium convertamus. Hallucinantur ut plurimum ii, qui pu- tant, Alumen rupeum idem eſſe cum eo quod liquidum dicitur; quid enim per liquidum intelligere velint, animo vix concipi po- teſt, niſi forſan aquà dilutum ſolutumque alumen intelligant; quod tamen gratis di- citur, cum nullum alumen detur niſi id prius per aquam purificetur: de modo pro- cedendi poſtea agemus. Non parum quoque inter ſe de Alaminis Catinl,& Alebali diſferentia conſtituenda Au- ctores digladiantur: nos unam& eandem rem eſſe, nominibus tantùm diverſam affe- rimus. Alchali quippe nil aliud eſſe dici. mus, quàm ſuccum illum, quem ex planta quam Sodum, Arabes Hali dicunt expri munt, qui ed quod manicæ inditus intra Catinum inſtillet,& deinde in alumen den- ſetur, Alumen Catinum appellatur,& hoc vi. tro maximè affine eſt. Major difficultas eſt in determinanda diſ- ferentia, quæ intervenit glumen Plumæ inter &Amiantum, quem lapidem Asbi ſtum vocant. Certe hæc unam& eandem rem eſſe dici minimè poteſt, ſed ex magna ſimilitudine unius ad alium, pro una re à nonnullis Au- De Natura, dantur, nemo niſi rerum inexpertus ue- gare poterit quin omnè aluminis genus ob- ſcurè calefaciat: uti Chalcanthum,(halcitis& MVH, quæ tametſi vehementer adſtringant, non tamen refrigerant, ſed maximè excale· faciunt, eorundemque vis corroſiva, qua vel ipſum ferrum abſumunt, ſat ſuperque de- monſtrat: quam virtutem quidem à primis 85 omnia Aluminumgenera rectè expen- MUNDI SUBTERRANE!I Aoribus ſumpta fuiſſe, certo conſtat. 8i enim utriuſque qualitates rectè pondere- mus, magnam inter utrumque differentiam reperiemus. Cum Plumeum accendatur,& in ignem conjectum facile conſumatur, in aqua verd liqueſcat quod in combuſtibili 4. mlanto ſive Asbeſto, unde& nomen obtinuit, minimè fit. Verùm cum de 4sbeſto ejuſque mirabilibus ſuo loco fusè dicturi ſimus, hic longiores eſſe noluimus. Neque alumen Scajelæ idem cum 4ſtro Sa. mio ſeu talco, quemadmodum multi rerum inexperti ſentiunt, eſſe dicimus; cum Sca- jolæ alumen combuſtum in calcem gypſeum, cujus non niſi lucidiſſima pars eſt, abeat, quod de ralco dici non poteſt; hoc enim quàm difficulter in calcem reſolvatur, ii ſo- li norunt, qui oleum ejus hucuſque tantis laboribus expenſiſque, oleo& opera perdi- ta, quæſiverunt. Alumen præterea Scajolæ vi- trea claritate pellucidum è gyyſo prognatum „experientia docet; id quippe in ignem conjectum aut candentibus impoſi- tum laminiĩs ſtatim priſti næ claritatis vultu abolito, gypſi more albeſcit. ejuſque ge- nuinam induit ſpeciem, quod in talco, niſi intentiſſimo fornacis igne longo tempore torto, non fit. Sed nos relictis hujuſmodi aluminis ſpe- ciebus, ad id Alumen, quod paſſim magno apud omnes inuu eſt, exponendum progre- diamur. „ ualitate,& de Præparatioue Aluminis. trum atque ſalnitrum, in alio denique vel ex fimo, terriſque, vel ex lapidibus, ut pyrite, ſulphureis corpuſculis refertis, alumen produ- cet; virtutemque ſuam intimo centro con- tinent; inde mirandæ in Chymicis opera- tiones naſcuntur, quas ſuo tempore pan- demus. Nunc ad modum id ex ſaxis eruendi, mace- randi, coquendi, congelandigue procedamus. Troceſſus ex rupidus calcinatis qualitatibus, non habent, ſed à ſpecifica vi, Certè cum Anno 1639 Tolſæ degerem, ubi aluneg iis indita, uti ſuo tempore, cum de aguis Natura& fortibus agemus, luculenter docebitur. 0. gualitates Aiuminis. nnium itaque aluminum ſpecies naturd ſud ca- lefaciunt, repurgant, adlſtringunt; unde non incongruè Græci ναπ dicunt à ⁰ quod adſtringere ſign ificat; quod verò non- nulli omnia adſtringentia frigida eſſe ſen- tiant, toto, ut ajunt, cœlo aberrant. Cum pleraque adſtringentia uti caloris vi coacta, ita vel maximè urendi vim poſſi- dent; uti de chalcantho, gypſo cæteriſque di- Diſferentis ctum fuit; diſtinguiturque à cæteris ſalißils Auminis a ſale. virtute propria& ſpecifica, quam ex ſul- phure traxit, terreæ glebæ ſalſuginoſæ com- mixta; adeoque Natura loci, varia ſalium miſcella combinata, jam in uno loco ſal commune, in alio ex urinis animalium ni- multorum opinione, totius Europæ opti- mum alumen eruitur, quod alumen rupeum, vulgd alume di rocca vocant; nihil antiquius habui quam ut totius rei in eo præparando ſeriem, ea qua fieri poteſt& debet, diligen- tia obſervarem, obſervatamque hic veluti loco proprio, in bonum commune propala- rem. Eſt Tolſenſis ager decem milliarium in- tercapedine à Centum- cellarum portu mari Thyrreno adjacenti diſſitus, montibus ſa- xoſis refertus. Saxa montium nunc candi- da, modò ſubrubeſcentia; jam ex flavo in cœruleum colorem deflectentia ſpectantur. pium coëmiſſet in alumine conficiendo, multo tempore in Aſia exercitatum; hoc quo- educendi ex Aucloris cu obſer vatus Tolſa. Tempore Pii Secundi det ecta fuit hoc e- on 41 ventu: Nobilis vir Tolfenſis cum manci-, ſe 10 vucfto ſſelel dute fl undlit woaccg cöhpic nell 4 100 us quot liun 1 lhee aln ddi tior colot pleti fum, denil uim 8 ingen ſumg muun dum klunt GA ald; 0 ˖ LIB. VI. quodam die cum ſaxorum pualitatem inti- mius examinaret, atque aluminis præſtantis- ſimi ſucco referta cognoſceret, quanta in- de emolumenta trahi poſſent, non ignarus, ita herum ſuum affatus dicitur: Si mihi li- bertatem dederis, domine mi, ego tibi cheſaurum, quo divitiarum copià omnem felicitatem conſequeris, oſtendam: atto nitus ad hæc herus, cum quidnam hiſce verbis prætenderet. ſciſcitaretur, reſpondit, ſe prædivitem alumiuis venam detexiſſe,& hunc promiſſum theſaurum eſſe, quo dum Cab. II. DE ALUMINE. 335 reas deductam, Soli in conicos acervos compoſitam exponunt. Tertio. Compoſitos hos cumulos 4⁴⁴ frigidi, quater ſingulis diebus, hauſtris in hunc finem opportunè accommodatis per- fundunt, donec peruſta lapidum materia diuturna aquæ affuſione eo uſque macere- tur, ut in terram quandam lentore madidæ argillæ haud abſimilem permutetur; quod tum primum accidit, cum menſtruo ſpatio & ampliori, repetita quotidiana aquæ affu- ſione irrĩgata fuerit. Quarto. Hanc materiam in calcem jam redactam, ad ingentes lebetes convehunt, intra quos fornaci inſertos aquam per ca- quod& præſtitit. Nam nobiliſimum ex pau- nales deducunt,& ſuccenſo rn igne cis lapidibus, juxta artis ſuæ regulas alu- fervere ſinunt, quod ubi compererint, mate- men educens, quo mirum in modum ad ma- riam aluminoſam in calcem jam redactam mus omnium Aluminares uhicinas condidit, utrinque bini robuſtiſſimi juvenes; qui li- eo ſanè emolumento quo univerſa Europa gneis inſtrumentis remis haud abſimilibus, in hunc uſque diem fruitur. Hodie à Ca- immiſſam materiam aquæ ferventi conti- mera Apoſtolica ſexaginta millium ſcuta- nua agitatione commiſcent, quouſque alu- torum proventu locatur. Hiſce itaque præ- minis materia omnem aquam imbiberit, ſi- miſſis jam modum, quo alumen hoc præ: bique incorporarit; ubi vero jam aquam paretur, quemque propriis oculis ſumma totam alumine imbutam guſtu compere- diligentia obſervavi, minuta relatione de- rint, tum quieſcere ſinunt, uſquedum viveret, bearetur. Herus verò magna avi- ditate ſtimulatus, ut rei promiſſæ pericu- lum aliquod faceret, ſeriò commendavit, ſcribemus. terreſtre recrementum fundum petierit. en b. Fit itaque celeberrimum hoc Alumen ru. Quinto. Hoc peracto, aguam calentem randi A- 2—— lumen n peum, vulgo glumen di rocca, ex duriſſimo jam alumine imlutam extractam per cana- lumen in 8„ Jolfenſſ ter- ritorio. quodam ſaxo, quo ſcopuloſi hujus territo- les in hunc finem paratos, in urceos quos- rii Tolfenſis montes conſtituuntur.& du- dam ſeu in receptacula quædam ex guerno aut plicis generis eſt, unum darius& ad rule- ligno confecta(ex aliis enim lignis dinem vergens, alterum verd mollius& albe. confecta non adeo apta ſunt) deducunt; dine candicans; hoe ritè præparatum cry- in hiſce ubi aliquot dierum curriculo aqua ſtalli inſtar pellucidum nitet; illud etſi ſor- deducta conſtiterit, alumen vaſorum quer- didius, majori tamen acrimonia pollet: can- norum lateribus, quæ inſita vi appetit, ad. didum apud ſericeorum ſtaminum præſtan- hæreſcens, craſſitie quatuor aut quinque di- tiorumque lanarum vellerumque coccineo gitorum adamantinis mucronibus, ſumma- colore tingendorum infectores magno in que figurarum polygonarum varietate pel- pretio eſt, utpote mitiori acredine imbu- lucidi adinſtar cryſtalli, jucundiſſimum tum, nitidioraque vellera reddens. His præbet intuentibus ſpectaculum. Reliquum præmiſſis, ſic ad opus procedunt. lixivii utpote jam àterreſtribus fæcibus de- Primò, Aluminarii rupicidæ non in con- purgatum, denuo lebetibus in novam alu- cameratis cuniculis, ſed ex ſaxoſi montis minis cocturam in funditur, ſedimento& edam! lateribus, aperto undique cœlo, ingenti fæculenta aqua in fundo ſuperſtite, per epi · rem, ub foſſorum ibidem perpetudò commorantium ſtomium dimiſſo. pe abhibita multitudine, partim mucronatis Sexto. Receptaculi fundo ſcopis ritè ligonibus ex validiſſimo chalybe tempera- mundato, alumen vaſorum lateribus accre- tis, partim acutiſſimis cuneis malleiſque tum, ferreis quibuſdam inſtrumentis divel- ingentibus, Iapidoſum parietem ſcindunt, ſcis- lunt, divulſum in vimineas conjectum fiſcel- ſum frangunt,& in minutas partes commi- las in vicino aquæ alveo, fiſcellis in aquam nuunt, eoque prorſus modo, quo in lapi- dum marmorumque fodinis, quæ ad magna eruuntur ædificia, procedere ſolent. Con- fracta& diminuta ſaxa in fornaces calcariis haud abſimiles transferuntur, ubi validis- ſimo igne r2 aut ad ſummum 14 horarum ſpatiovruntureſi enim diutius urerentur, de Aluminis, utpote diuturniori igne evane- ſcentis, jactura periculum haud exiguum incurrerent. demerſis lavant; lotum eximunt, in cumu- los coacervatum reconditorio imponunt; & deinde Centumcellas tranſportatum mercatoribus divendunt. Atque hic eſt modus parandi aluminis rupei, quem quia propr ĩis oculis vidi, hic praxin genuinam apponendam duxi; ubi& hoc dignum admiratione obſervavi, guernum illud hanc virtutem poſſidere, ut cum ipſum itroſo ſucco refertum ſit, veluti magnetiſmo quodam, aluminoſam ſibi co- gnatam materiam ad ſe trahat; unde ſi quis ex Secundo. Paſtguam autem refrixerint, co- ctam materiam plauſtris in ampliſſimas a- — —— 336 MqUNDISUBTERRANEI Secl. III. ex tali ligno quamcunque figuram aut cha- ex diluto aluminoſo, quod ex ejuſmodi gene- Exhę racterem, uti cruces, ſtellas, nomen Ix su ris terra vel ſaxo velpyrite, vel alio miſto, Albeg,& Nariæ, ſimiliaque efformarit, atque in educitur. Paulo operoſiorem modum præ- condenſa tali lixivio ad conſtitutum diem reliquerit; ſcribit Agricola l. 12 De re metallica, quem agiccb inveniet is poſtea loco ligneæ figuræ unam conſulat Lector: ubi& modum docet ſepa- Cryſtallinam pulcherrimam, mira angu· Tandi alumend vitriolo, ſi ei admiſtum fuerit. lorum varietate diſtinctam. Atque hic eſt Porrò ex pyrite alumen hoc palo extraſunt: Aumoi conſiciendialuminix rupei in Tolfenſi agro mo- Primò pyritis fruſta in patenti loco edu- duenet dus omnium pulcherrimus& expeditiſſimus, cantur; deinde aliquot menſibus aëri expo- 1% quod& aluminis ibidem confecti præſutantia nantur, ut molleſcant, tum in cuppas con- affatim demonſtrat. jecta diluantur; diluta in plumbeos lebe- Non neſcio alios complures modos ejus tes quadrangulares diffuſa coquatur mate- conficiendi, auctores tradere, rationem- ria, donec in alumen denſetur. De modo ve- que ejus neque ſimplicem, neque unius rò guomodod pyrite aluminoſo, aurum, argen- modi eſſe. Nam nonnulli eæ agua aluminoſa tum cæteraque quæ plerumque ſibi conjun- decocla, uti ſuprà de ſale& nitro docuimus, cta tenet metalla, ſeparentur, ſuo loco ape- alumen condenſatum extrahunt. Quidam rietur. ren De viribus meclicis, cæteriſque uſibus Aluminis. Cap. IIl Um alumen potiſſimum inſigni vi ad. ſunt Aquæ Calidæ in Boëmia ad arcem, cui tringendi, depurgandi, ſfccandi, cale- nomen Nova domus, Neubauss nam argen- faciendi„indurandique præ cæteris tei annuli eorum, qui balneo iſto utuntur, polleat, facilè inde colligi poteſt 4ſus in in- frequenti aquæ vitriolo- aluminoſæ uſu, cum Armitatibus curandis maximè opportunus; tempore æris colorem contrahunt, aurei Calenus. hinc juxta, Caleni, Hippocratis, Braſavoli, verò etiam illuſtriores nitidioreſque fiunt; 7 85 aliorumque Medicorum traditiones,& in ferro quoque indurando maxima vi Oculorum ſcabritiem tollit. pollent, uti ſuo loco dicetur. Pruritum corporis inhibet. Sanguinem totum ſiſtit foris illitrum. Experimenta curioſa, quæ ope Aluminis Sanguinis fluxiones ſiſtit adipe commi- comperiuntur. ſtum& illitum. Vulnerum putredinem compeſcit. ExTRRiIMEATUn. Hydropicorum eruptiones ſanat. Altare integrum Cr) ſtallina ſupellectile Aurium vitia cum ſucco mali punici cor- adornare. rigit: primd. Ex lapidibus aluminoſis primò Eeins. Phagedænas ulcerum cum aceto aut cum inſolatione atque irroratione frequenti ma- galla pari pondere cremata: ceratis, uti ſupra dictum fuit, in calcem red- Leproſum humorem cum ſucco olerum. acta, in lebete, continua agitatione adhi- Impetiginem, lendes, furſures tollit. bita coquantur; cocta materia deinde intra Ambuſftis cum ſero& pice confert. vaſa ſeu receptacula ex querno ligno confe- Dyſentericis clyſterium alumine mi- cta infundatur,& habebis lixivium præpa- ſtum prodeſt. ratum, quo omnis generis res in cryſtalli- Uyam& tonſillam lapſam reſtituit. nam ſubſtantiam reduces hoc modo. Primo Exterit quæ claritatem oculorum offen· fiat ex querno ligno(rux& candelabra, tor- dunt. no ex querno auf ilicino ligno confecta, Carnium excreſcentiam exedit. quæ in ferreo filo ſuſpenſa, atque intra lixi- Ingentem poſtea uſum præbet tinctori- vium ſubmerſa ad nonnullos 5 ſtare per- bus, fullonibus, qui ad tingendos pan- mittas,& deficiente aqua, loco ligneæ cru- nos, ſericaque, alumine carere non cis aut candelabrorum cryſtallinam& cru- poſſunt. cem& candelabra, mira polygonorum ad- Aurifabri eo ere aurum, ejuſque inſtar adamantum varietate veſtita repe- bracteas æri inducunt. ries, nullo ligni apparente veſtigio. Coriarii pelles eo tingunt. Imagines hac arte fiunt: fiat ex ligno Librarii& Typographi chartas prius in querno modulus cujuſyis imaginis operculo aquis in quibus alumen fuerit diſſolu- ſuo clauſus, ita ut lixivium per parvum fo- tum mergentes, ita eas firmas& vali- ramen ad interiorem cavitatem aditum ob- das reddunt, ut atramentum minimè tineat, eodem prorſus pacto, quo in fuſi· diffluere patiantur. lium metallorum formis fieri ſolet,& lixi- Agus niia Aquæ, inquit Agricola, aluminoſæ miſta vium aluminoſum intra concavitatem mo- Vürtele an atramentoſæ colorem æris dant ferro, cæte· duli intromiſſum, ibi omnes imaginis ſinus tingit in au· 32 rten cul. riſque metallis candidis, æs& aurum ſplen- explebit in alumen condenſatum; quare rem. didum reddunt; teſtis hujus experimenti poſtea illud exemplum cum anguſtia loci præ- C55. III. præpeditum, præterquam ad cavitatem alid ſe extendere non poſſit, aperta forma moduli imaginem reperies omnino cryſtal- Deg linam, quaſi ſcalpro inciſam. Aa Hoc pacto aluminarii Jolfen ſes altaria ſua adornare ſolent, prout magna animi mei voluptate vidiſſe memini. Quantum porrò alumen virtutis habeat LIB VIL. DE ALUMINE. 337 Exp E AIME N T uM IV. Accipe aguam ſontanam, cui jungas lum ovi, bene mixta tempera ad atramenti conſiſtentiam; hoc liquore in charta candida, quod volueris ſcribe,& ſiccare permittas; quo facto, chartam candidam atramento im- buas, ſiccarique permittas: ſi itaque jam literas comparere velis, tunc abradatur ad literas ſteganographico artiſſcio exarandas, quod in atramento terreſtre eſt,& ſtatim ſequens docebit experimentum. pulchrè compar ebunt ſiteræ candidæ ſupra F nigrum ſcriptæ, non ſine admiratione in- E x PERIMENTUM II. tuentium. Eaberinen- Accipe alumen ab omnibus fæcibus de an purgatum, contritum in pollinem redige. icutellæque impoſito ſuperaſtunde aguum fontanam, miſcetòque donec corpus aliquod Innumera de hujuſmodi hoc loco dare poſſem, ſed quoniam ea 4/iꝛs locis reſervavi- mus, ſupervacaneum eſſe duxi, ea fuſiori- bus verbis deſcribere. acquirat; hoc peracto accipepennam novam, Diximus ſuprà, magnam eſſe alumen inter & ſupra charram candidam, quod vis abſcon- ditum eſſe, ſcribas,& conſiſtere, uſque- dum ſiccum quod ſeriptum fuerit permit- tas. Quo facto, alteri correſpondenti ami- co candidam chartam tranſmittito, qui de arte jam monitus, literam intra elvim aqud plenam ſubmerget,& poſtquam aliquan- tiſper ſic manſerit, tum ecce paulatim ſcri- ptura candida ſuper candidum ſeſe mani- mnium adſtantium admiratione, dum ne- vitriolum cognationem, utpote, quorum utrumque eundem parentem habuerit, ↄyri- ten ſcilicet; ſi enim dura pyritæ vena colo- 1is argentei in locum apricum, contrita& macerata ponatur, non multò poſt& vitrio- lum& alumen effloreſcere videbis, hoc ta- men diſcrimine, quod vitriolum magis ter- reſtrem ſapiat ſubſtantiam, minus Ex quibus omnibus facilè colligitur natu- feſtabit,& amico ſe legendam præbebit, o- ra utriuſque& aluminis& vitrioli;& quam- vis hoc ut plurimum atramentum ſutorium ſeiunt quomodo literæ, quæ prius non com- dicatur, non tamen hinc arguendum eſt, parebant jam conſpicuæ reddantur. E XERIME N T u M III. 1 Si verò deſideres ut literæ nigræ appa- 5 reant, ſic age: Accipe vitriolum miſtumque dele agud fontand fiat miſtura, hac ſcribe ſupra chartam quidquid volueris,& nihil compa- rebit literarum, ſi verò eas comparere vo- lueris, acci pe gallæ pulverem quem alteri a- vitriolum natura ſua atro colore aquas infi- cere: nequaquam: cum vitriolatas aquas, limpidiſſimas ſemper comperiamus,& tam alumen quàm vitriolum aquæ limpidæ mi- ſtum aquam nunquam inficere; habettamen vitriolum preparatum vim quandam abdi- tam, qua ſucco ga llæ quercinæ commiſtum aquas in momento nigro colore imbuat, quod experimento tibi conſtabit: ſi aquæ ————— quæ ſeorſim intra pelvim in fuſæ admiſce- ex decoctione gallæ paratæ vel paucas gut- bis; hoc peracto accipe chartam in qua lite- tas immiſeris, illæ ſtatim veluti atramenti ras deſcripſiſti,& per dictam aquam leniter liquore infuſo aquam denigrabunt; cujus trahes,& in momento literæ quæ prius non rationem in ſequentibus aperiemus. comparuerunt, vigerrimo colore conſpicuæ De aluminoſis aguis vide quæ fusè in He- comparebunt. truria noſtra proſecuti ſumus,& in Quinto Si verò ſapra chartam nigram candidam ſcri- Libro hujus Gperis. Viſa itaque& diſcuſſa pturam exhibere tibi ſit animus, ſic pro- aluminis natura& proprietate, jam Vitrioli cede. naturam pari pacto enodemus. * ——— ——— FUFHeerie DeE. NITF R I4O ejuſque miris proprietatibus. TF. De Deſinitione, Diviſione& Orti Vurioli. Cap. I. a à diaphana ſubſtantia v/tri, eſt, ac flos Eris, Arabibus Alkand, e ſ. quod æmulatur, ſic dictum, àpleris. Hiſpanis caparoſa, uti nihil eo notius, ita iriolum que atramentum ſutorium, eò quod nihil ob abditas ejus virtutes ignotius eſt. pellibus aliiſque in atrum colorem tingen- Quod ad eſſentiam compoſitionemque vi- De cſi dis ſerviat ſic nuncupatum, Græcis quoque 2iols attinet, diverſas reperio Phyſicorum NAννννι. Chalcanthum dicitur, quod idem Chymicorumque opiniones. Quidam enim 0 TOM. I. Vv eorum Sect.IV. Sententia Auctoris. 338 MUNDISUBTERRANEI quonam hæ ſheciſſcæ ſalium differentiæ depen- eorum aſſerunt, vitriolum eſſe materiam præcipuè compoſitam ex alumine& ſulphu- re. Nonnulli peculiare ſal eſſe exiſtimant, ſalium generi accenſendum. Nos noſtram opinionem ſubjungimus variis experientiis ſtabilitam. Dicimus itaque Vitriolum non quidem ma- terioliter ac re ipſa ex alumine& ſulphure com- poſitum eſſe, præſertim cum Vitfiolum dum u- ritur, calcinaturque nullum poſt ſe indicium ſignumque relinquat quo ad alterutrum di- ctorum referri queat. Hoc enim pro infal- libili argumento ſit, omnia corpora, quibus matrerialis Sulphuris portio admiſta exiſtit, ne leviſſimum quidem ignis attactum pati poſſe, quin quantocyus dictam ſalphured portionis ſubſtantiam à reliquis ſeparari, ac in fuliginem abire, aut incendi, ac in flam- mam, ſulphuris accenſi more, abire depre- hendamus; adeo difficulter& ægrè indolis ſuæ ſplendorem abſcondere poteſt, ut in an timonio, auripigmento, marca ſtis, cæteriſque haud abſimilibus corporibus metallicis lu- culenter apparet; quæ cum nonnihil ſul- phuris commiſtum habeant, quantumvis Vitriolo multò compactiora ſolidioraque ſint, igni tamen commiſſa protinus naturam ſuam& colore, flamma& odore ſulphureo produnt, quod in Vitriolo nunquam fit. Ac- cedit, quod Alumen& Sulphur, ex quibus vitriolum compoſitum aſſerunt, tum ob aquo- ſitatem unius, tum ob unctuoſitatem alte- rius, ea agant inter ſe inimicitiæ diſſidia li- teſque inſociabiles, ut non ſecus ac oleum & aqua diu juncta permiſtaque permanere nequeant: ex quo luculenter colligitur, Ji- trioli materialem em ſulphure& alumine com- poſitionem ſubſiſtere non poſſe. Aliud itaque in intimo Vitrioli thalamo latet, quod eſſentiam ejus veramque& phyſicam com- poſitionem conſtituat. Res ita ſeſe ha- bet: Senſata nos experientia docet,& ab o- mnibus peritioribus Chymiæ Magiſtris pro certo habetur, omnia corpora mineralia aut ſubterranea acrimoniam guandam obtinere, uam à nullo alio quàm à ſhiritu ſulphuris acido habent, quæ baſis unica& abſoluta ori- conpoſitio go omnium aciditatum mineralium; ac proin- Vitrioli. de omnia corpora quæ conſiſtentiam vitrio- Ii aut aluminis habent, aquoſa,& quæcun- que igne liquantur, humiditatem ſplendo- remque ſuum non aliunde quam ab una ea demque communi aqua acquiſiviſſe cenſen- dum eſt: quod verò ea aliquo modo diſcre- pent,& à ſe invicem ſeu forma, ſeu guſtu aliove quocunque modo differant, id, in- quam, tertio alicui adſcribendum eſt, uti paulò poſt clarè demonſtrabimus. trio- lum quoque etſi ſub ſalium& ſuccorum con- cretorum genere adnumeretur, ſal tamen purum putum minimòè cenſeri debet, cum vir- tutibus& proprietatibus à ſale, nitro, alumine ſpecie differat. Vnde itaque& à deant, jam aperire conabor. Primò ſupponendum eſt, ex iis quæ Ter- ſceribus Terræ intimis ignem latere, non emi- nentialem, aut qui ex antiperiſtaſi fiat, ſed naturalem, ut diximus, qualitate& faculta- te prorſus talem qualis eſt elementaris in alio quovis loco ſupra terram;& quemad. modumignis noſter uſualis, ſuljectum, in quod agat, neceſſario requirit, uti ſunt oleum, re- ſinaceæ matet iæ, lignum, carbo: ita quo- guę Immenſa DEI Sapientia in vaſis& ma- ſricilus receptaculiſque terræ. in quibus ad humani generis uſum mineralia generari, coqui,& in metallicam ſubſtantiam con- verti debent, unumquodque juxta ſpeciem ſuam, varias glebarum mineralium, terre- ſtriumque portionum ſubſtantias produxit, quibus omnibus& ſingulis ſupiam pingue oleaginoſum igni aptum adjun- xit, quod non aliud quam ſalphur eſſe dici- mus. Hoc ĩtaquè ſalohus, poſtquam in dictis terræ concavitatibus ab igne ſubterraneo per cuniculos pyragogos accenditur, ſimul etiam emittit& corpore ſuo acidum quen- dam vaporem, acrem& cauſtica virtute prꝶ- ditum, qui dum ſubtilitate ſua interiores montium fibras penetrat, ibi aquas quo- que ſubterraneas, quibus in Him Tomo Terreſtrem Globum plenum eſſe oſtendi- mus, virtute ſua cauſtica& acrimonia im- buit tingitque, adeoque verum fit men- ſtruum ad ſupradictas glebas cujuſcunque tandem rationis fuerit, diſſolvendas. Hiſce præmiſſis jam Vitrioli conſtitutionem ſic de- ſcribimus. VMitriolum corpus eſt minerale in imis terræ viſceribus ex ſpiritu ſulphureo, aſua S mine- ra æris aut ſerri, aut utriuſque ſimul permixti compoſctum;& àſpiritu quidem ſulphuris a- crimoniam ſuam habet,& facultatem cauſti- camʒ claritatem verd fluiditatemque ab aqua, & à minera æris aut ferri colorem ſaporemque me tallicum obtinet; atque ex his tribus, ſpi- ritu ſulphuris, aqua& minera æris& ferri, Vitriolum componi experientia cognitum ha- bemus. Simili enim modo& ad naturæ ex- emplar vitriolum artifciale componere no- runt omnes ii qui vitam huic profeſſioni in tenti ſuſtentant. Sed exemplo omnia clario- ra fient. Scias itaque, Lector, acid Iohuris Quumole que, ‚ acidum ſu lphuris 1 ſen Hpiritum, quo agua quæpiam ſalterranta tin- anbos. gitur, menſtruum illud eſſe ſive ſolvens, ur. quod ubi locum quendam, cui minera æris aut ferri ſubeſt, tranſeundo pervadit, tunc nobis pro certo perſuadere debemus, eo- dem etiam tempore aliguam ejus æris aut ferri portionem abradi eedigque, tantam nem- pe quantam ſecundum proportionem aci- di ſpiritus, qui in ipſo eſt, diſſolvere po- teſt; quo facto, comper ies liquorem pau- 15 poſt viridem provenire aut ſubluteum. odoris tio, Quarto, Quinto Libro docuimus, in vi Quonodo an 175 a e 00 Deffnitio Vnioli. Vallt eſſe per i inper lütem U lap. I. objecio. Solutio. LIB. VI. odoris metallici& ſulphurei, acris quoque ſeu acidi potius& adſtringentis ſaporis; ex quo liquore vitriolatis corpuſculis referto ſeparatur condenſaturque Vitriolum illud, de quo ſermonem inſtituimus. Sed Dubia forſan nonnemini occurren- tia per Quæſita ſolvamus. Primò. Quæret forſitan nonnemo, cum ſpiritus ſulphuris præcipua ſit principaliſque ac maximè activa ſubſtantia tam aluminis quàm vitrioli, utrumque enim expyrite na-. ſci ſuprd diximus; unde rogo procedit, quod iſta duo quoad formam& colorem uſquead- eo inter ſe diſcrepent. Secundo, cur, cum vapor procedens è ſul- phure cauſa ſit omnium aquarum acetoſarum mineralium; cur tam diferentis naturæ re- periantur. Tertiò, cur acidlitas illa non in omnibus ſive calentibus ſive frigidis balneis reperia- tur. Quarto, cur cum aqua ſit ſubjectum, in quo reliquorum corporum mixtio accidit, cur, inquam, Vitriolum in aquis non ſub ſo- lida ſubſtantia, ut in mineris, ſed liguida re- periatur. Reſpondeo primò, Totam hanc ſpeciſſcam virtutum in ſalibus eluceſcentium difßeren- tiam, non à ſulphureo ſpiritu& aqua tan- DE VITRIOLO. 339 Reſpondeo ad ſecundam quiſtionem:- quam ſpiritu ſulphureo aceſcentem omnium aquarum, quas acidulas vocant, cauſam eſſe, hæc enim pro ratione cuniculi& ſubjecta- rum glebarum, per quas tranſit, naturà di- verſas quoque aꝗ uarum proprietates efficiet; quæ omnia in Cuinto Libro uberrimè dicta ſunt. Quantum poſtea ad tertium quæſitum at- tinet: cur videlicet plerumque aquæ dul- ces ex montibus in fontes& flumina erum- pant, quæ tamen nullum alicujus ſalis, cu- juſcunque tandem id generis ſit, latentis veſtigium ſive odore, ſive ſapore relin- quant: Reſpondeo, cauſam eſſe, quod hæ aquæ ut plurimum ex amplißbimis hydrophyla- ciis ſubterraneis originem habeant, fierique non poſſe ut à Hpiritu ſulphureo, etiamſi ali- quo modo eam imbuat, rota agquarum moles penetretur;& conſequenter aquis veſti- gium ſenſibile non imprimitur, uti quo- que de ſale diximus. Si tamen ad Spagy- ricum alembicum reducatur, inveniemus tandem, quod ea ſi per ſalina loca tranſie- rit, nonnihil ſalis in fundo, ſi per nitroſa aut aluminoſa, nonnihil itri aut alumi- nis; ſi denique per cuprea, æruginoſa, fer- reata loca tranſierit, Vitrioli comperies ma- teriem. tum, ſed d tertio guodam corpore provenire, Ex ſubterraneorum itaque locorum con- quod nihil aliud eſſe dicimus niſi gebas ſtitutione dependet, aguas nunc majori, quaſdam minerales, quæ uti ſpecie differen- nunc minori pro diſparatarum glebarum ribus virtutibus ab aliis pollent, ita quoque natura, acrimonia pollere. Accedit hiſce ſal communis terræ iis conjunctus virtute fluxus aquæ velocior, quo ſpiritus ille ſul- inſita mutatur in eam indolem, quam gleba phureus intra ſcopuloſa alveorum gurguſtia ipſa mineralis refert. Hoc pacto Vitriolum variè diſſipatus carminatuſque, uti vim non unicuique mineræ innaſcitur, ſed pecu- ſuam aquis commodsè imprimere nequit, ita liarem& maximè ſibi appropriatam mine.¶ quoque hinc inde terreſtribus riparum gle- ram habet æris aut ferri, quæ ipſi ſolidita- bis adhæret, quod non contingit in aquis tem præbet; ita rurſus alumen non omnem collectaneis intra cryptas montium ſine terreſtrem glebam, ſed certæ rupis ſpeciem agitatione conſiſtentibus, quæ omnes facil- amat, in qua ſalſuginoſus aluminis ſuccus limè ſpiritu ſulphureo tinguntur: atque actuatur. Sicuti igitur ferrum aut æs à rupe in hiſce natura miro quodam magnetiſmo aluminis genitrice, ſpecie differt, ita quo- ludit, dum unumquodque trahitur à ſuo que ſalſugo tum ex ære ferroque, tum ex ſimili; 2s, ferrum, inſita ſibi natura tra- rupe dicta ignis ope eruitur. Vides itaque hit ad ſe, quo jam intra venam ſuam refer- communem naturæ ſalem& aquam per uni- tum eſt; vitriolum intra aguas per minutiſſi- verſas Geocoſmi ſemitas diffuſa, uti in ſe ma corpuſcula vitriolina diſſipatum; Ala- conſiderantur, veluti ſuljecta univerſalia ad men verò repudiata cuprea aut ferrata vena varias recipiendas formas indifferentia ſibi ſimile, quo rapeum ſaxum turget, appe- eſſe; mox tamen ac aqua ſhiritu ſulphureo tit; hoc pacto ſal ſalinæ glebæ paranympha per intima terræ viſcera diffuſo imprægnata naturaà jungi cupit. Agua ĩtaque acido ſulphu- fuerit, hæc aqua ubi glebam ſalſuginoſam visſpiritu conferta, dum intra telluris cuni- invenerit, juxta glebæ proprietatem& vir· culos alicubi inventam æruginoſam glebam tutem unà cum ſale ei indito juncta, ſalem exedit, ſimul etiam vitriolata corpuſcula in communem producet; ſi nitroſas venas ſubie- Eris aut ferri vena abdita ſibi commiſcet, rit, nitrum, ſi rupem aluminoſam, alumen; quæ deinde ubicunque ſibi mineram pro- ſi denique ferream mineram ſubierit, vi- portionatam& ſympathicam invenerit, rriolum viride; ſi cupream, vitriolum alblum; fœturam in ea depoſitam amico conjugio ſidenique argenteam glebam, vitriolum cœ- unit connectitque. ruleum evadet: quæ quantò ex perfectiori- Sed accedamus ad guartum quæſitum: Di- bus metallicis ſubſtantiis originem habent, co itaque quamvis vitrioli materia non ſem- rantò quoque majoris virtutis eſſe cenſe- per ex corpore aliquo liquido aut lixivio buntur. præparato ſub terra extrahatur, ſed ipſum 2 quo- Solutio ſe- cundla quaſt. Experimen- ta Chymi- ca, ſalem in omnibus eſſe. Sympathia mineralium. 6 5 Quarti quæſiti ſo- lutio. —— 340 MUVUNDI SUB quoque in terra ſub maſſa ſolida in modum fodinæ aut mineræ reperiatur; hoc tamen ipſo nullo modo dico impediri, quominus id ſpirituum ſulphureorum ope ei adhæren- tium ad minerale quoddam corpus reducatur. Nam ſive dicti ſpiritus ferantur per medium aguæ cujuſdam in aliquam fodinam, in qua collecta aqua locum ſeu ſcaturiginem quan- dam vitriolaceam efficiat; ſive ex corpore ſuo dicti ſpiritus egreſſi penetrent ſubintrent- que formd vaporis in quan dam mineram, in- tra quam maſſam quandam vitriolatam pro- ducant; ſive denique alio quocunque mo- do; illud ſemper pro explorato haberi de- bet, omnia vitriolorum genera ex tribus iſtis rebus, ſpiritu ſulphuris acido, aſua& minera æris aut ferri, produci. Sed nè quiſpiam im- poſterum dubitare queat, dicta experimen- tis ſtabiliamus. E X PE RIME NTUM I. In lateritio quodam tigillo exponatur gle- ba ferri aut æris, huic ſpiritum ſulphuris ſu- peraffundas,& intra exiguum temporis ſpa- tium comperies, aquam totam vitriolo imbu tam, odore, ſapore, colore. Siquidem ſpi- ritus ſulphureus glebæ æreæ ſuperaffuſus, T ERRANEI ExPERIMENTV M II. Eaper Accipe ſalſuginoſam terram,& iterum terram nitroſam, deinde aluminoſam, deni- que æruginoſam, has intra receptaculum quoddam ita diſpones ut ad ſepara · ti canales fiant, MA, MB, MC, MD. Locus verò M agua communi impleatur, cui ſi ſpiritum ſulphuris adm iſceas, ſtatim ace- ſcec, ita tamen ut nec ſalem, nec nitrum, nec alumen, nec vitriolum odore& ſapore exprimat. Si poſtea epiſtomiis apertis flue- re ſinas in receptacula, ſingulis terrenis glebis præparata, comperies, ſalinam ter- ram A, in ſalem; nitroſam in nitrum; alu- ſtatim eam rodendo diſſolvet, qua diſſolu- ta liquor ſulphurei ſpiritus ad ſe trahit quod ſam, diſſolutis ſubſtantiis, abire. Ex 1 intra glebam latet vitriolum, ſive minutiſſi. minoſam in alumen; in vitriolum ærugino- apertè colligitur, aquam communem ſul- ma corpuſcula vitriolacea, quæ deinde con- phuris ſpiritu imbutam, ſingulorum corpo- cocta in vitriolum denuo condenſantur. rum diſſolutorum ſalſuginem ad ſe trahere, Quod itaque arte conficimus, hoc ex modo,& in glebæ naturalem, ex qua extraxerat, quo natura operatur, addiſcimus. indolem convertere. CARHYN I. Utrum Ferrum verè& realiter in æs, Ranſm iſſa non ita pridem mihi fuit à doctiſſimo Patre Andrea Schaſfer ex Hungaria, Agua atramentoſa und cum ſolea eguina, ejus vi in cuprum converſa; quæ res uti non exiguam admirat ionem in ani- mis ſpectantium excitavit, ita quoque va- rias de hujuſmodi tranſmutatione quæſtio- nes& dubia movit. Et quoniam ego jam dudum à diverſis fodinarum Præſidibus Chymiciſque, quos in ſeguentibus allegabi- mus, meam ea de re opinionem judicium- que ponere coactus ſum, prodam id hic tan- quam loco opportuno. Quæritur itaque, mediante ſpiritu Vitrioli converti poſcit. rem aſſerant opin ionemque defendant principiis Philoſophiæ naturalis prorſus contrariam, adeoque dum arcanorum o- mnium maximum ſubtiliſſimumque ve- nantur, in ſummum ignorantiæ barathrum labi videantur, quod& maximè in præſen- ti controverſia innoteſcet;& ne à ſcopo noſtro fuſioribus verborum ambagibus ab- erremus, falſitatem conceptæ opinionis, qua Marpeſia caute duriores ſunt, exponere, expoſitamque variis experimentis diſſol- vere conabimur. Supponendum itaque primo, magnam in. num Ferrum, vera&reali tranſmutationè in ter tranſmutationem unius rei in aliam,& redu- cuprum convertatur? Alchymiſtæ, qui ſibi ex hujuſmodi tranſmutatione aureos mon- tes pollicentur, mirum in modum huic o- pinioni favent, nullo tamen alio argumen- to uſi, niſi quod Goſlariæ& in Hungaria, cæteriſque locis ferrum paſſim in cuprum converti aſſerunt. Verum enim verò, ſic quibuſdam hominibus certa opinione addu- ctis, præſertim in negotio Chymico ma- gna divitiarum ſpe allectis comparatum eſt, ut nullis veritatis veſtigiis exploratis dionem unius rei ad aliam, ſeu ſeparationem un ius ab alia, d/fferentiam eſſe. Tranſmutatio ſive ſubſtantiatio tum eſt, Piſrmi quando duarum ſubſtantiarum unius in ali- d. am, integra& perfecta quoad formam, nem& fe. proprietatem, vireſque mutatio fit, ut dum 10 ferrum in æs, argentum in aurum aut ſimi- aliera. lia metalla in ſimilia mutantur: atque ad hanc tranſmutationem prorſus neceſſarium eſt ut eædem ſubſtantiæ rei alicujus alteren- tur pen itus prorſuſque mutentur, dum ad- ſciſcere dan Fil peri. lica inm Tmad auore Able Ni paly a LIB. vI. a. II. ſeiſcere ſibi debent aliam formam perfe- a ctionemque, quam prius non habebant; neque, ut illi perperam aſſerunt, ſufficit b(. ignis vi rem aliquam liquidam fixam 255 Ne poſſe reddere, aut fixam fluidam, aut albam nigram, aut nigram albam, aliiſque colori- bus imbuere; has enim accidentales non ſub- ſtantiales rranſmutationes eſſe, ſolus ille novit qui veritatem rerum non fumo& for- nacibus, ſed infallibili rationum irrefraga- bilium trutina ponderat. Dum ĩtaque ferrum in cuprum tranſmutari dicitur, id de ſubſtantiali tranſmutatione N minimè, ſed de redactione quadam accidentali, aut partium ſeparatarum, unius ab altera ductio quædam, per quam recolliguntur& in unam maſſam coadunantur res gucpiam, ſat conver- ſio ferri in 4. diſſipatæ erant, nec non diffuſæ commixtæ- nec nin que alteri cuidam rei, ceu amiſſæ& perditæ per reductionem in priſt inum ſuum ſtatum reſtituuntur. Et ſat ſuperque ſequentia ex- perimenta demonſtrant. E xPERIMENTUM I. Eaperimen- Aurum in aqua regia diſſolutum, in crocei tum mira-— 7 1% coloris liquorem clarum diaphanumque re- jeceris, ſubitò, neſcio quo magnetiſmo, au- rum liquidum, argenteam apprehendet maſſam, eique totum quantum colligabi- tur. Si verd hoc auro- argenteum compleum arte Chymica ſeparaveris,(quem modum 0, in ſeguentibus aperiemus) aurum in priſti- nam ſuam formam redactum, tale quale prius extiterat, ſub puriſſima auri forma re- DE VITRIOLO. 9 Quomodo disjunctione dicendum eſt: Eſt autem re- quæ in minutiſſimas particulas diſperſæ& ne 341 tum in fundo reſidere videbitur, æri cir- Exper. cumquaque inſtar ſpongiæ connexum ʒ hoc Ereoargenteum complexum ſigni commiſeris fuderiſque, utrumque& æs& argentum in priſtina ſua forma ſeparatum invenietur. ExPERIMENTUM III. Eris& Sulphuris. Ari diſſoluto in aqua forti, ſpixitu ſulphu- 4½%%. 8 ſulphu⸗ ris, aut alio quovis, ut vocant, ſolvente, K 5 ferrum immiſeris, æs omne ſeparabitur à di- cto liquore,& apprehendet ferrum, eique quàm tenaciſſimè adhærebit; uti enim hæc duo metalla eandem originem ex chalcan- thoſis glebis ſortiuntur, ita quoque amico conſortio junguntur mira quadam ſympa- thia, uti& cætera metalla paulò ante me- morata; quorum omnium caaſas& ratio- sin ſeguentibus elucidaturi ſumus. Ex hiſce itaque patet, hujuſmodi natu- ræ operationes nequaquam per propriè di- ddam tranſmutationem, transformationem, aut tranſubſtantiationem fieri, ſed per muta- tionem ſolummodo accidentalem, cum in id quod fuerant, facilè reducantur. Nihil por- rò reſtat niſi ut jam gua ratione ferrum in æs tranſmutari dici poſſit, exponamus. Diximus ſuprà Vitriolum vel ea ęrata vel Unde Vi- triolum ſtigio relicto; in hunc liquorem ſ argenteam mus quoque Aquam quamcunque acido ſul- vigam, aut quodlibet argenti fruſtum in- yhuris ſpiritu imbutam, æratam glebam exe- dere, ſeu quod idem eſt, corpuſcula ærata ſua edacitatediſſolvere& ſeparare, diſſolu- ta verò corpuſcula prorſus inſenſibilia aquam in ſe recipere, iiſque quadantenus miſceri. Hiſce poſitis, cum magaus æs inter& ferrum intercedat magnetiſmus, inſignique ſympa- thia ex ſimilitudine originis polleant, hinc mox ac corpuſcula vitriolata per aquas diſper- 2— 2 7 7 7 2— 2 2— Iicta. Sideinde Mercufium dictæ aguæ regiæ miſſum ſentiunt, ceu inconſociabile aqua- zmmiſeris, non ſine admiratione hunc au- rum conſortium pertæſa,& tanquam ad ul- rum ad ſe trahere ſpectabis, abſtracto verò teriorem finem à natura provida deſtinata, 0 ve. mque Luethenmn 8 2 baraurm liquore in fundo vaſis, aurum omne in ni- mox amico confluxu, amicum ſibi ſubje- teſen 2 11 1 5 gri pulveris formam redactum apparebit; ctum ſerrum ambiunt, illi tenaciſſimo am- ne 4 lcch pulvis verò unà cum Mercurio Retortæ par- plexu connexa; quoniam verò cauſtica vi væ inditus, ignique commiſſus, evolante pollent quam maximè dicta corpuſcula vi- Mercurio mox ſuæ in recipiente formæ re- friolata, hinc fit, ut intimos ferri poros pe- ſtituitur, auro ſub dicta pulveris forma re- netrantes, ferrum acredine ſua in ferrugi- manente; hic denique crucibulo inditus i- nem manifeſtam glutine ſerri, ſeu quod in gnique commiſſus fuſuſque aurum in priſti- ferro pingue eſt, reſoluto convertant, quo nam dignitatis for mam reducet; quæ trans: reſoluto, corpuſculis per ſympathicum con- mutatio vera dici non poteſt, quia aurum fluxum unitis, in ferri locum abit vitriolato- Mercuriuſque in formam propriam denuo rum corpuſculbrum in maſſam coacervatio, 1 m el fieri non poteſt. Monſtrat& hoc idem alia remanente ferri ſcoria, in&s optimum con- metallorum æris& argenti commixtio. denſatur. quæ tranſmutatio dici minimè poteſt, cum hæc omnia per nudam diverſo- rum metallorum ſeparationem fiant, unumque proinde tantummodo in alterius ſeſe lo- cum, in unum ex innumeris corpuſculis per aquam diſperſis congeſtum, remanente al- terius ſubſtantia, id eſt, ferri ſcoria, reſti- tuat. ibus 2 . N Sympathia erri& A. 7is. E XP ERIM E NT U M II Tranſmutationis& reductionis in Argento SEre. Egento in aqua forti diſſoluto, fi injeceris laminulam aut quamvis aliam æxis parti- culam, paucarum ſpatio horarum argen- Aliud expe rimentum argenti( Kss. Patet V3 342 MU NDI SUBTERRANEI Sect.lV. Patet itaque, aquas vitriolatas ex æratis ex vꝛtriolatis mineris edudtus, harum aquarum Expe glebis originem habentes, æs in ſe contine- ope ferrum in pulcherrimum æs reducunt, N re, ferrumque iis immiſſum alium uſum eo qui ſequitur modo. Ferramenta viliſſima non habere, quam ut reducat& colligat omnis generis, rubigine fere conſumpta, con- corpuſcula atramentoſa, abſtrahendo ab ĩis quirunt; quo enim ferrum rubigini vicinius omne quod in iis latet æs; quod ſequenti eſt, tanto meliorem effectum ſortitur; hu- ſtabilimus experimento. E Xx P E R I M E NT U M IV. ee e-. itriolum Hungaricum æratum aut cujus- brnm deke. Iibet alterius rationis, in aqua diſſolvatur, neratio, 5 tranſmu-· cui diſſoluto lamina ferrea ta bre. tur; quo facto ferrum ſtatim diſperſa cor- pris dici juſmodi denuo incudi inducta iꝝ tenues cu- dunt laminas: has laminas rivi ſundo impoſi- ſtas ad ſemeſtre ferè ſpatium relinguunt, quo evoluto inveniunt laminas vi aquæ atra- olvatur, mentoſæ amalgami adinſtar molles, quas iie, te keun, ubi akri Solique expoſuerint, in puriſſfimum &s convertuntur ad omnem uſum parabile, in . puſcula ærata, totumque æs, quod in vitrio- e, 4 27.fundo rivi ferri ſcoria remanente. Atque latis corporibus latet, ad ſe attrahere inci- hoc pacto, magno ſanè lucro æs præter id piet; quod poſtea fuſione ſeparatum i 7— W 5 Pierzaugag 2 paratum in%%. quod è minera eruitur, arte paratur. mum æs reducitur; imò ſi ſpiritui vitrioli ſu- Si qui eed, bur ue Si quis porrò ſpiritui vitrioli prætenuem bulam aut cultrum immiſeris, is ſtatim ex attractu æratorum corpuſculorum in vitrio- lo latentium æris colorem referet. Non ita- ferri laminam immiſerit, inveniet is cum tempore ferream ſcoriam in fundo vaſis ab ærato corpore ſeparatam; cujus quidem rei 917 ue hic ulla tranſmutatio intervenit, ſed„%: f ratio alia non eſt, niſi quod, uti ſuprd dixi- Eris d ferro pura ſeparatio, eo quod ærata cor- N 33 mus, corpuſcula vitriolata per aquam di- puſcula in locum ferti jam in ſcoriam con- 5 ſperſa confluxu ſympathico in ferri ſe lo- verſi, ſe ſubſtituant, ſeparata ferri ſcoria. Si verd hæc eadem probaveris in vitriolo ferra- 20,& cui nil æris inſit, ferrum quoque illud cum ſubſtituant. Ex quibus patet, nullam hic ſullſtantialem tranſmutationem intervenire, cum in ærato vi- colorem ſuum non amittet, neque altera-„, 8 neque altera ,jlo nulla alia ſubſtantia metallica repe- tum reperietur. Si verò quidpiam à vitriolo iſto ad ſe trahat, id erit pulviſculus duntaxat riatur quam æs ipſum, quod ubi ab eo ſe- paratum fuerit, vitriolum hoc ſuum amittit quidam flapus, A nilaliud, quam ferrugi- nomen, aliudque nihil ſupereſt quàm aqua, neum quiddam eſt. E XP E RIM E N eique inſitus ſpiritus ſulphuris acidus, quod uMN V.&cwvitrioli oleum paſſim nuncupatur, ipſum- De ferri in às reductione Hungaricis in fodi. que tantum obtinet facultatis tranſmutan- nis uſurpata. Quumod- Quomodo verò in Hungaria ferrum i Heir ttu, vi. cherrimum æs reducatur, hic à ſupra lau zrioli fer- ram ina P. Andrea Schaffer mihi communicatum ſub- eranſſuer. jungam. Eſt in Hungaricis ærifodinis in pro- Andreas di ferrum in æs, quam aqua fortis conver- pul- tendi plumbum in aurum; unde nequa- dato quam audiendus eſt Paracelſus impoſtor, qui Pancl hanc veram& realem tranſmutationem eſſe, omnibus modis imperitæ Chymico- Schafſer. fundioribus fodinarum puteis riνν⁰ν quidam rum plebi perſuadere conatur. SA U N II. De parietate, viribus,& proprietatibus, uſuque Vurioli. Cap. III. Xĩis ſuccis concretis qui in aguis repe· producuntur. Et miſ vitrioli quidem flos eſt, qumi riuntur& vitriolum ſive chalcanthum uti ſoryos melanteria; vitriolum vꝛride in ca- tur miſy. eſt, cum connexis ſibi ſpeciebus, quæ pilli formam excreſcit,& ſæpe ab ejuſmodi ſo chc ſunt, ſory, miſy, chalcitis, aquæ, quæ hujus vel illius ſpeciei ſucco ab- que complectitur. Alumen ſæpè candidum, melanteria. Nam pyrite per melanteriam prodit, quam undi-ti: mdtn. terla. undant, eundem ferme habent odorem, ſa- vitriolum rarò, ſed viride plerumque, aut porem, eandemque naturam, tantum ſecun- cæruleum reperitur; quin& ex his, quæ ipſi dum majus aut minus diſtinctam: ſive enim ſunt cognata, miſj auri præ ſe fert colorem, Scriptorum ſpectatur auctoritas, ſive fodi- chalcitis æris; ſory nigrum ferè eſt, uti& me- næ, unde eruuntur, ſive vires, quibus pol- lanteria, quæ tamen exſiccata plerumque lent, ſive cognationis gradus quibus copu- cinereum induunt colorem; differunt ta- lantur, ducto genere expyrite, uti ſuprà dixi- men, quod præter vitriolum, quod nativum mus, veluti omnium ſtipite, tantam ſimili-& factitium eſt, cætera omnia nativa tantum tudinem, affinitatem cognation iſque vici- ſunt, quorum tamen omnium vis adſtricti. nitatem reperies, ut eandem rem variis tan- va ineſt cum odore ſulphureo; vitriolum tum accidentibus diſtinctam jure dicere molle plumas refert, melanteria ſalſugi poſſis, cum ex una corrupta materia gene- nem quandam, ſor) duritie craſſiſſimarum retur altera. Ex ſucco ſiquidem adſtringente partium lapidem cum odore acerrimo; non alumen tantùm, ſed& vitriolum, quin miſy tenuiſſimum eſt, chalcitis medium te- * & ex hoc ſory, miſy, chalcitis, melanteria, net. Verum wufle G hole del w 7 lapni b5 nye LINKVII DE VITRI0OL0. 343 cp. III. Verum cum& de horum natura ingens ſanguinis mitigat, cerebrum ſiccitate& ſit apud Minerologos velitatio, non atti- calore debiliraend con firmat. net hæc fuſius proſequi; quare ad vires& Secundò. Aqua ex vitriolo per arenam proprietates exponendas feſtinemus. extracta,& jam ſulphurei ſpiritus nonni- primdò enim lanis, pellibus, ſerico aliiſ- hil particeps, agua ſecunda vitrioli dicitur, que rebus ringendis ingens eſt apud tincto- non inſuavem de ſe odorem ſpargens pur- res fulloneſque uſus. gandis renibus, corroſionibus internis, ob- n Secundò. Maximum in re Medica uſum ſtructis urinæ canalibus mirificè prodeſt, ̃ habet, de quo conſule Galenum, Braſavolum, manè cum juſculo carnis ſumpta. Mat biolus Mautthiolum, alioſque. Tertiò. Extrahitur deinde alia ſubſtantia% „ iee Tertid. Plinius ait, tantam eſſe adſtringendi vitrioli ſubtiliſſima ſcilicet ſulphuris por- vim vitriolo, ut leonum ora ſi eo adſpergan- tio; cui nomenſpiritus vitrioli imponitur; tur, mordere nequeant. cujus tantæ ſunt virtutes,& tam admirabi- Quartò. In vitriolo alumen continetur, ſi les dotes, ut vix ſatis deſcribi poſſint; con- enim lutum ejus aqua diluatur, alumen ex tra omnes morbos admirabile quoddam eo effloreſcere comperies, ſunt enim ex prophylacticum; quidquid enim putredi- eodem pyrite connata& commixta. noſum, viroſum,& ad ingentes morbos Quintò. Si vitriolum uras, album effici- diſpoſitum reperitur, incidit, exedit, con- tur, quod metallicà tincturà exſpirante, ſumit, ſanguinem ab omni fuligine puri- album, ſalis inſtar, manet. ficat calculorum tollit materiam; renes Sextò. Poteſt fieri atramentum ſcriptorium& veſicam purgat, omni conſumpta phle- Fur optimum, quod tamen intra quodpiam ſpa- gmatum viſcoſitate. 2 tium prorſus evaneſcit, ſi videlicet ſpiritum Quartò. Ulterius igne tortum vitriolum, olaum vi. vitrioli humidæ tenacique materiæ com- oleum quoddam exhibet, quod ardentibus miſceas; ſpiritu ſiquidem evaneſcente,& tumidum ſpiritibus, tametſi intrà id ſumere reliquum, quo imbuebatur, nigrum eva- non careat periculo, externè tamen appli- neſcit. catum. inſignem uſum in iis apoſtematibus Septimò. Vitriolum omnia metalla præter quæ ex frigore prodierunt amoliendis uſum Pplumbum exedit; unde vitrioli coctores, non habet, cum narcotica& ſtupefactiva vi pol- in aliis quàm plumbeis lebetibus coquunt, leat, ad hunc gradum deductum; unde& & ubi illud ad certum terminum coxerint, maniacis, phreneticis, cæter iſque pluri- ſtatim liquefit,& ſi ulteriori ignis tormen mum& unicè confert. to urſerint, in ſalem vitriolatum denſatur. Quintò. Vitriolum tandem exit quod pu- Sal pitriili Cujus rei ratio eſt, quod Mercurii, quo riſfcatum vocant, ſive quod idem eſt, Sal li. pollet, miſcella plumbumque acerrimum cvioli,& ſunt reſiduæ ex ſpiritu vitrioli acidi vitrioli ſuccum retundat, compeſcatque. fæces, terramque tenuem purpuraſcentem Sed dehiſce vide plura in ſeguentibus de ſa- refert, iiſdem quibus præcedens virtutibus lium experimentis. pollet, potiſſimum exterius applicatum. Octavò. Vitriolum naturà ſuà adſtrin- Sextò. Eductis ſpiritibus, in ſubtiliſſimo git, calefacit, exedit, ſiccat; unde ſangui. vitrioli pulvere remanet ſubſtantia quæ- 1 ſſſtendo, ficcandis, incidendiſque humoribus dam aërea, quæ& in æs reduci poteſt, fer- olſtruckiſque meatibus mirè opportunum. rum autæs vitrioli non incongruè vocari po- cmici ex eo medicamenta conficiunt, teſt, mundat plagas putridas, carnem in- magni pretii& utilitatis in deſperatis mor- ducit, ſimilia efficit. Aqua hi- trioli. Vres& proprietates Vtrioli. Corroſivum. Adſtricti- Es Vitrioli. Dunn. bis profligandis. Cum præterea vitriolum tribus præcipuè ſubſtantiis conſtet, aquà nimirum, ſpiritu ſulphuris,& metallo, ſive id æs fuerit, ſive ferrum, Chymici ſeytem diverſa medica- menta ex eo deducunt, eo modo, qui ſe- quitur. Primò. Aquam extrahunt per balneum vaporoſum, quæ quia omnium leviſſima eſt, aërea& ſpiritu ſulphureo minimè omnium particeps; hinc aqua hæc vocatur 70s bitrio- li, viſcera corroborat, inflammation em muam und candidu- Nos Htrioli. Septimò. Omnibus diſtillationibus fini- Colcothar, tis tandem in fundo vaſis reſtat veluti caput mortuum, quæ(olcotar ſive terra vitrioli di- citur, emplaſtris unguentiſque ſiccantibus & cicatrices obducentibus ſervit. Atque ex his luculenter patet, uàm di- verſæ ſulſtantiæ, quæ forma, colore, gu- ſtu, pondere differunt, vel eæ uno vitrioli corpore ignis ope educantur, ut vel hinc diſcas, quanta rerum diverſiſſimarum multitudo& copia, vi ignis Subterranei, aquarumque in intimis terræ thalamis producatur. ar De Vüriolo faclitio. Itriolum quatuor diverſis modis ab in diluto, vel ex terreſtribus glebis aut lapidi- * 2—— 4.& ſe ea arſe peritis conſcitur. Primus& ſe- bus, aliiſve miſtis atramentoſis. cundus ex aqua atramentoſa ſeu vi·¶ Prior modus hic eſt: Aquam atramentoſam fendi. triolata, reliqui vel ex ſoryos& chalcitidis ſeu vitriolatam in lacunis collectam, hau- ſtris- Sect.IV. Tertius mo- dus Vitrio- lum confi- ciendi. Quartus modus. Sal in igne crepitat. 344 ſtrisque inde extractam in calidlis Regioni- 540,&ſtivo tempore in ſubdiales areas ad ali- quam altitudinem depreſſas per canales de- ductam, fundunt; ubi relinquitur, donec Solis ardore in vitriolum concreſcat. In fri- gidis vero regionibus,& hyeme, aqua atra- mentoſa unà aquæ dulci miſta primo in plumbeis lebetibus quadrangulis concoqui- tur, deinde refrigeratam infundunt in cup- pas vel lacus, quas piſcinas ligneas vocant. ex quibus quædam quaſi tranſtra ſuper ius ſic incluſa fint, ut immobilia maneant, ex his pendent reſtes lapillis extenſæ, ad quas humor ſpiſſus adhæreſcens denſatur in dia- phanos vitrioli vel cubos vel acinos, qui uvæ ſpeciem gerunt. Tertio modo atramentum ſive vitriolum conficitur ex melanteria& ſory: miſy verd & chalcitis, quia vitriolum maculoſum red- dunt, rejicienda ſunt. Quarto modo ex terreſtribus vitriolo im- zutis glebis aut lapidibus fit, hoc, qui ſequi- tur, modo. Primò. Effoſſam vitrioli venam in acerf vum in longitudinem protractum, ſupra aream quandam huic operi con ficiendo deſtina- f tam exaggerant, ubi aperto cœlo ſex ad mi- nus nenſibus, imbrilus pruinis Soliluſque diu noctuque macerandamrelinguunt; quo tem pore ſtatutis diebus, ligonibus& raſtris acer- vum dilacerant ſubvertuntque, iterumque in eandem congerunt coacervationem, ut —12——— facilius imbribus maceretur, Soliſque ardo- ribus coquatur; tectoque acervo impoſito alio ſemeſtri ſpatio materiam fermentari ſinunt. APP E De quadruplici MUNDISUBTERRANE Secunddò. Juxta tectum alveum effodiunt, Ippendl quà ligneis aſſeribus, quà lateribus calceque E⁰. ita munitum, ne aqua alicubi prolabi queat: hunc alveum agud dulci puriſſimà replent, cui terram atramentoſæ materiè injiciunt, quantum operi con ficiendo neceſſarium ju- dicant opifices, commiſtamque materiam ligneis palis in hunc uſum paratis, donec ag omue quod vitrioli intſt, in ſe receperit, deinde excrementa ſubſidere ſinunt, donec agua vitriolo prdgnans claritatem concipiat. Tertid. Hiſce peractis foramina quædam hprope aluti ſundum in latere facta recludun- tur, indeque exiliens aſua in magnum ęexcipi- tur receptaculum: quam hinc exceptam in ylumbeos lebetes fornacibus ſuperpoſitos in- jiciunt, igntque ſuldito fornacem ſtatutis horis excitant; denique ferri aut&ris fru- ſium immittunt(ſine his enim vitriolum non concreſcit), injecta verò fruſta æris aut ferri exiguo tempore in aquam collique- ſcunt. Quartd. Poſtquam verò debito tempore mareriam coxerint ſubtracto igne, nè plum- bea vaſa ardore ignis liquefiant, decoctam re- igerari permittunt; deinde id in quer nos ur. ceolos effuſum relinquunt, doncc in vitriolum concreſcat, quod intra unius diei naturalis ſpat ium fit. Sunt& alii modi, quos vide apud Agrico- Agie lam alioſque Minerologos. Nos quæ cοe obſervavimus hic prodimus. Atque hæc ſunt quæ de Vitrioli natura& proprietate dicenda duxi: ea verò quæ in ne- gotio Chymico vitrioli ope patrantur miracu- la, ſuo tempore patefient. NDIX. Salium genere. QUASTIONES& PROPRILETATES SALIS. 1. Sal in ignem conjectum crepitet& hil faciat. Dico cauſam eſſe, quod ſpiritus exſiliat,& guanto minus granum eſt, Salis in intenſo igne ſtatim pereat, quod tantò majorem, quanto majus, tantò mino- rem ſtrepitum edatꝰ Reſpondeo, cauſam de- pendere ab incluſis aeris impatientia, qui ca- lore attenuatus dum majorem locum quæ&xrit, impetu facto ruptis repagulis eum quem percipimus ſtrepitum edit, cujus hoc expe- timentum eſt: in hνο enim grano ſpiritus magis coarctatur, quam in majori. ,, in modico igne non fit. 3. cur Sal aqua ſalis citius quam dulci eli- gquetur? Reſpondeo. hoc fieri propter aquæ dulcis tenuitatem, aquæ verò ſalſæ craſſitiem; illa enim uti facile penetrat, ita non niſi cum tempore liquefacit; hæc verò uti cras- ſior, ita partes ſalis facillime diſſolvet; dis- ſolutis verò corpuſculis ſalinis, id ſtatim quoque liquefieri neceſſe eſt. Iſa frigidu bili 4. Cur agqua ſalſa frig. bili non poteſt, ca Fiant parvuli globuli ex vitro, qui ſpirits lefacta verò ac denuo refrigerata tolerabilius vini ſalenitro ſubacto impleantur, quos ſi Hermetica ſignatura clauſos ardentibus poteſtd Reſpondeo, hoc fieri, guod ag ſalſa nunquam cale facta per totam aquæ ſullſtantiam Sal agus ſalla fati- lius quaſn dulci li- queft. Aqua ſalſ calefacla G& rfrigerata tolerabilius bibitur, guam fri. carbonibus mox ac inſerueris, tunc ecce ra- ſua corpuſcula ſparſa teneat; poſtquàm vero a refactus ſpiritus exitum quærens nec inve- niens, horrendo& formidabili ad inſtar tor- menti exploſi ſonitu, vitro in mille partes rupto, eum ſibi violenter aperiet. 2. Cur Sal eadem quantitate in moclico igne crepitet, in intenſo verò igne parum aut ni- calefacta fuerit, non exigua eorum pars auo- let; refrigerata verò reliquum in fundo ſub- ſidet: unde aqua ſale diminuta tolerabi- lior ad bibendum præbetur. 5. Cur aqua marina ſeu aqua ſalſa incendiis Salſa adus flammas extinguendis inepta? Reſpondeo, hoc fieri, if. qu 0 d guit. Ullen 10 ſuün plin dn ne 1 tür m , Abem Suunt illun 10. eosch Jant! Aan nelg Uültn LIB. VI. D E WITRIOTL. 345 c.IV. quod marina aſua pinguedine, qua dulcis latione ſpirituum, neceſſario ebullitio ſe- incaret, imbuta ſit, ac proinde potius incen- en e dia promoveat, quàm extinguat. Hinc& 12. lur nitrum in leonum urſorumquèe ora lucernæ injecto fale melius ardent; hinc conjectum morſus eorum inhibeat Reſpon- etiam veſtes aqua marina lavari non holſunt, deo eos acredinis moleſtia a 3 ſe quia pinguedo ſalis ipſis inexiſtens potius à moleſtia liberare contendunt, facilè in- inficit, quàm lavat. juriæ ſibi illatæ obliviſci; omnibuſque ani- 6. Cur aqua marina etiamſi aqua dulci gra- malibus commune eſt. 3 7441 au- 2. Cur ſalni 7 FSalnitrum vior, eà tamen ſacidior ſit? Reſpondeo, cau- 23. cur ſalnitrum ſulphuri concoctum, in la ſam eſſe ſhiritus igneos refertos maris pin- pidem veyratur? Reſpondeo, quod ſpirituu cockun in guedine. Hinc urinatores oleo in os ſum- tam in nitro quàm ſulphure latentes, per e pto efflatoque lucem quandam in imo fun- concoclionem uniti perfectè ſgantur; unde hu- do cauſari, operationibus ſufficientem. mido evolante in nitro,& pinguedine u- Dallisaus 7. Cur pluviæ ſalinis utiliores ſint, quam trumquèe conglutinante, terreum in ſaxeam gblan aguæ marinæ;& cur ſal vix niſi aquæ dulcis duritiem tandem tranſire neceſſe eſt. 817 mixturà efficiaturꝰ Reſpondeo, cauſãm eſſe, 14.(ur dentium eaporem ſal tollat, nitrum lbeur. quod agua dulcis, uti leuior& ſubtilior, ita vero non: Reſpondeo, quia ſal macerat, li- corpuſcula ſal ina in aqua ſalſa exiſtentia fa- gueſacitque; nitrum vero ob ſuam acerbita- cilius penetret ipſiſque ſe uniat, quod non tem adlſtringit& non liquefacit. facile fit ſi craſſa aqua craſſæ commiſcea· 15. Cur in ſalinis plantè naſcantus nutrian. tur; hinc rores, utpote ſubtilioris ſubſtan- turque, τ.iům Vero nibil gignat, nec alat? tiæ, ſuaviorem reddunt ſalem.(ur verò Borea Reſpondeo, cauſam eſſe, quod in 1tro Hante copioſius ſal proveniat,& florem ſalis igneum illud& terreum inciſſva ſua o- maximè producat, cauſa eſt, conſtrictiva vis mnia corrodat, quod in ſalis humido& ter- hujuſiodi intenſi frigoris venti, qua corpu- reo non fir 7 ſcula ſalina quantumvis minima, facilè con- Unde proveniat abſterſiva iſta vis in nitro, ſtringuntur& condenſantur. qua omnes ſordes è veſtibus abluit,& ad co- sil Ammo- 3.(ur Sal Ammoniacum in deſertis Lybiæ lorandos pannos tanti momenti ſit apud iac 185 1 Lund creſcente creſcat? Reſp. Cauſam eſſe, tinctores& fullones? Reſpondeo 5 cauſam na creſceute 0 atfar. quod creſcente Lunà ſemper novo& novo eſſe igneam illam acredinem unà junctam humore irroretur, quia poſtea interdiu ardo- pinguedlini in nitro exiſtenti;& igneum qui- re Solis condenſatur, humiditate ſuperflua dem atque acre, quod maculas ſordeſque abſumpta, vel in vaporem attenuata. ſperadene roſtva vl ſua diſſolvit, id facilè Hinc ſolvitur prodigioſa ſalſi lacus An pinguedo illa aquoſa abſtergat. Irzem Aſpendi proprietas, cui tantundem noctu— die auferatur, ſi Aluninis Vires. plidius. Plinio fides eſt. Siquidem Luna copioſum 6.(ur vitro ſundendo addatur alumen Ca- Aluminis humorem quem noctu ad magnum incre- tinumꝰ Reſpondeo, Cum alumen hoc ex vires. mentum ſuppeditat ſalinæ materiæ, eum planta, quam Hali vocant Arabes, confi- æſtus Solis attenuatum abſumit. ciatur, herba verò hujuſmodi aluminoſo 8d Ammo- 9.(ur Sal Ammoniacus leviſſimus intra ſuos ſucco fœta ſit, hinc fit, ut alumen additum . E. Hpecus exiſtit, in lucem verò prolatus graviſi- alumin oſæ ſullſtantiæ illud corroboret,& are- zi nor e, mus eſt. Reſpondeo, cauſam eſſe, quod in- nas inciſiya virtute facilè in colliquefactio- quaàm in lu- tra ſpecus ſuos ut plurimum in foccos efflo- nem urgeat; unde vitrea ſubſtantia ſilicum 10. reſcat, qui uti rariſſimi ſunt, ita quoque le- arenarumque diaphanis aluminoſis parti- viſſimi; mox autem ac in lucem proferun- bus juncta, vrtrum clarius& lucidius facit, tur, tunc ardore Solis, illo quod aëreum quod ſine aluminis additione multò obſcu- aqueumque in illis exiſtit, abſumpto, reli- rius fieret. Sed de hiſce pluribus in Arte vi. quum terreum condenſatur: unde pondere triaria. illum augeri neceſſe eſt. 17. Cun aluminis cujuſcunque agua ſtilla. Aobti ra- 10. Cur Ægyptii raphanos ſuos antequam titia, maximè rupei, carnes exedat,& vel e. eos commedlant, nitro prius, ut nos ſale, adſper- ipſa metalla? Reſpondeo, hoc fieri oô phle- n, ſktantiæ nitroſa tam ſibi ſimili gaudet, unde Iera, ingentem acfimoniæ vim adipiſcitur meliores ex Naturæ quodam conſenſu red- ſolvendis exedendiſque metallis opportu- duntur. Accedit, quod nitrum iis adſperſum, nam. ſuccum raphani frigidißimum, quo Hgyptii 18.(u, alumen ſgquammoſum, quod Aſini delectantur, reddat. ſpeculum ob diaphanam ſubſtantiam vocant, Nirum i 1 T. Cur nitrum in acetum conjeckum pro- igui inj ectum uſtumque, ſtatim claritate nati- letoclulir. tinus, non ſecus ac calci vivæ aqua ſu- va perdita, gypſi more albeſcat? Reſpondeo, F ſpondeo, quia aceti acrimonia emcitat ſpi- ignis ope factam, guibus evaneſcentibus ter- ritus in nitro latentes, dum mixtum exci- reum corpus in gyyſum degenerans remanere tat rodendo, fit, ut diſſoluto nitro ex evo- neceſſe eſt; quantum autem aguoſitatis habue- ToO NM. I. XX rit Sect.IV. 316 MUNDISUBTERRANEI 5 rit in ſe, quomodo per Staticum artificium] 22. Cur vitriolum aqut, cui inexiſtit, cla- explorari poſſit, alibi dicetur. ritatem tantamqueè limpiditatem concilietꝰ Re- 19. Cur Typographi chartam prælo leſtina-· ſpondeo hoc fieri, quod groſſiores aquꝝ par- tam primo per halnè um aluminoſum trallucantꝰ tes vi chalcanthi inciſiva& ſubtiliativa Reſpondeo, hoc fieri, quod cum charta ex diſſipatæ ſubſideant, adeoque ob corpuſcu- lineis fruſtis contuſis fiat, lino autem mul- lorum vitriolatorum diaphanam& vitream tum aluminis inſit(eſt enim Iinum una em ſubſtantiam, aqua lucidior, ſplendidior, lim- aluminoſis herbis, ſcuti glaſtum, cujus tan- pidiorque reddatur. tus in tingendis pannis uſus eſt) hinc fit, ut 23. Cur vitriolum ecepto plumbo, religua charta per aquam aluminoſam traducta, in- metallica vaſa eedendo corrumpatꝰ Reſpon- ſita quadam vi magneticè ad ſe trahat cor- deo hoc fieri, quemadmodum etiam ſupra puſcula alumin oſa aquæ commiſta; ex hoc innuimus, o Mercurialis humoris, quo plum- verd attractu tota chartæ ſullſtantia, mirificè bum pollet, abundantiam hac enim vitrioli conſortatur, atque duritiem quandam induit, vis inciſiva quadantenus obtunditur. ne atramentum transfluat aut diffluat, ob 24. Cur leonum urſorumqueè ora, uti Plinius Plniu unionem partium aluminoſarum, quæ tam refert, i vitriolo imbuantur mordere non que- in atramento, quàm in charta alum inoſa vi ant?ꝰ Reſpondeo, hoc fieri oõ maximam imbuta, exiſtunt; uti enim hæ unionem vitrioli acrimoniam, quam uti amoliri omni- appetunt, ex ſimilitudine naturæ, ita quo-· bus modis conantur, ita quoque tantopere ue omnem partium diſſipationem, quæ per in moleſtia avertenda occupantur, ut inju- diffluxum ſit, averſantur. riæ ſibi illatæ facilè obliviſcantur, veriti, ne 20.(ur tus hatum dinum in doliis alumine ſi ulterius laceſſant inimicos, majus illis emendletur? Reſpondeòꝭ alumen inciſiva ſua malum accedat. vi vini ſæculentiam diſſolvere& diſſipare, quo 25. An in vitriolo alumen inſit,& quomodo fit, ut vinum ſtatim priſtinam clarttatem ac- ei inſitꝰ Reſpondeo affirmativè, præſertim quirat. in alum ine quod exyyrite naſcitur. Cum e- Cæteras proprietates vide in Quinto Libro nim pyrites ex æquo& alumen& vitriolum hujus Operis, ubi de Vitriolatis aquis Thermis- generet, dico quod hæ differentes ſpecie gue amplè ratiocinati ſumus. ſubſtantiæ commiſceantur,& conſequen- ter, arte Chymica facilè ſeparentur: nam Vitrioli Vires& Hroprictates./ lutum 7eal⸗ aqua eee. alumen ex eo ef- 21. Cur in fodinis vitriolum inventum nul- fHoreſcit, ideo quod in luto corpuſcula alu- lam amplius ſpem faciat foſſoribus ulterius me- minoſa abdita, irrigata facile effloreſcant, tallicas uends proſequendi: Nam uti plerique ed quod alumen magis aereę, vitriolum verd Auctores ajunt, vitrioli in venis metallicis magis erren naturæ ſit:& ex oleo vitrioli Inventio terminum ſtatuit metalliꝰ Re- patet, quod aluminis odorem prorſus ſpi- ſpondeo hoc fieri, quod natura per vitriolum, rat, ob volatilem aluminis naturam ſpiritui tanquam metallica generationis haſin, mon- ſulphureo, quo vitriolum pollet, commi- ſtret, nullum jam metallum ſupereſſe ad xtam. ſuam perfectionem reductum;& partes 26. Cur foſſores vitrioli in intimis ſpeluncis imperfecti metalli vitrioli venis vicini ſat facile intereant? Reſpondeo, hoc fieri oh no- oſtendunt. Vitriolum autem proximam cau- civum putre facti ſulhhuris fætorem, cujus va- ſam generationis metallorum eſſe, hinc patet, pore narcotico foſſores ſuffocari neceſſe eſt, quod, uti ſupra oſtendimus, ſulphuris ſpi- potiſſimum in Charonticis ſpecubus, quæ ritu abundet cum aquoſitate Mercuriali; viroſam lethiferamque exſpirationem non unde aciditate ſulphurei ſpiritus acrimo- niſi ex hac mixtura trahunt. niam acquirit& exedendi,& ſubtilitatem Atque hæc ſunt quæ de vitrioli viribus lebas metallicas penetrandi; unde inſita dicenda duximus; qui plura horum deſide- foci natura& propria ſubſtantiæ vi, facilè rat, is adeat ſeguentes Libros; ubi de fermen. in metalla, cujus naturæ fodina eſt, præſer- tatione& præcipitatione liſuorum meétallico- tim inæs, ferrum& argentum, tanquam ſibi rum, pulchra& admiranda experimenta ſympathica corpora, condenſatur. prodimus. 0 tam e Kcche ft daller m0 Mall Mä * 10 74 U dr dem N. 11 0 347 cap. I. AAnr S UBT ERRANEI I. IB E Neng E P.TEI M UfS, DE MIN ERALI UM SE F Quðe proprie Terreum Elementum ſapiunt, NMatura, proprietate, ſu;&dt perenni Geocoſmi quæ per eorum motum fſt pericycloſi& revolutione. — p R FATIO. Uccos concretos præmittere huic Libro, omnino neceſſarium fuit; uti enim illi reliquorum omnium, ſive mineralium, ſive metallbrum baſis& fundamentum ſunt, ita quoque orꝗine naturæ, primum in- ter foſſilia locum merentur. tiam eſſe quæ ex ſale originem ſuam non habeat, quæque in eundem tandem non reſolvatur, uti fusè in præcedentibus Libris oſtenſum fuit; ita à Divina Opificis Sa- pientiſſimi providentia, tum ad præſtandam rebus omnibus conſiſtentiam, tum ad conſervationem earundem, fœcunditatemque ad propagandum, in primævo re- rum ortu ſal diſpoſitum fuit. uti enim ſalina ſubſtantia per univerſas terræ fibras idl mariſque abyſſos diffuſa eſt, ita nihil exiſtit quod eam non veluti naturæ quodam wülh magnetiſmo ad ſe& in ſe, tanquam bonum ſibi unicè neceſſarium trahat, utpote pi à qua firmitatem& robur adipiſcatur. Quæ omnia in præcedentibus per varias Obſer- vationes& Experimenta oſtenſa ſunt: atque adeo nil aliud reſtat, niſi ut quid ſal Naturæ iu reliquis mineralium ſulſtantiis eſſiciat, quomodo id in ſubſtantiam eorum com- mutetur, oſtendamus. Et ut in omnibus M ο procedamus, Primò de iis Terreſtribus ſubſtantiis, quæ vel pul verem, vel arenam, glaream, ſabulum aut cinerem mentiuntur; Secundò, de mollibus ſubſtantiis, quas terras vocant; Tertiò, de metallicis corporibus imperfecdis & lapidibus ratiocinium noſtrum inſtituemus. nen DE TERRESTRIBUS PORTIONIBUðS, Arenaceiſque corporibus, quæ in Geocoſmi utero concluduntur. r De Arena, Sabulo, Glarea; Cinere. cap. I. D. Arena, qua nil notius eſt, primòè Foſſlis eſt illa, quando lapidoſa ſubſtantia tractandum eſt, ut quid illa præſtet in aut metallicis glebis vel acri humore exeſa rerum natura; guænam ejus poteſtas, in ſubterraneis boſlis collecta, vel alluvione quæ vires& proprietates, innoteſcat. intra montium fodinarumque vacuitates Arena itaque ſub triplici differentia con- congeritur; quorum omnia interiora plena ſiderari poteſt; vel enim eſt foßjilis, vel flu- ſunt. Fluvialis& marina eſt, quæ fluminum vialis, vel marina. e ripis, fluctuum agitatione ad- X 2 volvi- 348 MUNDISUOUB Hecd. I. volvitur,& nihil aliud quàm lapidum quædam ramenta ſunt ex perpetua allam- bentis aquæ attritione cauſata; vel mon- tium cuniculis, aquarum motu devecta, aut arenis poſt diluvium coacervatis: unde are- naceorum montium colliumquè origo, quorum nonnulli ſucco petrifico fucceſſu temporum in lapidem converſi, alii ſub mobili arenæ ſubſtantia remanſerunt, uti Mons Janicu- lus, qui fulvi coloris arenis totus con ſtat. uæ verd in Deſertis arenoſis comperitur ex ipſa loci natura eſt, dum vel humidita- te roſcida lapidoſi tractus,& friabilis natu- ræ ſaxa paulatim attrita in arenaceam ma- teriam degenerant; quæ ventorum impetu agitata in cumulos coacervatur, diſſoluta- que denuo in longè latèque exporrectas planities diſpergitur. Humor enim roſci dus nitro infectus. paulatim rupes ſaxoſum que ſolum exedendo in arenam reſolvitʒ ai- 211 0 troſam vero illie arenam eſſe Sal ammonia- cum, quod ibi copioſiſſimum reperitur, ſat e. demonſtrat. Vide quæ in OCuarto Libro de renoſa undet Arenoſis terræ tractibus ubertim diſcurri T E RRANE!I næ metallicz colorem referunt; ſi enim per coyli venam ferantur ferream, nigrum, ſi per au- ream, aureum, ſi per arſenicam& ochram, ann ſavum, ſi per aluminoſam, candidum, ſiper pe, d æreum, viridem,& ſic de cæteris, colorem bifliaai: referunt; unde e arenis facilè de minera, per quam defluunt arenarum devectrices aquæ, judicium ſumi poteſt, ut alibi do- cuimus. Marina verò arena pari prorſus ratione 4 5. efficitur; cum enim mare in perpetua mo-“de; tus inſtabilitate fluctuet, tumenteſque ſuos ad litora fluctus continuò volvat, fit ut lapi- des vehementi Maris agitationè detriti in ſa- Julum, glaream arenaceamque materiam diſſolvantur. Quæ omnia uti quotidiana experientia docet, ita non attinet de hiſce uberius loqui. VVCTTCT Ex his ĩtaque patet, tot eſſe arenarum ge- Qun gur⸗ nera, quot diverſa minerarum ſaxorum- e. que, quæ aquæ alluvione atteruntur, ge- nera exiſtunt; quæ quidem ſingula natu- mus. ram& proprietatem totius, unde defluxe. brigo itaque arenarum aliunde non pro- runt, ſapiunt. venit, niſi ex acris cujuſdam liquoris cor- roſione, quo lapides in arenam reſolvun- e e 2 tur; vel ſtillicidiis cryptarum, quod guttæx Hinqc patet auriferarum arenarum in non- Unde aur: 7 arena in cavant lapides, nullis fluminibus ingens proventus. Cum finb, non vi, ſed ſæpe cadendo; tantumque arenæ inde profluxiſſe cenſen- dum eſt, quantum cavitatis capacitas in ſe continebat lapidis; vel aquarum curren- tium per ſaxoſa loca, agitatione, qua ſaxa attrita in arenam reſolvuntur. Et primò pa tet e fontium ſcaturiginibus, quæ arenis o- mnis generis paſſim permixtæ ſunt, quæ quidem ejus quem atterunt lapidis, aut ve- en im aqua, præſertim ſalſuginoſa, per mi-ummia neras auri fluens ſemper nonnihil ſecum ex ambeſis ramentis devehat; hinc fontes& vicini rivi, fluminaque tantò in ſe majorem aurcarum arenarum copiam continent, quan- tö aut flumina fontibus, aut fontes cuni- culis auriferis fuerint viciniores. De modo verd aurum inde colligendi„lavandi,& à ter- 2 reſtribus ſæcilus ſeparandi, alibi dicetur. E. ⏑ο H. De Qualitate ¶ ſaque Arenæ. Cap. II. Rena, ſi ex lapidum ſubſtantia ſicca in natura rerum res adeo exigua& contem- originem trahit, Vcca; ſi ex bitumi- noſa materia, terraque craſſa, pin- guis erit; verbo, Arena, uti pauld ante di- ximus, naturam& proprietatem aſſumit ptibilis eſt, quæ non ingentes ſimulutilita- tes ſecum apportet; de utilitate arenæ non- nihil adducemus. Et primdò quidem, etiamſi arena fundan- vuris are- ejus à quo deciſa fuit. Arena quæ ad Nili ri- dis ædibus non ſerviat, conſtat tamen aul. leate. pas invenitur, tota nitro ſa eſt, uti& ea quaà Lybia Regio tegitur. ut plurimum ſterilis eſt; unde nhec ſationi aut plantationi aratio- nique inſervit; unde proverbium, Arenas Auſonius. arat. Auſonius ad Theonem Epiſt. 4. Quid geris extremis poſitustelluris in oris Cultor arenarum, Vatès, cui littus arandum. Ovidiu. Et illud Ovidii. Cuid ſacis õᷣ Oenond guid arenæ ſemina man- 45, Non profecturis littora hobus aras. biilrate- Secundò. Ad ſuſtinenda ædificiorum aaneg fundamenta inutilis eſt inidoneaque: Cu- jFrus cauſa in promptu eſt. Quia tamen nulla Iam ſine arena fabricam extrui poſſe; ex calce ſiquidem& arena cæmentum fit, quod uti ad fabricas exſtruendas neceſſarium eſt, ita ea carere nequimus,& quantò quidem ſccior tenuiorque fuerit, tantò majorem calci mi- xta firmitudinem obtinet, dum humidita- tem calcis imbibens unà cum lateribus qua- ſi in ſaxa convertitur. Secundd. Vitro conficiendo neceſſaria eſt; vinocf- de quo vide ultimum Tomum de Arte 5., Fridria. Tertiò. Secandis marmoribus confert, ut Manmsi. ſine arena aut ſnyri, quod pariter arenæ% quoddam genus eſt ſecari non poſſint; ex a gita- LIB. VII. TERRESTRES PORTIONEs. cab. II. gitatione enim ſerræ arenacea corpuſcula N excitantur,& excitata duritie ſua paulatim aba marmor unà cum ſerra terunt, ad quod ne- gotium olim maximè profuiſſe Athiopicam Plinius nos docet. Hodie exquiſitum uſum Plinius. habet illa quæ ex quodam Adriatici maris vado æſtus vi comperitur, quamvis hodie obvio arenæ genere& marmora ſecent& poliant. Hlorolagiis Quartò. Horologiis ſeu potius Clepſam- auengce. midiis, quæ horas fluxu ſuo monſtrant; quo nihil vulgarius. un, be in Quintò. Habet& arena inſignem in(Hy- chmia. mia uſum, ad liquores metallicos, minera- les vegetabileſque moderato igne digeren- dos, de quibus fusè ſuo loco. Sextò. Mirè confert Iiguoribus amarore aut ſalſedine imbutis, ad dalcedinem perco- latione reducendis. Septimò. Figuli in coquendis vaſis ut plurimùm arenæ mixtura utuntur: cryſtal- lina arenæ corpuſcula ignis vehementia in fornace liquefacta diffuſaque argillaceam maſſam mirum in modum roborant,& con- tra rupturam muniunt. Octavò. Fabri arenæ aſpergine ignem fortiorem reddunt;& in liguandis metallis adeò arenæ uſus eſt neceſſarius, ut ſine ejus mixtura difficulter fundantur, præſertim ferrum& ſimilia rigidiora metalla; ſed cum uſus arenæ omnibus neceſſarius ſit, de ejus uſibus amplius dicere ſupervacaneum duco. Quomodo verd Arena d Sabulo& glarea Ai- ſtinguatur, reſtat dicendum. Dico itaque ſabulum eſſe quandam arenæ ſpeciem, quod ab ea non diſtinguatur niſi quod hoc 2444 groſſius ſit. durum& molle reperitur, illud marem, hoc fæminam vocant; ſubſternitur autem ſilicibus ſaxorumque cruſtis, ſimul& interſeritur; Hhortorum ambulacris ſternendis ſervit; verbo ſabulum plerumque à Scripto- ribus cum arena confunditur, ut proinde in re minuta deſcribenda nil aliud ſit quàm tempus terere. Quomodo Aſe matoren arena& ſa- “Lulo e gla. e. Juag. ea diſtin- u uatur. Kconter Clarea quoque vix ab arena& ſabulo di- wulutilin ſtinguitur, niſi quod glarea& arena& ſabu- 1 not lo groſſor ſit, cujuſmodi ſunt fragmenta la- pidum, marmorum, ſilicis, tophi, ſaxi non adeò magni:& paſſim ad fluminum littora reperiuntur, pleraque ex aquarum fluen- tium in rotundam aut ovatam eamque len- ticularem ſiguram attritione dedolata. Reſtat de cinere nonnihil dicendum. Ci- nis eſt pulvis ex incendio reſiduus, in quem res uſta redigitur;& ſe habet uti arena ad ſaxa glebaſque minerales unde deciditur, ita ci- nis ad res, quarum combuſtione reſultat: atque hoc pacto calx cineris guædam ſpecies non incongruè dicitur, quamvis tenuioris illo, qui ex lignis fit, eſſentiæ. Habent& omnia metalla ſuos cineres, qui aliud non ſunt quàm reſiduum illud terreum quod ve- hementi ignis tormento in fornaculæ fun- do aut combuſtum, aut in calcem redactum Cinis quid? 349 ſubſidet: ſuntque tot cinerum calciumque ſpe- cieg quot rerum combuſtibilium ſpecies ITut cinerum ſpecies. quot combuſlibi- ſunt. Et lapides quidem calcem, uti diximus, lum rerum. cineris loco præbeut, reliqua vero ylantarum, herbarum, fruticum, lignorum, animalium, oſſium, cornuum combuſtio cineres relin- quit ejus virtutis cujus res ſunt ex quarum combuſtione remanſerunt. Eſt& hoc in cinere vegetabilium admiratio- ne ſane digniſimum, quod intra ſe contineat ſalem propagationi ejus ſpeciei vegetabi- lis ex qua cinis remanſit, peridoneum. Et ut vel unico exemplo me declarem; cinis abſinthii ſalem verb. grat. continet, qui ex cinere extractus terræque inſitus, ejuſdem plantæ ſpeciem, cujus combuſtione cinis remanſit, videlicet ahſuthium producit; ſed quoniam hæc Vaturæ miraculu in ſeguentibus variis experimentis comprobabimus, hic ea non tam explicanda, quàm tantum indi- gitanda duxi. Si naturam ejus quæras, Dico rehiet. calidum eſſe moderatè, cum omnia aduſta, els. teſte Philoſopho, aliguid caliditatis retineant, Ariſiotel. & acrimonia tum calcis cinerumque, tum animalium excrementa, ſalque ipſum clarè id doceant: fierique non poſſit ut fervore nimiĩo aduſta& torrefacta quendam calidi- tatis gradum non habeant. Sed jam non- nullos cinerum uſus exponamus. Diximus pauld antè non omnem cinerem eadem facultate præditum eſſe, ſed pro com- buſtæ facultate materiæ variari. Unde con- cludimus, cineres ex calidiſſimis rebus combu- lis refiduos, calidiſſimos eſſe fiectßßimoſque,& ex pyrethri radicis combuſtæ cineribus patet, qui adeo vehementi acrimonia pollent, ut vix eam lingua vel ad primum contactum tolerare poſſit.(Cinis ficulneus acerrimus eſt, vanarum ideoque inter cauſtica adnumeratur.(inis ee ex acerbis lignis factus non parum adſtringit, ameres,&- ſanguiniſque prohibet eruptiones; Bucci- iiues narum cinis nobiliſſimum dentifricium præ- bet; ambuſtis illitus, non prius decidet quam cicatricem induxerit, tum enim vel- uti officio ſuo probè functus, ſponte ſua de- cidit. Sarmentitius vitium cinis inſignem u- rendi vim obtinet, nitro& aceto mixtus magnum in ſarcoceles morbo ſanando ar- canum eſt.(inis Phrygius, Philoſopho te- ſte, collyrium dat nobiliſſimum. Aromata stagyrites cinere ſuffulta acrem odorem acquirunt. Gla- diatores olim luxatis membris cineris potu medebantur. Pirorum ligni cinis contra fun- gorum virus efficax remedium. Tranſpada- nis cineris uſus adeò placet ut fimo jumen- torum multò anteponant. Sunt qui cinere uvas ali putent, radicibus vitium adſperſo. Cineres non ſolùm terram recreant, ſed& radlicibus plantarum appoſiti, vitia frugum rollunt, æruginem, erucas, cæteraque ar- borum, plantarum, frugum inimica ani- malcula conficiunt. Cinis Motacillæ in ſalem verſus& intro ſumptus, contra veſicæ cal· culum admirabile remedium eſt. Cineres fraxi- Arcanum cineris mi- rabile. —— 350 Sect. I. Fraxini, Plinii relatione, ſerpentes fugant, ſi latibula iis adſpergantur. Catilli ex cine- ribus facti nobiliſſimum in Chymica arte uſum habent. Flinius, PEABNBCCCC N De ſpatio Hoc loco omittere non poſſum ‚quin in- Cineris a. tricatam de cinere quæſtionem enodem,& qqu¹ 60 zniſti. vas idlem capere polſit, gquantum plurimum utri- uſquè ſeorſim infuſi capiatꝰ Si enim cineri præ- fertim calido aquam infuderis, aqua cine- ri miſta tantum occupat locum, quantum prius ſolus cinis occupabat; quæ res meritò imperitis rerum paradoxa videtur. Quomo- do autem id fiat, explicemus. Dico itaque, cinerem ſiccitate naturæ ſic exigente oppi- MUNDI SUBTERRANEI habere, mox tamen ſi aquam infuderis, præ-· pa/ 1 ſertim calido, tum ecce calore cinerum aqua 5 partim in vaporem reſoluta, partim cineri commixta maſſam luteam conſtituit, qua partes primùm diſperſæ counitæ minimum loci occupant, ob partium conſtipati jam madefacti cineris condenſationem, atque adeò aqua lutulenta partim in vaporem re. eſt: Utrum Cineris& aquæ tantundem ſimul ſoluta, partim cineri commixta exhibet idem fere ſpatium quod prius cinis occupabat; quod& cineri frigido affuſa aqua præſtat, etiamſi paulò majori cum incremento. Ci- nerea enim corpuſcula ob nimiam ſiccita- tem, uti aquam ſtatim abſorbent, ita par- tes partibus nexæ lutum illud conſtipatum efficiunt, quod locum fere eundem occupat, Sed de hoc experimento alibi fuſiùs age- dò rarum partes partibus minimè connexas mus. SRN beU r1II. Pericycloſis Naturæ mirabilis. aquis Subterraneis Cuarto Llilro am- pliſſimè demonſtratum fuit. Quæ cum ita ſint, neceſſe eſt Igues agere in ob- cap. III.(Cbee plenum eſſe ignibus& vias quaſis ſive cautes, ſive glebas terre: que ex hac harum rerum permiſtione, varia- umia. ſtres: hæ combuſtæ in cineres, ſeu, quod re differentium copiam. Quartò, non de- ſunt lapides tum communes, tum retioſſ, quorum non eſt numerus. Cuintb, ſunt ter- bie un reſtres ſubſtantiæ, quas rerras vocamus. At- 2 que vaporum, exhalationum, ſuccorum, idem eſt, in calcem abeunt. C(alx commiſta metallorum, lapidum, terrarum combina- aquis obviis Iixivium facit, ſale confertum e- tiont cauſatur ingens illa& ineæplicabilis re- jus glebæ quæ aduſta in calcem redacta fuit. Tum varietas. quam nobis Terra ſuppeditat. ealer ſn Salem in lixivio latentem attrahunt terrenæ Hiſce poſitis, jam revolutionem rerum in- ree. Abræ, quæ ſunt veluti veng meſaraicæ chy- per inem lum ſanguinemque attrahentes. Sal venis reſidens, nova molitur, pro conditione gleba- nenn ira. rum, hic Salis, ibi aitri, alibi aluminis, alicu- hunt. bi vitrioli ſemina, quæ ſucceſſu temporis in Er Cinos mineralia diverſarum ſpecierum tranſmu- omnes ſu. tantur: hæc denique agua æruginoſa vel fer- lium ſpicien rata, vel ſalſa, nova fundat aquarum medica- Magneticèꝰ tarum ſeminaria, per attractum earum terre- anum tra: ſtrium maſſarum, quæ ſympathià cum hoc ſlſal. vel illo liquore concordant, unde diverſæ ſodinæ originem ſumunt; ex his verò infini- ta variorum mineralium foßiliumque propago pullulat. Quod ut intelligatur Sciendum eſtprimò, Ignem vel immediatè, vel medliatè in cautes, foßilemque ſupellecti- lem agere. Immediatè agens Vulcanus Sub- terraneus in calcem reſolvit ea in quæ agit: Mediatè verò per vapores& halitus, qui in- tima montium penetralia, veluti ſpiritus in humano corpore univerſas Microcoſmi venas ſubeuntes ubique laborant pro condi- tione partium, quas ſubeunt. Secundo, ge- nerantur& in viſceribus terræ diverſi ſpe- cie ſucci, qui cum aquis obviis miſti miros ef- fectus produnt, miramque rerum geneſin Succi terre· Pro ratione terreni, cui miſcentur. Tertiô alte wele, Occurrunt Variæ metallorum mineraliumgue pareus fun. ¶pecies, quæ ſuccis, vaporibus, halitibuſgue dant. diverſarum proprietatum mixtæ, ingentem efficiunt foſſilium ſubſtantiarum toto gene- deſſcientem paulò proximiùs intueamur. Ignem Fubterraneum und cum dqud rerum* mnium eſfeclores eſſe, jam ſæpè ſæpius dictum eſt: hic enim immediatè agens in cautes, maſſas, glebas, in calcem ſeu cinerem redi- git. Calæ ſeu cinis ſale rerum calcinatarum refertus aquæ cuicunque tandem junctus, vir- tute ignis concoctus, vel confuſam vel per- fectam miſtionem cauſat. Agua differenti- bus ſalibus reſerta per innumeros hinc inde meatus alveoloſque diſtortos derivata à ter- reſtribus glebis ſuctu quodam attrahitur, attracta in unum cum glebis corpus conge- laſcit, trahente unaquaque terreà ſubſtan- tià id quod ſibi in aquis magis ſyngenium eſt. Ex hiſce aquis convenienti loco exce- ptis naſcuntur quoque omnes ſucci illi ſive concreti, ſive liquida ſulſtantia ſubſiſtentes. Hinc æroſam ſulſtantiam, ſive metallicam, ſive lapidoſam, quam aqua ſulphureo halitu ſeu ſpiritu ignea virtute imbuta rodit, exe- dit,& in corpuſcula aquæ mixta reſolvit; illa denuo alio in loco gleba ejuſdem naturæ ad ſe attractu quodam in ſe derivato noum fundat metallica venæ penarium;& quod de uno hoc dicitur, de cæteris omnibus ſalibus ad glebas ſympathicis ſent iendum eſt. Ita rum aquæ ductu alibi novæ emergant fodi- næ; ex attritu verò lapidum omnis generis ſucci lapidoſi ſeu petrifici naſcantur, unde novum Anacehhn · leoſis dicbo. 2 ut ex artritu& corroſione metallicarum gleba- ſan: un one 1 n aen lahn. M v · E ll m 7 00 LIB. VII. HVLOCINESIS GLOBITERRESTRIS. 351 (eh. II. novum venarum lapidoſarum eee lum reſultat; hæc uero halituum paporumque dad tum. Materia verò ſeu cinis ex eroſione ſeu ope, in intima jam vel cum metallicis cor pori- ſuccorum, ſeu metallicarum ſpecierum, ſeu bitu- Bus, vel cum diſferentium proprietatum ſa- a-äñe minoſarum portionum eliquatione per occul- xis, vel glebarum terreſtrium ſuccis jundta Wbh tos terræ cuniculos pyrophylaciis illapſus par- varias miſturas conficiunt: ex quarum de- d tim novum igni ſomentum præbet, partim no- inde varia combinatione ingens illa rerum vum vicinis cautibus jam exuſtis incrementum varietas emanat, perenni& indeficienti pe- confert. ricycloſi propagata. Vides igitur, quomodo Atque adeò continua& perenni Naturæ omnia primùm ex calcè ſeu cinere rerum com- operatione, Ignis ope perennis rerum com- buſtarum, originem ſuam nanciſcantur. n Juſtarum cinis, ex cinere ſeu calce pro con Verùm jam ſingulas ecies, earumque Annn ditione cautium, ſal, nitrum, alumen, vitrio- geneſes uberius deſcribamus. S renn. DE HVYVLOCINESI GLOBI TERRESTRIS, 1. De magna& perpetua Terreſtris Materiæ ſepa- ratione, Arenæ, Sabuli, Glareæ motu facta, ſeu de Argillæ, 5ö, 10t. Lapidum, metallicarumque Miſturarum reſolutione. EAFTFFDDNNNN De Mutationis Glocoſmicæ Cauſis. mu, 1•1 Eocoſmum in perpetuo quodam motu& mutationis in Terreno Globo cauſam, con- „ rerum alterabilium viciſſitudine ver- ſtituit; adeoque duobus quibuſdam veluti ſari, Libro Tertio& Quarto oſten- Morpheis Geocoſinus perpetuo infeſtatur, uno bluvia, nie ppedia ſum fuit; guomodo vero hæc terreſtrium par- intrinſeco per ignis aquarumque ſubterra- an ferum u tium mutatio, quam dꝰouiu, id eſt, materiæ nearum motum; altero extrinſeco per plu- tum in ate- intueamur terreſtris motum vocamus, contingat, hoc lo- vias, imbres, grandines, nives, quæ ſunt une vicillitudo co aperiendum duxi. Certum enim& una- e materiæ terreſtris vectores& promo- n.. isdten 4 nimi Phyſicorum ſuffragio comprobatum tores. nn in cu reſiri neces- eſt, Geocoſmum hunc, uti ex quatuor ele Vix vertices montium occupans, non ter- dien i ſaria mentis conſtitutus eſt, ita quoque ingentes reſtrem tantummodo ſubſtantiam fermen- alcnun oh perpetuas contrariorum elementorum luctas tat, ſed& rupeam ſemeſtri veluti macera- conflictuſque, viciſſitudines rerum ſuſtine- tione quadam emollit: in nive enim metalli- lpe re, tum vel maximè Solis, Lunè, Aſtrorumque corum mineraliumgue corpuſculorum miſcellam 1 differenti ſub alia& alia in cœleſti expanſo conſtitu- latere, Chymica nos docet experientia; o5 binc inc tione,& periodicis circumvolutionibus eum unde hæ mineralibus montium ſuccis jun- eripata dte perpetuò agitantibus. ctæ, miras rerum geneſes efficiunt. Ligue- Fattrahin Tnaagua. Quod in Geocoſmo terreſtre eſt, ex aqua facta verd ardore Solis unà cum imbribus, cbug vngſ ventorumque fatibus gemino maximè mo- arenam, ſabulum, glaream mineralibus ſpe- an ſubſan ſſe mucttio. tu efficitur. Agua quæ univerſum Globum ciebus omnifariis miſtam, ſecum abraden- nes rerum ambit, vi ſiderum in ingentem vaporum ex- do abducit; hæc verdò fluminibus concredi- een. halationumque copiam reſoluta, atque in ta, ab his dum tantæ molis incapacia ſunt, deſtinatis regionibus condenſata, ſi in gut-· qua data via, in longè latẽque exporrectas tas abit, in pluviam, ſi congelaſcit, in grandi- planities inundatione diffunduntur. nem, ſi antequam in guttas abeat, in aiv: linc fit ut montibus qui primo ſeracès ę- vertitur. Pluvia, grando, nix ex flumini- rant, abraſis pinguioribus glebis præter ſa- bus, lacubus, maribus educta, ventorum vio- xeam ſubſtantiam nihil relinquatur; Campi cur mon- lentia in montium regionumque vertices verò, gui primò ſterilitatè ſualebant, aut pa- tes primum diſpulſa, ibi miras illas, quas deſcribemus, ludibus opplebantur, pinguis adventu ho- e e commotiones rerumque ſeminaria fun- ſpitis, deſiderata fœcundlitate heentur: qui ta- rileſcant. dant. Acceſſus verò receſſuſque maris, quem men, uti nil in rebus ſtabile eſt, ſucceſſu æſtum dicimus, 24 horarum ſpatio bis fluens temporum, exuta fœcunditate, in ſterilita- & bis refluens, aquam per ſubterraneos tem denuo degenerant, cum, nivium macera- meatus diſpulſam, uti ingentem peregrinæ tione geluque diſſoluta montium ſcopuloſa materiæ miſcellam ſecum abductam, 5 propago in cruſtas diſſilit, fiſſaque in ſabu- que per fontes, rivos amneſque educit, ita lum glareamque macilentam comminuitur: 7 2 0 7 2 1 5 mirabilem illam dοναινννανν, rerum omnium hæc, glarea ſabulumque imbribus, pluviis rapta, Sect.II. Quomodo ſteriles loci denuo fœ- cundari poſſint. Nowva ſteri- litatis prin- cipia. Sales vege- tabilibusin- exiſtentes nova pro- dunt ſalium ſaminaria. Quomodlo agri nunc ſteriles, nunc fœcundi 352 rapta, inque campos devecta, agrorum fœ- cundum, quo gaudebant, limum ita obtegit, ut culturæ amplius non ſint idonei. Cum tempore tamen& multorum annorum cur- riculis accidit ut herbis, plantis, virgultis- que arenoſa ſubſtantia oppleta, arboribus ſylvoſiſque tractibus veſtiatur: hic quotan- nis, Auctumnali videlicet tempore, folia, fructus, germina, uti vel ſponte ſua, vel ven- torum vi decuſſa in circumjacentes campos, ſive planos, ſive montoſos decidunt, ita)- bernarum nivium, pluviarum imbriumque ma- ceratione, unà cum graminibus in putredi- nem verſa, campos nova terr pinguis pelle ob. ducunt. quæ cum quotannis contingant. ter- ram quoque hinc continud augeri& aſſula- tim aſſurgere, nemo non, potiſſimum in ri- pis fluminum, videt: in quibus luculenter diverſas nunc lapidum aut ſabuli, glareæ- que venas, jam terræ arenaceæ aut limoſæ congeriem, quæ ſabuloſam ſuperficiem, vel- uti cruſta quadam contegat, intueberis: at- que adedò adveniente nova pinguis materiæ congerie, campi novo fœcunditatis conce- pPrae„magnis proventibus agri- colas locupletant. Attamen ſucceſſu tem- poris novà advenientis ex montibus abraſi macilenti ſabuli congerie, per inundatio- nem imbreſque devectà, dum pinguem ma- teriam contegit, aovaſterilitatis vꝛciſſitudline campos implet. Et hoc, quamdiu Mundus ſtabit, perenni alternantis viciſſitudinis lege durat. Quoniam verò germinibus, plantis, vir- gultis, graminibus, foliis, floribus, fructi- buſque, vitrum, ſal, litumen, plurimum ineſt, hinc dum decidentia terræ committuntur, veluti per putrefactionem fermentata, novdam MUNDI SUBTERRANEI depoſitæ aflunu; quo& terra primum palu- doſa, foſſæ& valles impletæ ad planitiem diſponuntur; vel etiam fluminum in alteru- tram partem currentium impetu, quæ quod in una parte corrodunt exeduntque, in alte- ra parte additu augmentoque terrarum com- penſant, ut in nullis non fluminum ripis videre eſt. Atque hinc patet, ſucceſſu tem- poris flumina ex unius ripæ exeſione, ex al· terius verò terreſtris materiæ incremento, cum tempore alveos ſuos mutare. Vide quæ in Tertio Libro uberrimè de hiſce locuti ſu- mus. Sequitur ſecundò, èx advectu ſabuli gros· ſioris, ex montibus torrentium pluviarum- que violentia abraſi, non ſolum campos re- pleri, ſed& laminum alveum ſilicibus ſaxo- rumguè congerie altiorem feri, quorum au- gmento herbiſque ex limo pullulaſcenti- bus, aquam alveo ſuo contineri neſciam, tandem nova planiores campos inundatio- nereplere; quibus tamen à paluſtri aqua per foſſas ſeu inciles liberatis, ſedimento inun- datarum aquarum dum arenaceæ materiæ miſcentur, in opimam, craſſamque dege- nerant. Certè in montanis regionibus ive ſoluta, aquam è ſublimi turbulentam cras- ſa mque arenà, argillà, luto, glareà, aliaque materià quam ſecum rapit mixtam, per loca depreſſiora in flumina defluere, cunctis no- tum eſt: neque verdò à vicinis montibus duntaxat, ſed& aliquot dierum intervallo 33& latere diſſitis, pſammorrhœæ, ſive arenaceæ materiæ motus advectitant, dum ſæpenumero maximos montes fylvas- que vi defluentis aquæ abraſos avectoſque animadvertere Reer uæritur ſecundò,(ur idem flumen qui- præbent ſalium mineraliumque generandorum buſdam in locis 487oõe alluvione natos are: materiam; præ cæteris autem ſubſtantiæ bi- na macilenta, alibi verò pingui limo dotetꝰ tumine turgentes terram mirum in modum craſſam pinguemque reddunt. E ſalilus verò fermentatione diſpoſitis, mineralibuſque gle- zis ex montibus reciſis atque fluminibus corrivatis, aoDον naſcitur mineralium ſoboles; quæ tandem mari vaſtorum devectu flumi- num concreditur. Mare verò omnibus dictis rerum ſpecie- bus auctum fœtumque, fænus concreditum, vel per ſubterraneos cuniculos, vel Solis at- tractu per vapores in altiores aèris regiones elatum, partim per fontium ſcaturigines, Reſpondeo, fripliciter agros campoſque mo- dlo pingues, modlo ſteriles eſici. Primò groſſioris Qumul agri in na. ciem dege- nerant,& deinde in ingueli. nem. ſabuli macræque arenæ affluxuſteriles, argil- læ veròd lutique pinguis oblimatione fœcun- dos reddi. Secundò, ſteriles redduntur flu- minum vehementi pſammorrhœæ exone- ratione in campis facta; fœcundi, leni ma- teriæ fluxu, limique pinguis in camporum planitie ſedimento. Tertiò, germinum, herbarum, foliorumque ex arboribus de- cidentium, terræque commiſſorum putre- factione, quæ uti pinguedine abundant, ita partim per extrinſecam aëris, aquæ nivium, in terrenum pingueque lutum converſa, a- pluviarumque motionem, perenni atque indeſcienti naturæ viciſſitudi- ne, reſtituit. Pericycloſin Naturæ admirandam vidimus; Terreſtri Globo, gros deſiderata fœcunditate beant. —— 7 Quæritur tertid, Quomodo æguabilis cam. porum ſuperffcies,& quomodo colles arenacbi in planis naſcantur? Reſpondeo; eguabilem jam eſectuum particularium, quos in Terre- camporum ſupe fctem feri, dum vel inundatio- —— 2 2—— 4 no Globo efficit, canſds pari pacto per Qæ- ne limus omnibus cavitatibus foſſiſque op- ſtiones exponamus. Quæritur primò, Quomodo agri novi cam- pigue naſcantur, jam ſteriles, jam ſœæcundiꝰ Reſpondeo, hoc fieri arenæ, argillæ, ſabuli, pletis æqua portione diffunditur, uti in aie patet, quæ in placida tempeſtate& leni caſu dum terram operit, planitiem nive tectam æquabilem reddit: ita pſammorrhœa terris, naſcantur. glareꝶæ eæ montibus devectæ,& in planitiem ſine impetu, fluminum vi ejecta, æqualiter limum Qusmolo colles are- nacei in pla. nis locis na- ſcantur. Lan 100 oll al 22 iat LIB. VII. HVLOCINESIS GLOBI TERRESTRIS. 363 limum arenamque diſpergit, unde plana ſu-¶(abrubroque, prout ea varii coloris eſſe ſo- perficies. colles verò tum naſcuntur multi- let, invenies; quod apertum ſignum eſt, plici ratione: Primò /ſcampi glarea ſabuloque arenam cujuſcunque tandem coloris fuerit, ſive ex montibus, ſive ex fluminibus avecto ex dictarum materierum tinctura, in nigre- impleantur coacerventurque: hoc enim dinem verti. pacto alia ſuperadveniente inundatione li Quæritur quintò. Vnde bituminoſa& com. mus glareæ cumulis inhærens cruſtam velu- Juſtibilis terra oriaturꝰ Reſpondeo, terram ti quandam ſeu corium inducit, quod in ger· eæ varia ſalium miſcella in liquorem quen- mina pullulans, eorum radicibus fitmatur. dam pinguem& adipi ſimilem reſolvi, quo Cum tempore verò aliis aliiſque foliorum imbuta Soleque torrefacta, ceſpites, haud graminumque putrefactorum in terram verſo· ſecus acligna, ad minimum ignem accen- rum Iimo ſis materiis collium molem mirificè duntur, cujuſmodi ceſpites uſtiles, quibus augmentat, accedentibus ventorum flatibus, Batavi ignem fovent, eſſe ſolent: cujus ve- quibus aridior arenaceꝝ materiæ campis in- ritatem ſequenti experimento diſces. exiſtentis congeries agitata, in cumulos a- II. gitur, in præcelſos quandoque colles materiæ Accipe terram nigram, pinguem& adipo- Cap. 15 Unde terra bituminoſa. Jurta oſtia Hberina qaomodo arenacei colles orti ſint. Dude tanta rerreſtribus Alebis colo- rum varie- laq tas. Unde coria apidea ter- 78. continuato augmento ſurrectura: quemad- modum in litore maris prope Oſtiam vi- ſam, e eneeeee ſeparatam in vas dere eſt conſtipatos cumulos colliculoſque 8 invenies eam atramento ſcripto- graminibus virgultiſque veſtitos, qui maris%, haud abſimilem; hæc aqua arefacta alluvione& ventis agitati in arenarum pau- tilium ceſpitum colorem proxime referet, latim cumulos aggeſti concreverunt; ac non nigrun! quidem planè, ſed pulleſcen- paſſim ad maris litora complures hujuſmo- fem& neſcio quid bituminis olentem: di cumuli reperiuntur. igni enim admotam ſtatim ignem. non ſe- Quæritur quartd. Unde agrorum terreſtris cus ac ſulphurea concipere deprehendes. nateria, tantd colorum varictate ſpecleturealibi Sed de hituminis ort¹ alibi fuſius. en im terrena ſubſtantia prorſus aigra, non- Quæritur ſextò. Unde coria illa lapidea, nullibi rzhbra, flaua, aut ca- Aida cinereaque Ju drenam inter argillaceamque mateèe riam ſpectaturꝰ Reſpondeo hoc fieri vel ex arena intercurrunt, proveniant, unde& ſamorum in qua jaglandium folia, nuces nucumque in- guorundam varia materia compoſitorum oriei volucra aut gallarum futus putrefacta atque e habeatꝰ Reſpondeo, cum ex montibus in terram converſa, humorem terræ vitrio- Vari ſalium ſpecies vitreæque atque mine- latæ inexiſtentem illico in aterrimum colo- rales glebæ in agros, ſive immediatè, ſive rem tingit. Fulva vero terra originem ſuam mediante flum inum vectura diffundantur, habet à montibus ochra, ſulphure aut ſanda- fit ut temporis ſucceſſu ſuccus quidam pe- racha fœtis, qui in planitiem advecti ibi ter- icus calcarii lapidis ramentis atqus ſa: ram propagant fulvam ſive auream; Arugi- lis„ nitri, aluminis f vitriolique miſtura noſa verd à montibus æratis glebis ſcatentibus componatur; cui ſuperaffuſa 47gilla, aut oriri, vel ex ipſo colore diſcimus. Ouemad- alia quævis terreſtris materia in ſaxum con- moclum igitur aguæ Huminum d diſferentibus vertatur: atque hoc pacto ſaxa infra ter- mineralium ſuccis variè tinguntur, ita& agri ram ex petriſico ſeu lapidoſo ſucco naſci, tum arena ejus coloris cujus gleba eſt, à qua abra· Variis experimentis oſtendemus, ubi de re- ſa fuit, replentur. Undenam vero mineræ C in ſaxum converſis uberrimè ratiocinabi- diherentes iſtiuſmodi coloreracquirant, ali- mur, Atque ex hiſce patet, nullam terram bi oſtendetur. Terra vero nigra agriculturæ implicem in rerum natura Aari, ſed omnes potiſſimum apta eſt, quæ ſit vel ex graminum, variarum rerum miſcella refertas eſſe. herbarum, foliorumque deciduorum putrefa- Quæritur ſeptimò.(ur ad oſtia uminum cus ad mo- ctorumque in terram converſione, qua non* Mae proruentium, ut plurimum arenacei ſolùm terra uti quoque ex animalium ſimo, cumuli, quos pulvinos appellant, reperiantur? nigra& craſſa, ſed& pinguis mirum in mo- Reſpondeo, hoc eſſe ex arenæ limigue, quem dum redditur; cujus hoc experimentum flumina prope oſtia leni& placido fluxu cape. E L. X P E R I M E NTU M I. Experimen- talis colo- rum varie- tas. pleto, quam aqua ſuperaffuſa in orbem ro- tando commiſceas, quæ cum quieverit, ter- ra interim ad fundum dilapſa, aquam igre- dine infectam reperies, qua depleta rurſum aliam aquam ſedimento affundito, rotato, depleto,& aliquoties continuato, donec nigredinem illam à terreſtri materia uni- verſam abſtraxeris, tandem arenam adſper- ſam& ſcabram colore albo, flavo, aut candido TO NM. I. Vas quoddam terrd nigrd aliquouſque im- in mare deponunt, coacervatione; ex mari verd venti fluctus continud verſus oſtia& li- tora impellunt;hinc quam materiam arena- ceam flumina in mare evolvunt, fluctus ma- ris nè ulterius diffundantur, obſiſtunt; hinc arenæ in cumulos aggeſtæ eos, quos diximus, pulvinos efficiunt. Atque hine patet, mare Sue fr, ſucceſſu temporis ab alluvionibus flumi-%% mare, deinde hæ num invectu natis occupari, atque aded in ware quotidie continuo materiæ affluxu augeri, evadant. ut tutò aſſeverare queamus, humiles ad mare regiones olim longè latèque exporre- cum mare fuiſſe:& contra, ubi modo VVy mare Secl. II. Cap. II. 354 mare exiſtit, olim terreſtrem regionem fuiſſe. Verum cum de hiſce uberrime in præcedentt. Libris actum ſit, ea hoc loco re- petenda non duxi. MUNDI SUBTERRANEI ee nihil modò reſtat niſi ut ſigalar memoratæ materiæ rterras in part iculari ſexaminemus; guid unaquæque proprietatis & virtutis uſuſque, unde natales ſuos trahat, His itaque forſan amplius quàm par erat quam fieri poteſt exactiſſimè diſcutiamus. CUII. Quid Terra propriè ſit, unde generetur,& de variis Terreſtribus ſabſtatiis quas Jerras N primordiali rerum conditu Olobus veluti ſecundina quædam condi- tus, aquà undique& undique, teſte corpus, ſoſſile, quod irrigatum ab humido 4 primum emolleſcit, mox avito humore redditur cro Textu, Gen. 1. operiebatur: non in ea montes adhuc, non valles, nullum aliud diſtinctum elementare corpus, ſed omnia confuſa& incompoſita ſub chaotica qua- dam maſſa ſqualebant; donec luce jam crea- ta, Terra voce DE I percuſſa, ſubactis in tra alveos aquis, arida apparuit, ſed lutulen- ta tamen adhuc ſubſtantia, quæ interno ta- men ignis Archeo operante, ſtat im duxi- tiem quandam induit,& tandem in ſaxeam quandam veluti oſſaturam coiit, ne ſub li- moſa maſſa remanens, defluxu ſuo& eliqua- tione ſua omnem receptaculorum camera- rumque Naturæ operationibus neceſſaria- rum ordinem& fabricam deſtrueret; atque adedò Subterraneo protinus agente Vulcano, maſſa illa molis, manu DEl pantoplaſta in vulgo vocant. Terrenus gavimus, ſed propriè terream ſubſtantiam elementatam, quam ſic definimus: Terra pani Terre. liguidum. Atque hinc excipiuntur omnia illa, quæ ſolum irrigata molleſcunt, non tamen liqueſcunt, uti charta, lana ſimilia- que. Excipiuntur quoque ſaxa& metalla, quæ affuſa aqua neque molleſcunt, neque eliquantur. Quamobrem pro certo tibi conſtitutum ſit, quod quicquid effoditur, eique addito humido molleſcit, deinde li- queſcit, id terram proprie dlictam nuncu- pandum eſſe. Quæritur itaque primò. Quomodo terra hæc generetur? Uthæc difficultas enodetur, ſciendum eſt, duplici via& ratione terram hanc in extrinſeca ſuperficie generari poſſe. Primd generatur terrea hæc ſubſtantia eo ratio, ſue xhenoſſle. varias concavitates efficta, calore Subterra- lapidum, mineraliumque glebarum, partime 7 ante dictum fuit modo, partim neo induruit; atque hæc prima fuit Geocoſmi pluviarum, imbrium, aquarumque, ſive ſaxea ſtructura, ad totius Globi compagem ſolidius firmandam à D E O conſtituta. rivorum per montium cuniculos labentium attritione ac corroſſone, qua lapides arena- 7 83 5 8 8 5 2 Quoniam verò in ſaxea illa mole innu- cei& friabiles mineralium glebarum ſub- meræ cavitates, atque ingentes ad montium ſtantia exeſa ac torrentium fluminumque S formationem eminentiorum partium protubera- impetu devecta partim in planiora loca de- tiones remanſerant, ſingulari D EI providen- tia factum eſt, ut luto illo necdum indura- to,& dictæ vacuitates valleſque oppleren- tur,& totius Globi Terreſtris montiumque ſuperficies, hoc eodem madeſcente adhuc& molli limo veluti corio ſeu pelle quadam obducerentur: adeoque primigenia illa ducitur, partim montium cavitatibus, ſca- broſiſque declivitatibus rimiſque hærens, ac ſenſim in terram converſa in herbas, plan- tas, virgulta, arboreſque pullulaſcit, qui eſt unicus Naturæ in Terra finis; atque hoc modo arenacea terra oritur, præter eàm quæ fluminum curſu e riparum parietibus 2 7 maſſa apta fieret ad virgulta agri, herbas, abraditur, quæ partim in fundum decidua, plantas, germina, arbores fructuſque voce Dei percuſſa, producendas, quod tertio Mundi die factum fuit. At que hic primor- dialis Mundi Terreni ſtatus. partim in agros fluminis impetu diſpul- ſa, nova terreſtris materiæ ſeminaria fun- dat. Verùm hic modus, ad omnem XOœοονονανν Quo poſito, jam videndum eſt. guomodo rationem aſſignandam, minimè ſufficere vi- ſucceſſu temporum augmentata fuerit Terre-. detur. Cum enim per univerſam Terreſtris na hæc ſulſtantia, guaſuam vario Solis, Lunæ Globi ſuperficiem terreſtris hæc materia re- Siderumque tum ignis aquarumque ſubter- periatur, utpote ſine qua terræ cultura inu- ranearum influxu varietates ſubierit,& quid. nam Terra illa ſecundum eſſentiam ſuam ſit; hiſce enim cognitis, facilè in ahditorum Geocoſmi eſfectuum notitiam nos perventuros confidimus. Lectorem tamen primò ſcire velim, Ter- ram hoc loco nos non ſumere pro terreo iſto ſimplici& incompoſito corpore, quod Phy- ſici elementum dicere conſuevere, quam- que nos in rerum natura exiſtere, ſuprà ne- tilis foret, certo infallibili argumento te- nendum eſt, aliam quandam terrenam ſub ſtantiam eſſe præter eam qud e& detritu la- pidum fluminumque inveclu ft. Videmus enim in longè latẽque exporrectis 2l8. nitiebus myricis ericoſiſque locis, ubi nec montes ſunt, neque flumina, quæ deciduarum arenarum cumulos advehere poſſint, copioſam pingulſſimamgue terram re- periri; poſito tamen, hujuſmodi wanß oca belbr. nn, ſu bdl in E f LIB. VII. HVLOCINESIS GLOBITERRESTRIS. 335 Cab. II. loca fluminibus irrigari, dico nihilominus, regioni tuæ propria eſt, aperto 05 ali-Euper. quod hæc, uti montium repagulis carent, ſald in terra latere herbarum yproductivum, Aumulo jta quoque ob planitiem inundationibus quod nos aliud non dicimus eſſe quam ſa- 98 non fint ita obnoxia,& conſequenter ne%s terræ mixti vim fœcundam, cujus ope ter- bus naſca. que arenas limumque, quibus camporum ra irrigata, Soliſque calore animata mox 85 planorum vaſtiſſimum ſpatium oppleri pos- in germina prorumpat. quæ omn 1a multum ſit, ducant: Experientia quippe docet, foſſas promovet ſal putrefactis graminibus plan- in hujuſmodi planitiebus factas poſt non- tiſque inſitus, ex ſe& ſua natura ad id quod nullorum annorum decurſum, novà ter- in vivo gramine fuerat, regenerandum pro- ra repleri. Undenam itaque hijuſmodli terra, elivis. S enim he rbam guandam, uti in præ- 1950 quæ nec invectu fluminum, nec montium cedentibus diximus, in ſalem reduxeris ſa- Aus ſemina- abraſione fit, naſcatur, explorandum eſt. lemque extractum terræ indideris, is eam 79 950 Rurſus in altißſimorum montium planitiebut, ſpecie herbam, è qua ſal eductus fuit, pro- ben e imo in ipſis verticibus nonnulla planitie ducet; uti ſequens me experientia docuit. 4% fa, inſtructis, uti ſepe ſæpius mihi obſetvare li-· De hiſce naturæ miraculis fuſius in ſeguenti- e cuit, copioſſſiima pingulſimaſue terreſtris ma- gus Libris ſuo loco. Quoniam verò multis a teriæ gleba, paſcuis aptiſſima reperitur, quæ in locis ubi arbores non ſunt quæ folia de- tamen nec attritu montanarum rupium ſa- cidua terræ ſuppeditent, imò intra rimas xorumque, nec fluminum, quæ iſtic mini- montium& intima terræ viſcera hujuſmodi mè reper iuntur, corroſione congeſta accu- terra nullibi non obvia enaſcarur, id quomodo mulari queat: quin ſi vel terram effoderis, ſat jam reſtat exponendum. ſemper novam& novam terram reperias, non In præcedentibus Libris affatim docui- Snoa coriis arenaceis concretam, non ſabuloſis mus, interiorem Oeconomiam Ceocoſmi, ſub.- he glareoſiſque diſcriminibus diremptam, ſed terraneorum ignium vi perpetuis halitibus va- tium, ur- 0 8 7 ticumque F montium conſiſtentem, niſi tamen div]ν,jeum mine- petuò ex fiſtuloſa terræ montiumque ſub- naſcatur. ralium glebarum intercurſu terreſtris dh- ſtantia, innumeriſque fibris rimiſque, qui- beic interturbata fuerit, tunc enim vel ai- bus Tellus pertuſa non ſecus ac corpus hu- gram, vel ſlavam, vel ſubſuſcam terram gene- manum capillaribus venis refertiſſimum rabit, uti poſtea dicetur Undenam itaque eſt, ex ſpirent. Hinc fit, at vapor halitibus hujuſmodi terra, quæ nec aquarum attritu, miſtus, intra dictas rimas. fiſſuras, meatus- neque montium ſaxis in arenacea corpu- que ſemper aliquid ſecum d ſaxoſa aut minera- ſcula corroſione reſolutis efficiatur, origi- Ii ſubſtantia abradendo devehat, quod poſtea nem ſuam nanciſcatur, ea qua fieri poteſt intra dictos meatus, aut in ſummis mon- hn ſagacitate nobis inquirendum incumbit. tium, humido accedente, condenſatum, in en porctee Dico itaque, id primd eæ graminum, her. ſterram abeat ejus ſpeciei cujus ſaxa aut mi- ina, ſolia barum, virgultorum, foliorum arborum ven- neralia ‚quæ attriverit, exſtiterint; nam ̃* tis diſperſorum quæ tum in dictis planitie-· ut ſard dictum fuit,/ guiſpiam foſſam fecerit „vibas bus tum in altioribus montium planis uberi in dictæ terræ planitie, eam paſt nonnullos an- convertun· proventu oriuntur, annua putrefactione fieri nos nod terrd repletam reperiet, humor e- r. poſſe quæ in terram tandem converſa, ter- nim accedente fuligine lutum conficit, quo reſtrem materiam, ex inſito iis ſale ac pin-· ferra perpetua additione augetur. Verum guedine, fœcundatam augmentent; quod quoniam hæc melius comprobari non pos- uti quotannis fit, ita quoque avα terræ au- ſunt, quàm experimentis, Lectori ſequens gmento plana ditari neceſſe eſt. Folia au- exhibemus. tem, gramina, herbaſque hybernis ſive plu- viis ſive nivibus maceratas putrefactaſque F 85 in terram converti, annua circa Novembris De Terræ generatione in planis& montibus. principium, docet experientia; adeoque A Ocipe vas ventricoſum tenui orificio in- tritum eſt, ut me de eo amplius dicere pu- ſtructum, quod terra obvia ad dimidium 2 deat. Terram verò inſita ſibi graminum plan- uſque repleas, hoc am Ter tarumſque ſemina continere, ſequens docebit deinde igni ſuper- 11 experimentum. impoſitum exhala- —5 re permittas: terra 1 ſiquidem concepto Replepuriſſima terra, quæ nullis aliis ſe- calore ſtatim in fu- 15 minum miſcellis contaminata ſit, ad me- mos mixtos vapori 1* dium uſque ampullam vitream, quam Verno reſolvetur, quod u- tempore in allißſima turri procul à pulveri-· bi peractum fuerit, bus varia ſeminum miſcella refertis remo- invenies circa ori- tam, aëri exponito, cooperculo ſuo tenui ficii anguſtiam vel- 4 ſoraminè, quo aër penetrare poſſit, inſtru- uti nitroſam quan- 1 1 ctam;& poſt menſtruum ſpatium reperies dam materiam. quæ rerram ejus generis herbam protuliſſe, quæ vaſi ex fumi vapo- Vy 2 riſque ExPERIMENTVUM I. 70 ＋ 1 1 21 rn S ————— ————— 356 MWUVUNDI SUBTERRANE!I gecd. II. riſque corpuſculis ibi condenſatis accre- terreſtrium orificiis concretis; hæc enim verat, atque hæc contrita ſtatim terram pluviis imbribuſque poſtea diluta in terram ejus, ex qua educta fuerat, odore, ſapore, propriè dictam abit. Cum vero fumi iſtius- colore 8 Patet itaque, eodem pacto modi vaporeſque perpetuò durent, efſe- in terreſtris globi ſuperficie terram gene- ctum quoque inde perpetuum eſſe, neces. rari ex fumis vaporibuſque in pororum ſe eſt. CAnmnr III. Unde tanta Terraruum diſferentia naſcatur. tis Terrarum explicanda eſt, quod ut Jerra ſimpliciter conſiderata, ſi primas& majori cum methodo fiat, nonnul- ſecundas qualitates conſideras, Cab. III. Oc loco genuina cauſa tantæ varieta- las terrarum ſpecies primò exponemus Simplex. Macra, pinguis.] 1 1 Rara, denſa. Si colo- Alba, nigra. Dulcis, amara. Mollis, dura. res ſpe-] Flava, cinerea. Acris, inſipida. Eſt velg Gravis, levis. des, illa“ Rubra, purpurea. Si ſaporem. f TauαbfIu, au- Una cum medie- eſt vel Viridis, ſubrufa. ſtera. tatibus earum. 1 U Atque hæ ſunt differentiæ terrarum, quæ ſtribus portionibus, ex Oceano, Maribus, nie partim ſmplices, partim compoſitæ ſunt, vel lacubus, flumin ibus, ſtagniſque in altiores mineralibus mixtæ ſuccis, uti colores mon- aëris regiones educitur. Otfumqueè terræ ſtrant, vel lapidoſis ramentis infectæ: quæ gignendè aptum jam nobis reſtat compro- inter ſe mixta combinataque, innumerabi-· bandum. Et ut à multiplici cauſarum in ge- lem pene terrarum differentium varietatem neratione terrarum concurſu incipiam; exhibent. Si enim ,mplices terræ diſferen- Dico præter eam in præce dentilus dictam tias 12 inter ſe combinaveris, enaſcentur xννονννεονν rationem, multo plures concur- 47 9001Goo, differentis terræ miſcellæ, ut in rere: adeoque terra daverſis modis generari 11 margine patet,& in arte poteſt. 2 2 noſtra Combinatoria fuse Modus primus xHνοννticus cauſatur d l. 3 6 oſtenſum fuit; quibus ſi derßitate terræ in utero Geocoſmi delite- πνννt en dult 4 24 junxeris metallicas terras, ſcentis vel puræ, vel miſtæ. Si itaque Ca-m an aul 5 120 jam Combinationum non lor ſubterraneus egerit in hujuſmodi terram 1¹5 6 72⁰ erit numerus: ut proinde puram, ipſa terra attenuata halitus à ſe emit- berl 7 5o4O non mireris, tantam re- tit, quæ ſunt corpuſcula ſicciſſima, in quæ i0 840320 rum varietatem terrarum- terra vi æſtus attenuatur reſolviturque; hæc ſec 9 362880 que differentium multi- corpuſcula per rimoſas terrenæ molis fiſſu· 150 10 3628 80⁰ tudinem reperiri. His ita- ras, rimas. venaſque deducta, ubi humeſcen. bef 11 39916 300 que obiter expoſitis, jam tem aut laſ idem aut terram repererint,. eidem 1le5 12 47900 60 ad id, quod in initio polli- miſta in terram ejus proprietatis, cujus ter- emn citi eramus, id eſt, ad cauſas tantæ varietatis ra, ex qua exhalàrunt, convertentur. Si vero Jun perſcrutandas progrediamur. impurtor terra ab igne attenuata in fumoſa j Quæritur ergò, ande tantæ diſferentium ter- corpuſcula reſoluta fuerit, illa humido va- rarum ſpecies originem ſuam trahant? Hanc pori juncta intra cryptas aut rimas mon- quæſtionem ut quàm penitiſſime ſolvam, tium eam terram generabunt, cujus proprie- ſuppono primò ex prioribus Libris, Ignem tatis eſt impura terra. Si pura fuerit, candi. per untverſi Geocoſmi viſcera dam; ſi impura argillaceam,& ſimile quid. Si diſfuſum omnia vi ſua animare. Suppono ſe- bituminoſæ terræ hujuſmodi halitus permi- cundò, eſſe in intimis terræ viſceribus diver- ſti fuerint, terra pinguis& uſtilis, pro ratio- 0 ſas ſive terreas, ſive lapidoſas, mineraleſque ne caloris vel blandiorisvel vehementioris p ſubſtantias, in quas ignis continuo agat, Sup- generabitur. pono tertid. aterias haſce ab igne agitatas, Modus ſecundus dependet 4 conſtitutione duf. 155 copioſos à ſe halitus fumoſque ſive vapores locorum aut ſiphonum terreſtrium;/ enim“ f emittere. Suppono quartò, fotam Terram halitus terreſtrium maſſarum magno impe- dh fiſtuloſam, venoſam, innumeriſque fibris tu per arctas anguſtaſque ſemitas canalium ſ. per univerſum Geocoſmi corpus deductis rranſierit, ſemper aliquid à maſſis ſive ſa- 1 inſtructam eſſe. xeis, ſive mineralibus, ſive terreis corro- 1 Hiſce poſitis dico, duplicem hoc loco ha- dendo abſtrahet, uti ex ſaperiori expefimen. 10 litum vaporemque conſiderari poſſe: Unum ⁊0 patuit. Unde hæc evecta in ſuperficiem 1 qui ex Igue Subterraneo intra Terræ viſcera rerram generabit lapillis, arenis glebiſque 10 excitatur; alter qui ex Solis attractu ex terre- ſquamoſis refertam. Si vero per cavernas 0 trans- LIB. VII. HYLOCINESIS GLOBI Cab. III. tranſierit, tun c humido mixta zerram effi- ciet ejus naturæ cujus vel crypta eſt, ine. ralibus reſertam. Meduster- Modus tertius, dependet d commixtione haliluum& vaporum: ex his enim optimè mixtis naſcetur:erra pinguis, bene compa- ca& ſine rimis, undiquè ſibi cohærens, iis- dem verò non bene commixtis naſcetur ter- ra priori prorſus contraria, Hiulca, rimoſa, ac poris referta. Modus Modus quartus. Shalitus tranſierint per kaen mineralis materiæ fbras, tunc vapori con- glutinanti juncta per ſolitas fibras profecta producet pro ratione mineralium, rerram, hic æroſam& viridem, ibi ſulphuream, alibi 0 ferrugineam, alicubi ſalinam, aut nitroſam, vel aluminoſam, aut vitriolatam, aut mercurialem 8 885 & ſic de cæteris. ra in lebete poſita pollet. Si en im terra can- Modus Modus quintus, dependet à Solis virtute: dida fuerit, uti creta, Samia,& ſimilia, fu- erperimento gne, jic enim calore ſuo extrinſecam Geocoſmi liginem candidam; ſi terra pinguis& hitumi- probauur. ſuperficiem impetens, terreſtres portiones 10ſ% znigram, ſi ſulphurea, fulvam ſi roſa, in halitus, humidas vero in vapores reſolvit; viridem in fuliginem abibit;& ſic de cæte- & uti ex halitibus ingens ſalſugineorum, ris idem judicium eſt; quæ deinde unà cum ita ex humidis ingens vapidorum corpuſcu- humido juncta in zerram degenerant. ejus lorum copia in ultimas aeris regiones attol- terræ, exqua exhalarunt; Halitus enim hu- litur, ubi condenſata& intra altiſſimorum juſmodi fuliginoſi per poros terræ fibraſque montium juga, terreſtriumque regionum intimas depulſi in ſuperficie ſub iſenſſbili planities ventorum vi diſpulſa, terram non pPulvere latentes, vel pluviis, rore, pruina, A ſolùum augmentare ſed& longo temporum Nnive zu lerram degenerant. Eodem prorſus escaa gunmedo decurſu generare poſſunt. Quemadmodum modo quo Chymici per dicta inſtrumenta e gae ent enim terreſtris ſubſtantia vi ignis in cor- fuligines, tutias, flores metallicos intra re- 357 Exper. retur ex ha· 8 leibus c puſcula ſicca, quibus halitus ſeu fuligines ceptacula, conoſque campaniformes repe- cauſatu uaporibbs conſtant, ita humida in aquea corpufcula, rire ſolent ſubinde quoque ex ſimilibus ae quibus vapor conſtat, reſolvitur;& fuligo fuliginibus ingentem 45dr argyri copiam re- n quidem halituoſa in appropriata regione per periunt, quod apertum ſignum eſt, in terre- antiperiſtaſin accenſa vel ſub carbonis aut al- Nfibus ſubſtantlis combuſtibilibuſque rebus terius materiæ aduſtæ oma decidens, terræ id delituiſſe. Quid enim aliud ſunt fuligines u, 1 reſtituta in eam convertitur; vapor vero unà caminorum, quàm halituum à lignis cæteris- turque:k ſecum variam terreſtris materiæ miſcellam que combuſtibilibus rebus vi ignis ſeparata rapiens in ſuperiori regione reſolvitur, hinc leviſſma corpaſcula in lateribus caminorum per pluvias, nives, grandinem, terræ portio- aee coacta, quam fuliginem dicimus: nes vapori inſitæ, terræ redditæ pariter in quæ bumido ſubacta exſiccataque terram ni- eam, perpetua pericycloſi convertuntur. νm exhibet. Quamvis prior modus, guo per ſulterraneos COoROLLARNIVNM I. ignes terreſtris ſubſtantia in halitus reſolvitur Ex hiſce patet, ande terræ metallicꝶ origi- cur in una terris generandis magis genuinus ſit. Sed nè nem ſuam nanciſcantur: mirantur enim mul-& dem 5 8 5 regione tan- quiſpiam forſan huic noſtro ratiocinio con- ti dum nunc hic terram ſalinam, aut nitro- i terrarum tradicere videatur, id ſeguentibus emperimen- ſam, aut aluminoſam, aut vitriolatam, nunc diverſtas. 4is confirmandum duxi. aliam reperiunt, jam ibi ſulphure totam con- e cretam regionem; modo alibi Situmine aut Cauſam& honoyeſloꝶ us ad oculum oſtendens 08 e 8 fſochrâ oppletam,& ſie de cæteris: qui ſi Na. Poniro ſupra focum lehetem A amplum turæ proceſſum noſſent, admirari deſine- terrd qudlibet nonnihil humeſcente ad rent. Cum enim hujuſmodi ſuperficiales ter- medium uſque refertum, ſupra vero lebetem ræ in intimis viſceribus, ejuſmodi materiæ ſuſpendatur vel ex terra cocta, vel ferro, vel quam referunt copiam habeant; vero 3 alia quavis materia receytaculum B̃ ſub cam- materiæ in halitus vi calore reſolutæ, uti ſibi * panæ forma effictum, cui tubi exigui indan- ſimile ſemper& ſucceſſiye generant, ita tur C DEF in fine ſubtiliores; deinde ac. quoque per poros fibraſque terræ eahalatæ in cenſo igne VS carbonibuſque advolutis le- ultimam uſque ſuperficiem continuata fu- beti, ſtatim rerra in halitus reſoluta in re- liginum coacervatione propagantur; adeo- ceptaculum abiens, ibidem tubis in ſerta 72 que etſi inſenſibiliter, extimam tamen rer- faliginem abibit, quæ vapori juncta in terram ram cujuſcunque tandem ſpeciei ſit, acceſſu abibit ejus coloris& qualitatis, quibus ter ·& aceretione ſua augmentant. Ny Co- Cur montes 7 8 5 penperab de. ves, qui perpetuis pluviarum, niviumque in- in, non juriis deteruntur, diminui tamen à tot mil- diminuan- 3. 5 tur, 3 70% libus annorum, aon videantur: qu ia videli- ams. cet halitus ſuliginoſi per intimas montium fi· tiocinaturi ſumus. ibidem vel petrifico ſucco, vel humido ambiente iiſdem miſto, ſaxis accreſcunt. Sed de hiſce in ſeguentibus copioſior dabitur di. cendi materia, quando de lapidum geneſi ra- Hinc patet quoque, quomodo ſaxoſi mon- l De Uſu pariarum Terrarum. Cab. IV. Erreſtres quas paulo antè innuimus mine Hoeueia Hepbſtiæ, prope quam collis ſullſtantiæ, multiplicem omnino iſum colore fulvo, combuſtoque ſimillimus, nec yabent apud variarum artium profes-ullam ex ſe ferebat plantam, nec ſaxum, nec ſores, quas ordine exponemus. Et primò ſaliquid aliud, ob nimiam haud dubie ſum- quidem ſunt nonnullæ ſummopere aſtatæ mamque ſiccitatem juxta atque tenuitatem Medicis ob inſignem, qua pollent, virtutem omnis coagulationis expertem atque ex hoc colle olim tempore Caleni terra hujus- 358 MUNDI SUBTERRANEI gect.II. CoOoROL LARIVM II. bras uſque ad extimam ſuperficiem Pr opagati corolſi contra venè na. 0 5 modi eruebatur, adinſtar rabricꝶg, quam 150 AlA vocat, intenſo rubore ſuffuſa: modum lualuſu Quarundam terr arum in Medicina. quo hærcterra eruebatur,& cærimonid, gui- enebui Nter cæteras terras celeberrimæ nullo non hus parabatur, fuſe deſcripta vide apud Cale- tempore fuerunt, Jera Famia, Lemnia, num lib. 9 Med. fimpl. Bolus Armenia, at poſteris temporis Meli. Dicitur etiam Terra ſigillata ob figuram lem renſi, MIa jorica, ſimileſque, de quibus or- Capræ, quæ ipſi olim imprimebatur,& inde guae — ella dine agendum eſt. 1 SCamia terra, A Camo Inſula Archipelagi, in batur, quamvis à Caleno ei Pianæ ſimula- erræ Samiæ. 8 7 2——85 qua effoditur, ſie dicta, 1 heophraſii tempore crum impreſſum fuiſſe feratur. Sed cum ca- Theophra- 5 ſtus. venam habebat in longum extenſam altitu pra Oianæ dicata ſit, facile unum cum altero dine bipedali latitudine multò majori; u- confundi potuit. Hodie alia terra Arabicis trinque verò ſaxis obſepiebatur terra. equi- characteribus paſſim proditur, quæ utrum ex bus fecernebatur: venam in medio habebat Lemno aut Samo aſportetur dubitant mul- optimæ notæ adinſtar medullæ, deinde a- ti; quidquid ſit, locum ſanè ſecretum& cu- lias atque alias venas ſaxeo ſttamento di- ſtodia obſeratum tenere audio; neque quis- ſtinctas, virtute tamen mediæ impares. quam ſub pœna capitis indè quicquam exi- pioſcori· Daæ verò reperiebantur Dioſcoride teſte in mere poteſt, niſi quibus ex officio id incum- . Samiis fodinis, hujus terræ ſpecies, una col bit, ut effodiant. atque in trochiſcos forma- Jyris, altera Aſteris nomine vocitata: illa tam ſgillo Baſſa, Vezirii aut etiam Impera- oculorum medebatur in firmitatibus, excel. toris Sigillo muniant: ut proinde multi du- lentiſſimum meritò dictum τ ð eαννα bitent, num hujuſmodi Sigillata rerta eadlem v%Nel: Alter Aſter, vel ob ſtellæ ei figuram cum veteri illa Lemnis ſit. Ego ſanè ſi non impreſſam vel ob lucentes inſtar ſtellarum omnino eandem, ſaltem non diſparatæ arenulas aureas. quæ ipſi inſertæ ſpectaban- naturæ eſſe, ex eſfectibus ejus arguo; cum Diſſert aſter tur. Perperam ſentiunt ii qui reram hanc& rubro colore non ſecus ac vetus illa ſplen- Samiam candidiſſimam, cum Aſtere Samio ſeu deat; veterem etiam inde rahricam voca- mia. alco confundunt; cum toto, cœlo illa in- bant,& ſanguine capræ tinctam, quam ter ſe differant, de quibus alibi; utraque tamen tanquam fabulam vulgi ridet Cale- adſtringentis naturæ ſanguinem exſpuenti-· nusʒ ſed nativa ſua fubedine conſtare multis bus prodeſt, contra venena quoque à ntido- probat, qua& moderni temporis terra fgil- tum exquiſitiſſimum, de quibus vide Dios- lata conſtat. Vires medicæ in ea hodie eæ- 1 coridem. Ajunt intra Samiæ terræ venam in- dem quæ in veteri; ſiquidem contra letha- veniri lapidem illum S9• haud abſimi- lia venena egregii antidoti vires habet, cum lem, quo Artifices auro argentoque in ſum vino pota; venena introſumpta, vomitione mum nitorem poliendo utuntur. pellit, lethalibus ſerpentum ictibus morſi- Tennos lemmnia rerra A Lemno Inſula Archipelagi, buſque medetur. Sed de hujus viribus uſu- 50 in qua effoditur, ſic dicta, quæ& OSαιν A que medicovide Hioſcofidem, Plinium, 2 dicitur. 5 2 1 ſerpentum haud dubie multitudine nuncupa- ſenum, Matihiolum alioſque. Cardanus 4te Muendl ta, quorum morſibus lethiferis DEUS OPT. ſferi poſſe terram ſigillatam ſimillimis virtuti- MA x. terram hanc venenis ſerpentumqueſ bus præditam aſſerit, ſi quis communem toxico profligando, mirum in modum op- argillam in pollinem redactam aqua ſcor- portunam produxiſſe videtur; cum nallum dii, in qua juniperi ſemina incocta ſint, venenum ſit cuĩ natura non ſuum antidotum ſub igne& in trochiſcos aptet. Miſit non Dioſcorid. Oppoſuerit. Fuit olim teſtibus Pioſcoride, ita pridem ad me ex Helvetia ubi effodi- Oilnu, Plinio, Galeno, Urbs Vulcano dicata, no- tur, Chriſtophorus Schorer, territorii— nenſis eαDο, ,gillum capræ à Dioſcoride dice- im. res terya Lemnie. ioſcoridl. Plinius. alenus. ardan. ſnuIn. 8 unn ſe. 700 1 1 l, J40 1., el u. inG vriz En) diqle lucg lü, g n bun lüme 10 100 90 LIB. VII. HYLOCINESIS GLOEBEITERRESTRIS. 359 cab. IV. nenſis præfectus, rerram Lemniæ ſmmilem. veniant. Fit quoque ex rubrica in ollis novis ee, quam veram& à priſcis deſcriptam eſſe pu- luto circumlitis, tanto ubique melioris no- Rabricam. tat; cujus ob virium præſtantiam quendam te, quantò in caminis diutius arſerit. Vi- concivem ad centenos annos vitam tradu- dentur autem hæ duæ terræ Ochra& Rubrica xiſſe ſcribit. Sed ad alia. reciproca quadam converſione in ſe invi- Bolas Ar-. Terra Armena, quam bolum Armeniam quo- cem tranſmutari. Siquidem ex ochra uſta fit nena eſu que dicunt, id eſt, glebam ex Armenia alla- rubrica fabrilis, quà fabri in deſignandis li- en em quæ tametſi ſpeciem lapidis exhibeat, neis utuntur, chordæ, quæ iſtiuſmodi ru- admodum tamen mollis eſt& friabilis;& brica imbuitur, vibratione tabulis trabibus- quia validiſſimè ſiccat, ideo juxta citato- que ligneis impacta. Verùm cum Ochra in rum Medicorum ſententiam, rormina, coli- rubricam vertatur vehementis ope caloris, cam, dyſenteriam, hæmorrhæam, rheumata, non video, quomodo ex rubrica in minus phthiſin curats peſtilentibus morbis, ulceribus- intenſum colorem retroverti poſſit, Quare que pulmonis, aſthmatique mirum in modum puram putam oculorum illuſionem eſſe pu- confert: enenis præterea erodentibus uti to, qua dum ex rubrica ochram coquunt, co- cantharidum, putrefacientibuſque lepo- lorum diſparitate decipiuntur. ris marini non tam ſiccitate tenuitateque, Pulvis paretonius, quis verè& propr iè fue- αονανο- quàm ſpecifica quadam virtute& qualitate rit olim, uti Pl inius& litruvius inter ſe dis- 88 ſalutifera remedio eſt; ſed cum tam multi- crepant, ita in hunc uſque diem, quænam Vitruvius. plici mercatorum impoſtura dicta terra de- ſpecies fuerit, ignoratuf: hoc ſcitur, à Pi- pravari poſſit, diligenter attendendum eſt, ctoribus maximè uſitatam fuiſſe, ex Ægy- 1 1 quomodò falſa à vera, quibuſque ſignis di- pto& Creta Inſula allatam. ſtinguenda ſit; de quibus conſule pharma- De pulvere Puteolano aquis immerſo lapi- copœos. deſcente, in ſeguenti Seclione uberius dice- „ Melitenſis iiſdem prorſus facultati- tur. Jam ad alias ſpecies terrarum deſcri- kſle lie. bus pollet quibus præcedentes;& effoditur bendas progrediamur. Haang ſal luenſi. ex certis plagis Inſulæ Melitenſis ad mare, . Kedna non remotis civitate veteri,& ad cryptam Terræ Agriculturæ utiles aut inutiles. um cun S. Pauli, ex qua ego ipſe manibus mèis non terta n exiguam copiam unà cum gloſſipetris erui, Heties 46 qur umn de quibus ampliſſimè ſuo Ioco. Hæc terra ee Wmn multiplici candidiſima eſt.& variis Sandtorum figuris fi. ſpecierum differentia ſubdividuntur: aut guatur, magna in morbis quibuſcunque ve- 88 eſt nequequ nenoſa qualitate infectis, profligandis non 1. Pinguis aut macra. Prior natura dulcis, fœ- tam naturali, quam Divi Pauli privilegio& cunda, ab Agricolis u- 7 2 2 N 8—— benedictione, uti piè credere licet, imper- nicè deſiderabilis, o- tita eidem virtute pollet. mnibus frugibus pro- lurie lr. Sunt& aliæ terrarum ſpecies, v. g. Ochra, ducendis apta, nigra Lemlt Hes Kubrica, Sile, Ererria Chia, Selenuſta, Cimo- modice. lia, pignitis, Melia, Ampelitis, ulvis puteola- 2. Macra. Macra contra, uti con- nus, Creta, Aegilla, Lutum Apuliæ, Myrrbi, trariis qualitat ibus Porcellana, Majorica, Tripolitana,& innu- pollet, ſic nil prodeſt meræ alig, quarum ſingulæ à locis plerum- 3. Pinguis& rara. Pinguis& rara, tum ob abbe que, in quibus eruuntur, nomen ſortitæ bonitatem, tum quia 1 ſunt. facile arabilis eſt, A- ahre. Ochra à foſſoribus Sile dicta, eſt terra fos- gricolis cumprimis wulrica. ſilis fulva, auripigmento haud abſimilis, 71 Ideĩ i 55— atra eeß nunc luteo ſeu ſubflavo colore. Græcis 4. Pinguis& ſplſſa. Hæc etiamſi ex una par- 1 dicta,& pigmentis adnumeratur, eſtque te pinguedine ſua 880 0 illa non ſolum in metalli- fructum promittat, cis. ſed& in propriis venis reperitur, præ- ex altera tamen cul- ſertim in æris plumbique fodinis, cujuimo- tu difficilis,& mino- di compluribus Europæ locis, potiſſimum ris deſiderii eſt. oalrague- in Germania effoditur. Hæc ſcilicet ochra 5. Macra& ſoiſſa. Hæc ob lapidoſas gle- oeh fae. variis modis fit. Primò plumbum in ampul- bas, præter ſpinas& lam vitream oblongam conjicitur, forna- tribulos nil aded a- cique impoſitæ ignis ſubjicitur, atque tam liud promittit ſuis diu coquitur, donec ochræ colorem traxe- cultoribus. rit, qua pictores ut plurimum utuntur. In 6. Pinguis mediocriter. Ex ſeminum genere ſi- Germania ſic eam fieri obſervavi: plum- liginem& hordeum bum exurunt macerantque, deinde ite- maxime amat, ex le- 1500 rum exurunt& macerant,& hoc continua- guminibus fabam, li- 1 to repetitoque labore, donec colorem il- num, cicer, canna- lum pigmentis aptum quem deſiderant, in- bim. 7. Ma-· Cur ſubinde aut triti- cum aut hordeum transplan- tatum in tranſmu- tentur. Signa ex quibus quæ- nam terra bus feren- dis apta ſit cognoſcitur. In Virgilius. n Georg. 1. 36⁰ Sect. II. 7. Macra mediocriter. Lupina& avenas amat, producit, atras, amaras,& macilentas, dices quibus re· terram ejuſdem proprietatis eſſe. fuffocantem. Tertid. Si rhamnos, paliuros& ſpinoſam Nec verò terr ferre omnes omnia poſſunt: Fluminibus ſalices, craſſiſqus paludibus Alni Maſcuntur; ſteriles ſaxoſis montibus Orni, Littora myrtetis lætiſſima; denique apertos Bacchus amat colles, Aquilonem& frigora Hic ſegetes, illic veniunt felicius ub, 0 Arborei fœtus alibi, atqueè injuſſa vireſcunt W Gramind. 00 De ſgnis Terræ macræ& pinguis, raræ& denſæ, ſalſæ& amaræ, humidæ, gravis, le- Vis, ita canit: MUNDI SUBTERRANEI frugibus pinguioris ſucci ferendis inido- nea. 8. Spiſſa mediocriter. Rapas, raphanos, ave- nam amat. 9. Pinguis mediocriter. Omnibus& frugibus dis peridonea. & leguminibus feren- Atque hæ Terrarum ſpecies aut dulces ſunt, aut amaræ, acres aut auſteræ; aut quoad co- lores ſunt aigræ, aut allæ, flavæ aut rubræ, fuſcæ aut cincreꝶ, ex quibus ſignis Agricolæ maxime conjiciunt, quamnam plantam cujuſvis tandem generis cumprimis appe· De notis terræ nigræ& ſterilis ita canit; tant. Terræ verd metallicis ſuccis miſcelliſque 5 imbutæ cum radices herbarum exedant,& corruptionem inducant, ab Agricolis repu- diantur: Arenoſæ verò& glareis ſabuliſque refertæ, uti ſpinis& tribulis proferendis ſunt idoneæ, ita quoque ab Agricolis ut plurimum tanquam inutiles repudiantur. Atque ex hiſce patet, cur triticum aut hor- deum in nonnullis terris conſitum, iu ſfliginem, Sinuallis in avenam gquoquè convertatur: Ra- tio in promptu eſt, cum enim hæc duo fru- ſliginem menta pinguiſſimum ſolum appetant, fit Saenam ut in macilento& ſterili agro, ſuccis etiam metallicis referto, humorem, quo indigent, ſufficientem non reperiant, ac proinde ea à naturali ſua bonitate, nutrimento defi- ciente,& radicibus acredine ſucci conſum- ptis ſemine degenerante deficere neceſſe eſt. Quænam verdò terra ſingulis rebus fe- rendis apta ſit, agricolæ ex herbis ibidem exor ientibus cognoſcunt, hiſce regulis uſi: De terra ſpiſſa& rara ſic canit 2. I. Georg. Primò. Si ager quiſpiam ſua ſponte herhas Secundò. Si juncis, arundine, cypero, ſi- libuſque abundare repereris, aliginoſam terram dicunt, humido abundanti ſemen 7 ſobolem producat, dices eſſe cultu diſicilli. mam, utpote quæ raſtra& vomeres ingen- tibus glebis oneret; cæteroquin frugibus fe- rendis non inidonea. Vrgilius ſanè in Geor- gicis, terrarum qualitates optime deſcribit, quas hic apponere Lectori gratum me fa- cturum exiſtimavi. Et de temperamentis qui- dem terrarum ita ſcribit 2. Georg. f Taxi. ö Diſiciles primò terræ, colleſque maligni Tenuis ubi argilla& dumoſis calculus arvis Palladia gaudent ſylud vivacis olivæ, Indicio eſt tractu ſurgens oleaſter eodem Plurimus,& ſtrati baccis[ylutſtribus agri. At qud pinguis humus dulciguè uliginè læta, Quiquè freguens herbis& fertilis ubere cam- Pulg, Qualem ſapè cava montis convalle ſolemus Deſpicere; huc ſummis rapiuntur rupibus amner Felicemque trabunt limum, guigueè editus Au- ſtro, Et fllicem curvis inviſam paſcit aratris. 9 Nigra ſerè& preſſo pinguis ſub vomere terra Et cui putre ſolum(namque hoc imitamur arando) Optima frumentis. Nam jejuna quidem clivoſi glarea ruris, Vix humiles apibus caſias roremque miniſtrat, Et tophus ſcaber& nigris excſa chelydris Creta. Cuæ tenuem eæhalat nebulam ſumoſque volu. cres, Et hibit humorem& cum vult ex ſe ipſa re- mittit, Cuæguè ſuo viridi ſemper.ſe gramine veſtit, Nec ſcabie& ſalſa lædit rubigine ferrum, Illa libi lætas intexat vitilus ulmos, Illa ferax oleæ eſt, illam experiere colendo, Et facilem pecori& patientem vomeris uuci: Talem dives arat capua& vicina Veſevo Ora jugo. Nunc quo guamque modo poſſis dignoſcere, di- cam. Rara ſit, an ſupra morem ſit denſa, reguiras: Altera frumentis guoniam favet, altera Bac- cho; Denſa magis Cereri, rariſſima guægque Lyæo, Ante locum capies oculis, altéguè jubebis Inſolido puteum demitti, omnemgue repones Rurſus humum,& pedibus ſummos quabis arenas; Si deerunt, rarum pecorigue& vitibus al. miyg Aptius uber erit; ſin in ſua poſſe negabunt Ire loca,& ſcrobibus ſuperabit terra repletis Spiſſus ager, glebas cunctanter, craſſaque ter. 45 Eæxſpecta,& validis terram proſcinde juven- CI. De terra ſalſa& amara ſic canit. Salſa autemtellus,& quæ perhibetur amara Trugibus inſelix ea nec manſusſcit arando, Nec Baccho genus, aut pomis ſua nomina ſer- dal At ſapor indicium faciet maniſeſtus,& ora Triſtia tentantum ſenſu torquebit amaror. De el 00 un, LIB. vVIl. HYLOCINESIS GLOEI TERRESTRIS. 361 2 IV. De notis terræ pinguis. Quæ gravis eſt ipſo cacitam ſe hondere 127 5 Pinguis item guæ ſit tellus, hoc denique pacto Lucſdue levis; oculis promptum eſt præ ſcere Diſcimus: haud unguam manibits jackata fa- vigram, tiſcit, Es guiſduis color; at ſceleratum exquirere fri. Sed picis in morem ad digitos lenteſcit ha. gus bendo. Dijicile eſt, piceæ tantum, taxigue nocentes De ſignis terræ humidæ, gravis, levis,& ni- ræ ſic canit: 2 8 8 Humida majores herbas alit, ipſagae juſe Cætera vide apud Plinium, Palladium Colu- Pilit Lætior, ah! nimium ne ſit mibi ſertilis illa, mellam cæteroſque de Agricultura Aucto- Columel. Nec ſi prævalidam primis oſtendat ariſtis. res. Interdum aut hederæ pandunt veſtigia ui- r&. De requiſitis ad culturam Agrorum. cah. V. Ecenſitis jam terræ qualitatibus, utili- Solis aẽriſque ſiccitatem ſint immunia, ter. tateque in Agricultura, reſtat, ut gui. rque indita pinguedine ejus imbuta, ac zus modis terta macilenta ad pinguedi: tandem putrefacta in germina adoleſcant. ſeh ealal. nem reducatur, nonnihil dicamus, quibuſre Quintd& Sextb. Acd terras pinguedine aaiuer m, modis vitiis agrorum medeantur Agricolæ, imbuendas ſfirpes, ſrondes, virgulta, Alices, arorum ad ad quæ ſeytem potiſſimum requiruntur: Vi- geniſtæ, paleæ ſtipulæque accenſæ in cineres e delicet marga, fimus, aratrum, raſtrum, ignis, reſolvendæ ſunt, quibus agri mirum in mo-- endam cor- Quil ſa ſata, intermiſſa cultura. Et quoad primum; dum fœcundantur: Virgilius 1 Georg. hujus ſear. bargn. Margæ nom ine hoc loco nil aliud intelligi- operationis quinque aſſignat cauſas, dum Virgil tur quàm terrapinguis& ſpiſſa, fœcundandis incipit: agris aptiſſima: eſt enim velut quidam rere Sæpè etiam ſteriles incendere profuit agros adeps, aut veluti glandula in corporibus ibi Atgue levem ſtipulam crepitantibus urere denſante ſe pinguedinis nucleo; ac multi- fHammis. plicis ſpeciei reperitur: quædam alba& flui. quas lege citato loco. Nos paulo poſt genui- da, medullæ oſſium haud abſimilis, unde& nam couſam adducemus, præter ea quæ Poë- paſſim à Germanis dicitur Steinmarck, id eſt, ta adduxit. medulla lapidea,& quàm maximè in venis Septimd. Alterna agrorum guies ad metallicis commiſſuriſque ſaxorum nidula- ram pinguiorem reddendam requiritur, h tur, uti maguæ in medicis virtutis, ita in Geor- quemadmodum Poëta præcipit r1 Gοe=. welaren- gicis exigur. Rliæ deinde margarum ſpe- Alternis idem tonſas celſare novales, 88 2LCen cies agriculturæ magis ſerviunt,& ſunt To- Et ſegnem patiereè ſitu dureſcere campum. phacea& arenacea,& quæ lapidis ſolidi duri- Atque hæc ſunt reguiſita ad bonitatem terræ tiem induit; terra Melitenſis: atque hæ co- comparandam neceſſaria; verùm ne hoc loco lore plurimùm differunt, quorum ratio ſu ruſtici tantum officio fungi videar, dicta- guior eſt, tantò eà majori ubertate agri be- ſophi fungor munere. antur, quantò verò darior, eð in nativæ pin- Quæritur itaque primò, Unde pinguedo 99 guedinis poſſeſſione plures durat annos. terræ naſcatur,& cur arari& converti debeat, Atque hæc de Marga ſufficiunt. Iſmo oßpleri, cineribus eam obtegere oporteat? Arrn ſter· Secundum Requiſitum eſt fmus, qui uti Dico primò, Ineſſe terræ nativam quandam multiplex eſt, ita non omnis omni terræ pinguedinem, natam partim ex ſalinis partim „% convenit: alii tardorum, columbarum, gallina- ex hituminoſis ſpiritibus, quibus univerſa Ter- rumque fimum probant, rejecto natatilium ræ Moles referta eſt, conflatam: quæ adhæ- volucrum plus æquo cauſtico, uti anſerum, a- rens terreſtribus maſſis, eas fœcundas red- natum excremento: Alii caprarum fimum dit, eò quod pinguedo adhærens partes par- principatum tenere volunt, cui ſecundo tibus conglutinat, humido deinde acceden- loco ſubſtituunt ovinum, deinde boum,& te, terram ſimul ſpiſſam pinguemque red- poſtea jumentorum; ut vel ex hoc pateat, dit, frumenti germinationi aptiſſimam. quot ſtercoribus& excrementiis quiſqui- Unde& quotannis aratro ſcindenda, ra- Iiis ad miſeri hominis vitam ſuſtentandam, ſtro carminanda, ſuſque deque vertenda, ut opus ſit. hoc pacto partes ſingulæ æquis partibus N Tertium Requiſitum Aratrum eſt, quo contemperatæ æqualis ubique bonitatis ad aate G terra ſubvertenda eſt, ut commiſſa ſemina germinandum ſeminibus injectis reddan- m atroop melius recipiantur,& inferiores partes lu- tur. iut e cis, aeriſque ſpiritu imbuantur. Quæritur ſecundò.(ur ad terram fæcun- 21 Quartò. Kaſtrum, humo contegit ſemen- dandam fimus tantopere conſerat?& iſtius ge- tem eo fine, ut commiſſa inter ſulcos ſemina neris fimus potiùs quam alius: ſunt enim fi- n partim contra volucrum vim, partim contra morum quidam, qui terram non tam fœ- TOM. I. 2 1* cun- 362 MUVUNDI SUBTERRANE!I gect. II. cundent, quàm adurant, uti rectè Poëta ſper admirabilem ſuum magnetiſmum attracta 1 Georg. connectuntur. Urit enimlini campum ſeges, urit avena, Quæxitur quartò. Quomodlo hujuſmodi ſoi. Vrunt letheo pef ſuſa papavęra ſomno; ituoſa ſulſtantia à rebus fixis& quibusnam Sedtamen alterius facilis labor,&c. ſeparetur,& guomodlo deinde reunianturꝰ Hæc Quomodꝰ Fœcunditatis itaque, quam ex fimo agri ac- quirunt, cauſa eſt ipſa ccrementi in ſtabulis fermentatio, qua ſoiritus ſalini& nitroſi vel- uti concentrantur; uti enim ꝝrina unà cum excrementis animalium miſta, ſale& nitro refertiſſima eſt; ita pinguedinem quandam, quemadmodum de ſale& nitro oſtendimus, humido loco reſoluta, acquirit, quæ à terra ſimilipinguedine referta ſympathix attra- hitur: atque hinc terra geminata hingucdine aucta, ſi pinguis ex ſe fuerit, mox copioſa germinum productione luxuriat. Si maci- lentior, illa externa fimi tanta pinguedine, quanta ad fruges ferendas ſufficiat, imbui- tur: atque hanc pinguedinem luculenter demonſtrant, lacunæ fimoſæ, quarum ſuper- ficies ſemper pellicula quadam pingui vario colore depicta, latentis ſalis, nitrigue indiciis operiuntur, quam& in quovis animalis ex- cremento aqua& macerata& probe com- miſta cum tempore reperies. Quæritur Tertiò. Onde terra ſemper tra- hat Iſtud quod ſibi magis conveniens eſt. Hoc ut concipiatur, paulo altius ordiri viſum In quo fun. eſt. Dico itaque primo, Terram magnetica guadam vi, non illa quidem, qua ferrum à mile imile magnete attrahitur, ſed illa, 944 ſecundum analogiam quandam ſinile d ſimiliattrahitur, pollere, quem magnetiſmum admirabilis Di- vini Coſmotecti providentia univerſo Tel- luris Orbi, ad rerum generationes perfici- endas tradidit, implantavitque, eo fine, ut heterogenea ab homogeneis, hæc ab illis ſe- parata, ſyngeniæ naturæ amico ad bonum Naturæ, heterogeneis evitatis, jungeren- tur conſortio: quemadmodum enim omne ſfecum naturali vi ſibi inſita trabit humidum, ita omne flæum trahit ſuum volatile. Rurſus, ſicut aëri omnium rerum volatiles ſpiritus, ita Terræ omnium rerum flææ partes inexiſtunt; & ſicuti quotidie partim ab ignibus ſubter- raneis, partim à Sole, igne Cœleſti, mixta, attenuatione reſolyvuntur, parteſque ſub- tiliores, quæ ſunt corpuſcula ſubtiliſſima & leviſſima, id eſt, Hoirituoſa ſulſtantia d terreſtribus fixiſquè ſeparatur; ita ne terra tantorum emiſſione ſpirituum, cum tempo- re conſumeretur, ei vis quædam neceſſaria fuit, qua ſeparati ſpiritus hujuſmodi ſuis à quibus evolaverant corporibus iterum con. e e jungerentur. Illa vis nihil aliud eſt, quàm qnus Natu- 9 appetitus rerum, quo unumgquollgue ſuo corpo- 7i, à quo ſeparatum erat, reuniri deſide- rat. Hinc ſpiritus illi, ſeu ſubtiliſſima cor- puſcula, quibus aër ex omnium rerum ſub- ſtantiis ſeparatis refertus eſt, ſive vento- rum flatu. ſive pluviis, nive, grandinibus in terram feruntur, perinde eſt, mox ſu- gula ſingulis ſibiſimilibus proportionatiſque ut reſolvatur, advertendum eſt, Terram ſe habereè per modum principii fixi& materialis, ex quo veluti à radice omnia propullulant, atque omnis germinum, ſtirpium planta- rumque ortum ſuum pro varietate& mul- tiplici eorundem differentia, nanciſcatur; neque enim quælibet cuilibet producendo proportionata eſt. concurrunt: primò pars quædam ſixa, ſolida, corpulenta& ſtabilis: deinde pars ſubtilis, ſpitituoſa, vivida, quæ principii ſormalis ratio- nem habeat: Hinc fit, ut terra ſpiritibus hu- juſmodi fœta, ubi humido ſe maritaverit, mox concepto veluti fœtu,& paranympho calore foras in germina evolvatur,& pro multiplici ſhermatis ratione intra terram la- tentis, nunc hoc, modò illud vegetabile pro- ducatur. Rurſus quoniam Sol ignis ille cœ- leſtis cuncta germinantia calore ſuo attenuare ſolet, hinc fit ut ſemper nonnihil ex ſperma- ticis plantarum partibus in vaporem reſolu- tum àaëri committatur, quod deinde frigore nocturno condenſatur, per rorem æſtivo tempore, cæteris verò temporibus per plu- vias, nives, grandines, in terram detractum, proportionato fibi, corpori, à quo deciſum erat, prædicto magnetiſmo attractum, re- ſtituitur: Atque hoc pacto volatile ſuo ſtæo reſtituitur. Alter modus eſt, quem& in præcedentibus innuimus, cam vegetabilia, qualiacunque tandem illa ſint, foliis floribus, fructibus priva. ta, annua Naturæ lege, rerræ ex qua prodie- rant reſtituuntur: fit ut plurimum, ut ex pluviis nivibuſque macerata putrefactaque in terram denique convertantur: quoniam verò ſunt ex omnibus vegetabilium ſpecie- bus,& ſpiritibus abundant ſingulæ, utpote qui ſuis plantis proprii ſunt, illa pluviis ni- vibuſque macerata fermentataque aoον terr robur,& tum volatilium, tum fixorum corporum augmentum conferuni; hoc enim niſi fieret, terræ paulatim conſumptæ exhau- ſtiſque ſpiritibus neceſſario pereundum es- ſet: opportunè itaque hujuſmodi perich- cloſin à natura inſtitutam eſſe, ex dictis patet. videri poſſet, ex deſtructivis rebus, cujus- modi ſal& cinis ſunt, agros nonnullam fœ- cunditatem concipere poſſe: fieri ta- men id annua ubique locorum experien- tia docet. Quod Naturæ arcanum ut pan- datur, ita ratiocinamur: Cum tam terreſtria qu Am Dum itaque Hherba germinat, vel aliud Nunu, quodpiam vegetabile, ut iſtiuſmodi corpus 15 1 2 7 m vegetatione creſcat, duo ex tradita doctrina pe nn. ram. Quæritur quintò. Odomodo terra per com- cinses buſtos in agris ſtirpium graminumquè cineresg ſecunda reddatur? Mirum ſanè nonnulli nfr, gcn dumid dam 1 Ana Celllo duodg neaſt 1 All ſo are lit. I15 LIB. VII. HVLOCINESIS GLOBITERRESTRIS. 363 cah. V. quam vegetabilia ex duplici parte, uti dictum verem redigatur; quo facto ſi lixivio inde pa-Exper. eſt, conſtent, volatili& fæa: terræ ſterilitas rato, plantam appropriatam irrigaris, eam Conſect. ex utroque provenire poteſt, vel deſectu vo- hoc connaturali liquore mirum in modum F quidem partium volatilium provenire poteſt hic magis inclinetur ad ſuæ ſpeciei plantæ ex eo, vel quod germina jam penè majorem benefacięndum, quàm alteri differentis na- aſesm 10 terreſtrium ſpirituum copiam, dum eos in- turæ. Hinc agri in quibus ſipularum ſege.-du, Leee tra unà cum nutrimento attrahunt, conſum- rumqub reliquid in cineres comburuntur, uti diſimam pſerint, vel quod à Sole attracti aëri com- quotannis fieri ſolet, multò majorem fœ· reldit. miſſi ſint; defectus verò partium farum po- cunditatem agris adferunt, quàm qui ex teſt contingere vel ex ipſa terræ glarea, vel combuſtarum geniſtarum, filicum, lolio- ex terræ arenis refertæ macilentia, qua da- rumque quiſquiliis fiunt. Ratio eſt, quia ta neque ſpiritus contineri valent, neque ſal dictarumplantarum ex vi ſua ſpermatica glutini natura condenſari. Accedit hiſce, Amiles plantas producit, id eſt, lolium, vi- quod non quælibet terræ pars ſeu ſpecies ad ciam, papaver, filices, geniſtas, ſimileſque; germinandum vegetandumque idonea re-· quarum commiſtione uti debitum frumen- peritur. Cuomodo itaque terræ ſæcunditas, to nutrimentum ſubtrahunt, ita quoque qua deſtituitur, inducatur, aperiendum eſt. mirum in modum id à nativa ſua bonitate& Cum ergò cinis qui ex lignorum, fruti perfectione degenerare faciunt. ¶ineres ita- cum, ſtipularum, ſegetumque combuſtione que guanto ſunt ſimpliciores, tanto majorem marm naſcitur, partibus flxis vegetabilium conſtet, fæcunditatem ſuis ſpeciebus conferre, experi- Paran ſubtiliores verò fixarum ignis attenuatione mentum ſequens docet. in auram reſolvantur, remanentibus fixis; T quæ cum ob ſalis copiam fermentationemque 1 humidi miſturà peractaminguedinem quan- 15 ee ee 95 e——85 Lignbil dam acquirant, fit ut illa terra in maciem. Tulinze aeee Immsſzener nitici gores redacta, impinguetur,& ad culturam apta ris roſas, ſimileſque deſderet, is ex jiſdem, prodaucan- denuo reddatur, adeòque id reſtituatur ei poſtquam effloruerint, combuſtis in cine--. quod germina ſuctu abſtulerant: quia ta- e Naen 8 Feeeen men ſine propriis ¶piritibus jam exſpiratis fœ- eeen 98 29 Ane cunditas ſinem ſuum conſegui non poteſt, Hinc rracrum ul 5 us mira fœcunditate volatilis illa ſpirituum ſubſtantia à terra ſoli- eene eeen abunt; quod& de plan- Hetraln to ſuo magnetiſmo attracta, terram omni ex tis cæteris dictum velim. decile parte ad denuo germinandum heatam red- COoNMSECTARNu x. dit. Rurſus, quoniam verd terra compluri-. Ex hiſce patet, guomodo terra una& eadem g diver- — 5 2 Hitas rerum bus aliis ſor mis commiſta eſt, unaquægue id ex quoad oculum tam diverſas res producat, quia 4 ſpirituoſa& volatili ſubſtantia 2rabit quod videlicet terra difßerentis naturæ glebas te- una& ca- 2 ſimilitudine naturæ proximum eſt. Si net, quarum unaquæque inclinetur ad id enim quiſpiam eæ pimpinella aut borragine quod ipſi magis naturæ affinitate conſenta- aut ſimilibus plantis aguam diſtillet, inve- eſt. Patet quoque inde, aon omnem ter- niet is aquas haſce, etiamſi oculis non pa- Vam omnibus producendis ptam eſſe; ſunt ĩta- teat, ſpecie tamen differre; in fundo verò que terreſtres materiæ, quæ hanc potius vaſis remanens terreum illud, quod caput quàm aliam terram ament. Unde ſpiritus in dico,& cineres& Sal, quod inde extrahi- utus, minus jam apta erit ad triticum ger- tur pariter ſpecificà differentia inter ſe diſſi- minandum,& ſic de cæteris, eò quod in dere, quamvis non ita apertè ut in aquis. parte terræ fixæ partes jam determina- Novimus enim experientia docti, cinerem tæ ſint ad attrahendos ſpiritus vegetabiles hemata ſalicis& vitis, illum naturaliter ad ſalicem,& magis hujus quàm illius,& conſequenter fe- qhu rei en hunc ad vitem veluti ad rem maxime ſynge⸗ licius germinant ibi vites, alibi ſegetes. Sed 4% ft. niam zuclinari& in quorum utriuſque ſale hæc fuſius in Diſtillatoria arte oſtendentur. aliquid ex totius ſubſtantia remaneat, ex Quæſtio Sexta. cur ex ſola ceſſatione ſatio- Cur ceſſa- quo reſuſcitari queat, admirabili ſane Natu- 2i8, ferra ad unum vel plures annos e e ræ conſilio, quo ad perpetuandas rerum genera- e pinguis& frecunda reddatur. Reſpon- nel d. rioneſ in ſale ſpermaticam uniuſcujuſque rei deo, hoc fieri partim oh putreſcentis herbæę datur facultatem conſervare voluit. Ex quo qui- coliorumque converſſonem in terram fer- 1 dem quàm luculentiſſime patet, cinerer cujus- mentatione factam, qua terra jam pingue- nt 0 cungque vegetabilis ad ſecunditatem terræ ma- dine exhauſta denuo per novum aſcititium 1e nol ximè conferre, qua vegetabilia germinare que- pinguis terræ augmentum reficitur; partim ant; ſed& hoc cxperimento comprobemus. per nives, queis ſpiritus incluſi cohibentur: & terra ipſa per ſubterraneos vapores, terræ abintrinſeco adveniente halituoſa fuligine, ab Planta cujuſcunque tandem ſpeciei fue · extrinſeco verò aoorum pirituum a e rit, v.g. vitis, roſe, tritici, ſimiliumque in ci-· attractu, magnum incrementum acquirit. 2Z2 2 CA- ExPERIMENTUM I. 364 MUVUNDI SUBTERRANEI CKNK D. De Terreſtribus corporibus, quææ ſingulis Plaſtis& Picloribus in uſum veniunt. Opf. Max. figuli munus obiens, ex paucis expono. Plinius l. 37. c. 2. de pretio- Portelun terra Damaſcena Hominis corpus ſis vaſis agens Myrrhina vaſa ab Oriente, G. e effinxit, quæ uti omnium, quæ unquam re-· aſportari dicit, mirum in modum nitere, W pertæ ſunt, terrarum excellentiſſima fuit, nec non ſumma colorum varietate imbuta: ita ad Protoplaſti dign iſſimum corpus effin- hodiehiſce prorſus congruunt gorcellana va- gendum, à DEo adhibita fuit; unde Unige-J de quorum confectione varii varia refe- nitus quoque Æterni Patris Filius ex ea, per runt: omnium optime de hiſce P. Marti- p lan ſucceſſivam humani generis propagatio- nus Martinius è Soc. JasU Aτ omnium, Marini, nem à Protoplaſto factam, corpus ſibi ex ita ſcribit in Atlante ſuo Sinico fol. 86. de immaculata terra Virgine, aſſumere non Urbe Iaocheu in Provincia Kiangfi. e fuit dedignatus. Quæ tamen terra Adamæ Ai guod maximè eam commendat, eſt ela. qualiſnam fuerit, apud Sacrarum literarum boratio& copia ſcutellarum Sinenſſum quas interpretes controvertitur: Nos ea, utpote porcellanas, neſcio unde petito nomine v½ quæ omnem humani ingenii intellectum vocant, quæ nullibi in toto regno fiunt præſtan- tranſcendit, omiſſa, ad eas terras, guilus tiores quam in pago Feuleang civitatis: licet guli potiſimum utuntur, progrediamur. enim alibi terram, ex qua forte conſici polſint, Suibuster. Terræ guibus figuli utuntur debent eſſe habeant, nullo modlo ad æar accedunt, quæ in , e lentæ, ſpiſſæ, molles, cujuſmodi mar- hoc pago funt: imo quod admiratione dignum, ga eſſe ſolet; quibus deficientibus, primas terram em qua eas eformant, non ex huus Pro- tenent mediocres, ſecundas, molles. Vaſa vintiæ ſolo hauriunt, ſed en Kiangnan Frovincie guæ ignis vi non franguntur, ſunt ut pluri- Urbe Hoeicheu advectam acciptunts nequé ibi, mum ex pinguibus& ſpiſſis; uti ſunt cruci- licet tanta illius adſit terræ copia, ullo modo ef- Reguiſta bula, cæteraque vaſa Chymicis operationi- Angere illas queunt. Sunt qui illud aquarum ae bus apta; ex quibus meliores notæ ſunt le. temperaturæ adſcribant. vißbima, quæ non combibant neque exudent Ex hoc ergo hujus urbis pago omnes ſcutellæ humorem, non ſint fragilia ignibuſque re- i.læ ac vaſa Sinenſia ſunt, quæ à ruſticis, rudi- ſiſtant, cujuſmodi ſunt Saguntina in Hiſpa- baſque hominibus figlina arte elaborantur, eodem nia, in Italia quæ Mutinæ, Aretii& Toſca- modo quo Faenſes in Italia. coloris varii ſunt, nellæ fiunt, Calices Surrentum; patinas licet omnes ex ſubtiliſſima illa argilla ac aliquan. Cap. VI. 5 primordiis rerum Pantoplaſtes Desſ mus, quorum originem& confectionem — — an exquiſitiſſimas. In Germania, quæ Val- ceo, variiſque Draconum Hguris illuſæ ſunt, re- 0 denburgi ſunt, magno pretio ubique diſtra- gio deſtinantur palatios ꝓro vulgo fiunt rubræ, m Vaſa vini huntur. Terraverò, guæ vitris liguefaciendis Juteę, ac cœruleo colore, ad quem efingendum ſ 22 ſervit, omnium maxime igni reſiſtere de- glaſtum à Sinis adhiberi ſolet, quod ibi magna 2 70. ex qua bet, cujuſmodi eſt illa quæ Savonæ in Li- reperitur copia, præcipue in Auſtralioribus Pro- 4 er; eruitur. Sed de his fuſius in Arte vinciis, quo etiam ad tingendas veſtes utun- com ria. tur. diec cur fgui Cur vero arenas ffguli ut plurimum ſoleant aam vero rara ac præclara vaſa hic fant, Un allmiſcere terræ, ne in igne frangantur vaſa, longum eſſet referres nullam formam, nullum terra are- cauſa eſt, quod arena igne argillaceam ſubſtantiam veluti in ſaxeam porcellana argilla apad illos admittats guanto quandam omnibus poris oppletis reducat. verò ſorum vaſorum ſit copia, facile quivis col- gilla alia denique ex aliis terris cocta. quæ ſra. quidem tanto ſunt uſui humano magis idonea At miror unde hic increbuerit rumor, ex ouo- quanto ex pinguiori, ſpißiort lentiorigue mate- rum teſtis aut contuſis conchulis marinis præpata- n ria conflata: de quibus conſule figulos. Idem r hanc materiam, idque ex relatione quorundam 1 e de terra plaſtis& fullonibus uſitata dicen- centum annorum ſhatio repoſſttam ab avit pro dum eſt. Sed de his alibi. ſucceſſoris nepotibus: planè rerum gnaris ridicu- De Myr hinis, Porcellanis& Ma 50 775 la ſunt hac& mere commentitia: namque omnia 3 ex terra quæ ad hunc pagum eæ urbe vicina Ho- cis vaſis. eicheu advehitur, figlina arte frunt. 1 15 Quid verò Aiyrrhina antiguorum vaſa ſint, Terra autem illa non pinguir, ut creta eſt, fiermt a.& quanam ex terra originem ſuam ſortian- ſed veluti avenula pellucida, quam macerani, pua heteres. tur, reſtat dicendum. e aſperſa aqua in maſſum cogunt. Cuin& ex fra- Plinius. F ere pr&- Cab. VI. % Dioſeorid. LIB. VII. HVYLOCINESIS GLOBITERRESTRIS. 365 præterea hæc vaſcula commendat, eſt, quod edu- Pnigitis terra colore Eretriam refert, cui iorum etiam ferventium vim innoxia patiantur ſi quis manum admoveat, refrigerabit, ſi imò, quod magis mirandum, fruſta inter ſe cla- linguæ, adeò ei conglutinatur, ut vix abſtra- viculis æreis floque conſuta liquorem continent, hi poſſit. nec tranſmittunt: Hujus ſutorie artis periti to- Melia colore cineream Eretriam imitatur, tam paſſim Sinam obambulant, ii ad foraminu aſpera tactu, digitis friata, deraſi pumicis Ja eſformanda ſubtiliſſimum adbibent terebellum modo crepitat, alumine, uti ex guſtu pa- (vulgo dril pocant) cuius cuſpis ew adamante eſl, tet, fœta eſt, unde vim alſtergend. Vabet. guali hyaloſculptores apuc nos fere utuntur, aut Ampelitis terra in Seleucia naſcitur, ni- ii pottus, qui apud Mediolanenſes Cryſtallum gra præ cæteris commendatur, quæ oleo Montanum perforant. Hæc P. Martinius. prius detrita ſtatim liqueſcit. diſſipat, re- Sic Chinenſes perhibentur conficere por- frigerat, tingendis capillis idonea, afluſa cellana omaium quæ ullibi habentur, pretio- vitibus germinaſcentibus vermiculos ene- ſſima probatiſſimaque. Cuod verò ex horum cat. ꝛaſorum fruſtis colliſis ignis eliciatur, quodque Verùm quæcunque hucuſque de terris di- ad præſentiam venenorum rumpantur,& quod cta ſunt, ſequenti Syuopſi, unà cum qualita- rantum cale fiant, guantum agua calida aut ju- te ſingulorum exhibemus. ſculum iis infuſum intus occuparit, id equidem experimento non comperitur. 8[Terra Armenia, Porcellanis vaſis ſecundo loco reſpon- ſiye Bolus Ar- dent Vaſa Majorica, quæ& nitore& pretio Alia mena. porcellanis non multum cedunt. Venena ar- Terra Lemnia ſi- Reſtat jam ut nonnullas alias terras cet, ut ve Sigillata. media vi pollentes deſcribamus. Eretria, Nelitenſis. hia, Selinuſia, Cimolia, Pnigitis, Melia, Am- pelitis. Ochra, Eretriarum duæ ſunt: Una vehementer Rubrica Sinopica. albicans, altera cineritia, quæ optima habe- Terra in Alia Rubrica fabrilis. tur, hæc enim ſi per æramenta tractim du- ſum Me-] Adſtringit, Eretria. catur, lineam efficiet violaceam melioris dicum ce-] ut Samia. notæ ſignum, lavatur in ceruſſa; vim habet dens, Chia. adſtringentem& refrigerantem, modicè Selinuſia. mollientem, cava explet, ſanguinolenta omnis terra. conglutinat; ita Dioſcorides. Terra alia in Inſula(hio provenire ſolita, Alia Cimolia. candida& melioris notæ, cruſtoſa, fictitiis- Diſcutit, utq Ampelitis. que formis differens, terræ Samiæ quàm ſi- Fornacea. millima, cujus& vires adæquat, coſmeticum Alia prtſtantißimum tum pro viris, tum pro mu- Abſtergit, J Melia terra. lieribus. Cut Selenuſia terra ob ſplendorem maxime commendabilis, candida& friabilis,& fa. Atque hæc ſunt, quæ de terreſtribus ſub- cile celeriterque humore diluitur. ſaantiis mollibus pro rerum dicendarum mul- Cimolia terra duplicis generis, una candi- titudine paucis expoſuimus. Verùm cum da, altera purpuraſcens, quæ verò pingue- has ſæpe ſæpius in ſegaentibus repetituri ſi- dinem monſtrat tactuque frigida ſentitur, mus earum arcana fuſius tunc& opportunius optima cenſetur; ambuſtis illita mirè con- perſcrutabimur. fert, tumores diſcutit aceto diluta. 22 3 ANA- —— —— 366 MUNDOISVUB ANACET H TERRANE!]. Anaceph ID O8 I8 Concluſ. in hoc Libro diclorum. I itaque dicta hucuſque in compen- dium reducamus: Dico Salem com- ultimus naturæ& eſſentiæ gradus quo alu- men fit,& dicitur ab alio quovis minerali nune m eſſe terræ ſemen, condimen- diſtinctum; quod pariter de omnibus reli- tum Naturæ, omnium corporum baſin& ſuſtentaculum, elementum terræ genuinum & proximum, omnibus ſubſtant iam præ- bens. Hoc prout à variis mi neralibus tingi- tur, ita quoque in alium ſpecie differentem Falem, uti nitrum, alumen, vitriolum conver- titur; quo non obſtante, originis ſuæ incu- nabula femper inviolabili jure tenet, dem- quis rerris mineraliluſque glebis dicendum eſt: quæ omnia ab invicem diſtinguuntur ob differentes naturæ gradus, quos per ta- lem& talem miſcibilium rerum combina- tionem να acquirunt: ut proinde Ari-Andor. ſtoteles 7. Metaphyſ. haud incongrue aſſe- ruerit, ſhecies rerum ſeſe habere, ut numerus ad numerum. Adde binario unitatem,& ptum quippe à nitro alumine, vitriolo, eo, jam amplius non erit binarius, ſed terna- ex quo tinctum fuit minerali, jam Sal pri- mæꝑ væ ſuæ origini reſtituetur: deme àAterre- rius; ſpeciè à binario diſtinctus, quod& de quibuſcunque aliis numeris intelligendum ſtribus glebis terriſque, quas deſcripſimus, eſt;& in coloribus luculenter patet: adde al- & ſemper illud, ex quo ab origine conſtitit, id eſt, ſalem, reperies: Idem de metallis in- telligas velim, corpor ibus quoque quibus- cunque tam ex miutralium, quàm ex vegeta- gilium ſenſibiliumque regno in cinerem com- buſtis: idem ſal tamen ex iis, è quibus ſub- ſiſtentiam ſuam ſoliditatemque habuit, per lixivii in vaſe conſiſtentiam aut ex capitis mortui effloreſcentia prodibit. Undenam ve- ro tanta ſalium terrarumquẽ virihus& proprie- tatibun diſferentium varietas naſcatur, paucis explico. Dico itaque, id naſci à ſorma miſti, quod uti ex vario rerum miſcibilium con fluxu componitur, ita quoque per ſagacis Naturæ combinationem mixtum talem eſſentiæ gradum acquirit, quo ab omnibus aliis ſpe- cie diſtinguatur, quamque inviolabili Na- turæ jure ſemper poſſidet. Exempli gratia, yitriolum Sal commune quod fuit, in ſpecie bo vel minimum nigri, aut flavi, aut rubri, jam in alium ſpecie differentem colorem migrabit ſed de hiſce fuſius in ſeguentibus. Patet itaque, quæcunque hactenus de va- riis ſalium terrarumque virilus& proprietati- zus diſſerentium ſpeciebus generibuſque dixi- mus, ad cauſas in hac anacephalæoſi expo- ſitas referenda eſſe, ex mixtura videlicet re- rum differentilus virtutilus præditarum, in quo, id quod juxta combinantis naturæ le- ges maximè prædominatur, mixſum in ſua determinata ſpecie conſtituit. Verùm de hiſce in ſeguentibus omnia vario experimen- torum apparatu, luculentius demonſtra- buntur. Sed hæc de primis Mundi ſubterranei fructibus dicta ſint. SGerernebs 8. Eluctantibus tandem nobis ex horridis inacceſliſque Mundi Subterranei alyßis, nil differentem Salem degenerat, ex tinctura reſtat amplius, niſi ut converſo ad Cœlum æroſæ glebæ& aqua ſpiritu ſulphuris acido imbuta; in hiſce uti quatuor elementa con- tinentur, ita ex combinatione quoque na- ſcitur mixtum quoddam ſalinum, quod à ſale, nitro, alum ine ſpeci fica differentia diſſidet, & vitriolum dicitur; atque hic eſt ultimus Naturæ gradus per combinationem qua- tuor elementorum, id eſt, ex æris aqua& ſulphuris acido ſpiritu. quibus inſunt, imbu- ta conſtitutus quo ab omni alio, ſecundum naturæ ſuæ proprietatiſque requiſſtionem diſtinguitur. Hoc pacto pariter a ſale, nitro & vitriolo diſtinguitur alamen, edò quod ex ſale rupis aluminoſidifferentibus virtutibus prodierit, ſulphuris acido ſpiritu acceden- te eo in gradu, quo nullum aliud, mira na- turæ combinatione conſtituitur;& hic eſt TINI.S vultu debitas Tlhi gratias reddamus, qui uti ſolus mirabilia, quorum non eſt numerus, facis in cœlo, terra, mari abditiſque eo- rum abyſſis; ita quoque ut occulta Geoco- ſmi ſacraria adirem manum præbuiſti, præ- veniente tua inſpiratione vel nolentem in- citaſti ut vellem; adjuviſti bonæ voluntatis conatus ut facerem, qui in tuis& velle,& poſſe,& perficere operaris. ODkEus, ſgeneris vis& ſapientia noſtri: Qudm tuus 7lie decor toto mirabilis orbe! Cuam ſpecies veneranda,&Sancti gloria verbi, Eternoque manens d ſeclo in ſecula numen! Benedicite omnia opera ejus in omni loco denominationis ejus, benedic anima mea DOMIN UN. I. T7OMI. K. R E RUM&X& VERBORUM I. OGUFHPRTTSSIMUNS Numerus paginam, literæ à&ͤ b Columnam primam& ſecundam indicant. A. d4i 250, b. Marina quomodo ſupra montes eleve- tur 2q, a. quomodo in ſalem condenſetur 320, a. yſſis quid 111, b. ad mare Magellanicum, quo modo in aliiſſimis montium verticibus ſtabule- 1122b. in ſin Ferdinando del Poo 157,. fur 259, b. ejus circulatio ſanguinis circulationi cor- Acuſcidamus, Africæ lacus 297, b. in co reſpondet 261, b. quænam ſit ſlubrior 264, a. nul- omnia fluitant ibid. /i mixture expers 265, a. bona quas venas amet A gyptus limi aggeſtu nata 79, b. 266, a. mixta quæ 269, a. miæturæ examen ib. b. eKolia crypta ad montem Teſtaceum 117, b. ſeqq. ſnproprie miæra qus 208, a. Ghpſea ali reperiatar eolipilarum eſfectus in concitandis ventis 222, a. 269, a. ſalſa flammas non ertinguit 344, b. 27 97 Di 7— Aer eſt Oceanus abreus 2 I2, a. Diverſarum rerum Ajud Fluvialis 26y, a. ejus eon, ibid. eminibus plons 236, a. Aqua Virginis, Italiæ balneum 286, a. Acrophylacia 11 T, a. quid ſint 11 3, b. Aſic 1 0 Aduæ, aluminoſæ 270, a. ad cas her b& non creſcunt ib. W5 5 ſüulphurtæ ibid. bituminoſæ 270, b. lapideſcentes ib. AHſtus ee formidabilis ꝙꝙ, b. e 1014 metallicæ 271, a. earum effectus 2725 b. earum mi ervationes in Belgio 149, b. factæ à Nautis i id. ſturæ 273, b. quomodo multiple miſtura in iis na- in Hebridibus Inſulis mira varietas 1 54, à. olſer- catur 279, b. colorem mineral quod tranſeunt, vatio in alto Occano diſficilis 155, a. vis in Freto aſumuni 280, b. earum ponderis cauſa vera& rea- Siculo 163, b. ſuu ac praxis 164. e e 1 298, a. cur alis alüs magis graves 297, a. cur guitio 166,& ſeq. horologium 168, b. ſequitur lapideſcant& quomodo 308, a. negudli ui ei 75 Lune motum ꝙq, b. inequalitas motus Lune ei non Arbuſcula Subterranea 124, b. Meir 143. a. Londini variat 14g, a. in China ſe. Archinautarum obſervatio 1725 a. teroclitus ibid. warietatis cauſæ 150, a. Venti eum Arobipelagus Iundicii 1377 a. impediunt 15o, b. ut&. fluminum exoneratio ac ha- Arend triplex 349, a. marina unde 348, b. unde au- litus ſubmarini ibid. in oſtio qarumnæ qualis 153,a. 7ea in fontibus, ibid. quomodo ſabulo& glarea ingens ad Panamam 156,a. ut& in Cambois litto- diſtinguatur 349% a. ribus 137, b. Vide verbum Fluxus& Refluxus. Arenarum variæ qualitates 348, a. utilitates& da- AEtna mons 200. ejus deſcriptio ibid. ut& Crateris nu ibid. ſeqq. Htnei 101. incendiorum ejus Chronicon 202, b. Aret huſa Armeniæ Maj. f. 2977 b. in eo nihil mergi- & cauſa a0q a. unde novum ei incrementum 203, b. rar ibid. 5 75 7 5 Kine Montis Incendii quod contigit Ann. 1638 De. Argentum an miſcibile aquis 271, b. eriptio 205, b. ſeqq. Ars nature imitatrix 237, a. 257½, 4. . beeef 95 5 Arſenici antidotum 3015, b. %—T 71, B. eAlgri quomodo nunc ſteriles, nunc fecundi naſcantur Aſßbhaltites lacus 263, a. in eo nihil mergitur 299, b. 357, a. Onde eorum terreſtris materia tanta colo- Aſirorum efectus in Terra 105, b. rum varietate ſpe⸗ letur 353, 4. Athon Macedoniæ Mons 93, b. ejus altitudo ibid. eAgricultura„ ejuſque requiſita 361& ſeq. Arlantica Inſula 8o, b. In eam Oſeridis expeditio t, b. eAlbaniæ damna eæ Terræmotu 243,. veruſtiſſima 8 1, b. quomodo perierit 82, a. eAlbanus lacus 31, a. ejus inundatio Ibid. Aimoſphiæra in Luna notata 62, b. e Alanee, ¶Aons plenus aquis 314, a. Avernus, lacus 301, a. quid ſit 302, a. elbale e 270, a. 3o0, a. Avis circa Centrum Terræ volatus 18, b. Alkali ſalis Ppecies 322 a. Aurum quomodo generetur in fuminibus 268, b. Aumagra oppidum 282, P. aquis miſteri non poteſi 260 a. 271j b. Alpheus Greciæ f. 805 0 89, b. Aureus pulvis 229 E Alumen Juid 333, a. varia ejus pecies ibid. b. diſſe- Avæes Cœleſtium corporum axi Terræ parallelum ſaum rentic 334, a. natura& qualitas ibid. Aiferentia habent 103, b. 4ſale ibid. modus ernendi er ſuxis 3 34, b. eæ py- Aygues candès, Callie iherme 283, b. rite 336, b. vires 336& ſeq. 345. b. Aluminis Tollenſis origo 334, b. præparandi modus B Alvor oppidum— 2 Aignaires, Gallie balnea 283, a Anas Hiſpaniæ fl. 89, b. B vide Thermo. Andes montes 7ꝗ, a. conciderunt 77, a. eorum altitu- Barchettæ Inſul. 300, a. 4 84, a. antrum 121, b. Baregues, Galliæ thermæ ibid. Antiparos Archipelagi Inſula 122, b. Bed, Lacus 737 b. 263, b. Apouotanum Ital. balntum 286, a. Beſſa, Aquitaniæ urbs 296, b. Aqua quomodo ſalſedine imbuatur 155, a. quomodo Bollerbrun, Fons in Meliphalia 303 a. ſalſa in hydragogis canalibus dulceſcat ibid. maris Bolus Armena quid 3595 a ad radices montium dulcior quam in medio 177, b. Braccianenſis lacus 263, a. marina in pluvias educta cur dulceſcat ibid. b. u- rrum& alſtillatione ibid. ſine calore in vaporem at- renuari non poteſt 249, b. preſſa in altum adſcen- C. Caſio. ———————— INDEX RERUNM Currentes maris intra ¶ anarias& Hiſpaniolam 135, a. C. varui 137, b. 161, b. eorum in mari Indico deſcri- 6 eHolius mons 117, b, ſeqq.] ptio 137, b. in mari Atlantico 155, b. Caldas del Rey Hiſpaniæ fons 281, b. Cyacuyhay, Lacus in ¶ hina 263, a. Campania tota ignibus ſubjecla 188, a. Cytur Lacus in Africa cod. Campus la Crau dictus 114, b. Canatus Hiſpan. lacus 311, b. D. Canum Spelunca non procul Neapoli 190, ſeqq. Cantorelli halneum 288, a. Almatiæ damna ex Terræmotis 243, a. Caravana quid? 230, b. LVencauſſe. Galle herme 283, a. Carniolia R. 258, a. Deſerta eorumque vaſtitas 8 3, b. ſeq. cur conſtituta Carpatus, mons 71, a. 84, b. arenoſa undle 348, a. Caſpii montes ſale concreti 321, b. Drepan um, olim Segeſta 290, à. Catadupa mirabilis 114, b. Velini Fl. ibid. Catadupe magnam atris portionem ſecum devehunt E. 222, b. quomodo per eas ventus ſubterraneus exci- retur 223, a. eorum violentia ibid. Hada ventus quid 227, b. quomodo generetur Catiliaæ aquaæ 269, b. 228, a. imminentis ſignum ibid. cur certo tempore Caucaſus mons 8d, a, b. ubinam ſit 90, a. eæ Mcro- ride ſpettari non poteſt ibid. b. multiplex ibid. eſus accidat ibid. b. cur marè adeo turbet 229, b. in locis mediterraneis quid 230, b. ſeue Ibid. aleitudo 89, b. diſtantia à Mæotide ꝙ, b. Flement um Terræ verum& proprium an detur 109, b. non poteſt tota nocte illuſtrari à Sole 91, a. 316, a. aulum datur purum ibid. 173, a. unum Caumata quid, eorumque geneſis 246, a. ſine altero conſiſtere non poteſt ibid. quid proprit dici Ceilanum Inſ. 22 l, a. navigationis ad eam ratio ibid. diebeat 3295 a. Centrum quid 2, a. ejus natura r. magnitudinis quid Elementi aquei natura 132. 25 b. gravitas quid 3, a.(anones de utroqus ꝗ, b, Elſa, Hetruris Fl. 307, a. gravitatis quomodo concipi debeat ibid. idem in Epilogiſmus temporis quod Globus ex Terra, Luna,&c. Trapexio reperire G, a. in ſemicirculo G, b, in Pa- in centrum Terræ decidens, inſumit 377. rabola ibid. in corporibus ſolidis homogeneis ibid. Erminius Luſitan. mons 2815 a. in Cylindris& Priſmatis 7, a. in Cono& Fyrami- Eſtorbe, Fons Zoqh, b. de ſbid. in fruſto Pyramidis ibid. b. in regularibus Eteſia, eorum cauſa 215,& ſeq. cur frigidi 217, 4. corporibus ibid. in Hemiſpherio ibid. ejus deter- S. Euphemie oppidum terræ motu abſorptum 312, b. minatio per fila ibid. in heterogeneis 8 Euripus ¶ halcidicus 160„ a. Africanus 161, a. Chalcitis quid 342, a, b. Euronothilinea, vulgo Scirocco dicta 163, b. Characteriſtica ſcientia quid 236, a. Europa quas thermas contincat 2815 a. Charoneæ ſcrobes quid propriè 191, a. Euxini eſtus 216, b. Chanbdi 100, à. ejus erploratio 98, a. deſcriptio Exxlydrias ventus quid 229, b. 101, a. quando potiſimum ſæviat ibid. b. tumul- tuantis cauſa Io2, a. Thaurominia Mamertinæ F. communicat ibid. b. eadem cum eina ibid. Chiamy, Lacus 263, a. LAllacia in refractione atris 66, a. Choaſpis, Perſiæ Fl. 264, b. Tkerrum cur cæteris metallis vehementius candeſcat Chordarum motus harmonicus 52, b.& ſeq. longi- 184, a. an vere in æs converti poſſit 340,& ſeq. tudo 49,& ſeq. ejus& aris ympat hia 34t, b. Chronometrum 50, b. ejus conſtructio 5 1, a. num Fervencas, fons mirabilis 281, b. cum eo longitudines locorum reperiri poſint 51, ibid. Flamma ignis luens 184, b. quomodo diſterentiæ pulſuum arteriæ reperiantur Flores ſubmarini 96, b. pulchri quomodo producan- 51, b.& ſeq. tur 363, b. Chryſorrhoas, Aſiæ Fl. aurifer 268, a, b. Fluvius S. Marthæ 74, b. Ciceroniæ aquæ; hodie Balneo del prato 288, a. Flumina mutant alveos 76, b. ſubterranea 121, a. Cinis quid 349, a ejus proprietates ibid. b. ſubmarina 97, a. Hiſpaniæ 1, a. quomodo ex plu- Cineres ex accenſis, agris quid conferant 362, b. ia naſcantur 257, b. naſci poſſunt ex ventis ſub. Circeius mons, olim inſula 78, b. terraneis 259, a. quomodo humiditatis attractiame Circulatio Naturæ 113, b. 260, a. qaomodo ex terræ motu 26 I, a. quomodb Circulatio ſanguinis 261, b. ex condenſato acre, ventorumque flatibus ibid. cur Cleon, Siciliæ fons 309, a. diſpareant& nova oriantur 3125 A. Cœlorum decor 64, b. delicis ibid. Fluxus& refluæus cur in Galliæ Hiſpaniæque littoribus Colcotar quid 343· b. nullus notetur 162, b. æqualitas in Mari Siculo Colles arenacei quomodlo in planis locis naſcantur 35a, b. 163, b. Kota qua reperitur 167. cur Paludes Me- quomodo circa oſtia öberina orti 353,a. ricanæ eum patiantur 156, b. in portu Tunetano Collimatio in menſurationibus fallax 66, a. Juomodo ſiat 163, a. quid conferat ad originem fon- Columna craſſeſſima rotundiſſimaque Subrerranea kium 25T, a. Reliqua vide in verbo Æſtus. 124, b. inſtar vitis 126, b. Fodinæ novæ quomodo fiant 350, b. Combinatio, ejuſque mira vis 268, a. miſturæ Salis, Fontaine fort, Galliæ fons 296, b. Nitri, Aluminis, Viurioli 293. Fontes, eorumque origo 247,& ſeq. Ariſtotelis de ea Conſonantiarum geneſis 53, b. ſententia 2⁊48, a. ejus confutatio 249, a. Auddtoris Corporis humani fabrica 110, b. ſententia 250, a. quomodo naſcantur humiditatis Cretacea terra aquam producit inſalubrem 266, a. Crypta Tartariæ 112, b. cryptarum diviſio 120, a.& ſeq. varietas 1215, b. Cmpiæ ad Lacum Agnanum prope Neapolim deſcri- Ptio 191, b. attractione 2 60, a. quomodo ex terræ motu 2615 a. quomodo ex condenſato acre, ventorumque flatibus ibid. auriferi fere ubique reperiuntur 268, a. vi- 10ſ% 296, a. reciproci 303, a. an aliqui ſterilitatem poſſint praſignare 309, b. procelloſi an dentur 31 La. Fontium 0ul. Mlll, emnnn 71 720 ER Funtium venæ quadruplici de cauſa evaneſcunt aut comparent 267, a. Foſſrum Charoncarum diſterentia 191, a. Fretum Magellanicum 225, à. Siculum 9, ſeqq. Meigats 1535, a. Fulgetrum ſubterrancum 241, a. Fulmen 24L, a. ſubterraneum ibid. ejus motus un. de 245, a. cur metalla liquefaciat ibid. G. e ſententia de motu gravium ſupra plana in. clinata 25, a. ejus confutatio ibid. b. ſententia de motu lapidis exploditur 48, a. Garumna, Galliæ Fl. 153, a. cur aſtus in eo 7 horis fuat, ꝗ reftuat ibid. Garus quid,& unde conficiatur 323, a. Gelon, Siciliæ fous 309, a. Geocoſimus untverſæ creaturæ finis& centrum 5y a. ducit ad cœleſtia ibid. propter Chriſtum factus ibid. omnium cœleſtium corporum influcxibus ſubſtat, Ib. b. Juid ſit 56, a. ejus incole 64, b. mira conſtuutio 10g, a. qua virtute immobilis hæreat in meclio ibid. heterogeneæ naturæ 108, a. 200, a, b. Microcoſmo ſimilis 1 10, a. 317, b. conſtat ſale 199, a& b. Gielleroſi, Campaniæ fons 288, a. Gigantis ſimulati mago in Subterraneis 124, b. lacies marina cur dulcis 177, a. Globus Terraqueus 65, a. Globi Solaris ſitus ſitui Terræ reſpondet 103, b. Luna- ris ad Lerram adaptatio 104, a. Golfo de Lionc, 101, b. zu eo miræ tempeſtates 224, b. Gounapi mons 195, b. Grando ſubterranea 239, a. quomodo generetur 244, a. Grotta de Cani ſea Canum ſpelunca 190, ſeqq. yſum naturaliter aquam ap petit 261, a. H. Alitus ſubterranei I Sole concitantur 22 1, d. eæ* omnibus rebus eliciuntur 235, a. antrorum no- civi 302, à. Hannibalis Campus 347 a. Hebrides Inſulæ 154,2. Her ba in aquis non lapideſcit 2 L, a. putrefacta in ter- ram convertitur Hiſpaniæ Flumina Hollandia eæ Kheni, Moſa, limo conſtituta Horologium æſtus marini Hudſon azare Humiditas quid Humor quieſcens putredini obnoxius 169, a. Hydrometri deſcriptio 275. alu modi 276, 4& b. Hhdrophylacium Alpium Rhætiarum 70, a. Aſiæ yI, a. Hydrophylacia varia 256, a& b.& ſeq. 71 4. 79˙a. Hhoſchamum deleteria qualitate praditum 234, a. Hyramnis, Fl. aurifer 268, b. 1. Anuarius, vulgo Rio de la Plata F. 74, a. 4 in Centro Ierræ Sphæricus 19, a. verum ejus elementum 181,& ſeq. tres ſpecies 182, a. quomo- do carboni inſit 184, b. ejus cum aqua amicitia in ſubterrancis 291, a. Inis Inferni eſt verus ignis 113, a. Inis eſſentialis non gravis, non levis, ſed indiſferens ad omnem ſitum 184, a, Inis ſublunaris confutatio 1825 a. Ignis ſubterraneus, ejuſque eſſentia, ſitus& opera- 110 179. ejus neceſitas ibid.& 75, a. vehemen- tia dꝛ, b. definitio 180, a. Iux ejus dwerſa 185, a. B ORUMN. conſugium cum aqua intra Terram ibid. ingens in ventre terræ apparatus ibid. analogia cum ſanguine pirituoſo 186,a. eectus non. ſemper perpetuus ib. b. piracula ad Perram malam 188, b. de eo P. Fran- ciſci Riccardi relatio 197, a. Jalſugine mare im- buit 174, b. ſpiritus ſalinos miſcet mari 175, à. nullibi deest 1 80, a. ad eum Poctarum alluſio ibid. non ſit ex calce& cinere ibid. b. neque antiperi- ſtaſi ibid. non est virtualis ibid. verum ejus ele- mentum 181,& ſeq. quomodo per attritionem ge- neretur 184, a. princ ipium actiuum omnium 198, a. ſſus nutrimentum perpetuum ibid. b. cur non auo- let 199, a. ejus pabulum ſequitur maris motum 20g4, a. otiari neſcus 2 125 b. omnium Meteorolo- gicarum impreſſionum cauſa 238, a. Iacendium quid 186, b. Incendi Montis e Etnæ deſcriptio 205, b. ſeqq. Inſula S. Mic haelis 82, àa. Inſule olim continentes 76, 3. earum metamorpho- ½e 78, a. in lacubus cur fluitent 300, a. Jſchia Inſ. 288, b. Iſoquois, lacus in Canada 263, a. Ihmi 78, a& b. Italia ſcatet ignibus ſubterraneis 188, a. ejus montes iguivomi 194, a. Iter ex Luſitania in Indiam 134, a. ex Inſulis Philip- pinis in Meicum ibid. L. Acus quadruplicis generis 2 b62, a. eorum in planitiea- hus origo ib. Agrigentinus 289, b. Ennæus 290, a. Jurgus ibid. in monte S. Got hardi 255.b. in Car- niolia 258, a. Lacuum diſterentia 88, b. origo 247,& ſeq. meta- mor phoſis 311. Eee del Vico 259, b. Lapis i Luna ad centrum Terræ quantum temporis cadendo inſumat 36, b. Latium ſcatet ſulphure 188, a. Lemanus Lacus 263, b. 314, b. Leontinus fons 309, a. Liparitanus mons, Vulcanellus dictus 77, b. Loth 322, b. ejus uxor in ſtatuam ſalinam converſa ibid. 355. a. Luna qua ratione mare moveat 140, b. ejus vis qua mare concitat eſt ſpecgſica, non elementaris ibid. ad quid condita 64. b. ejus natura 62. eſfectus ibid. 168, b. Lupus marinus, vide Phoca. 157, b. Luſitanorum infelim expeditio 328, b. Luſitania Interamnenſis 18 Leucis longa, lata 12, 2270, b. 281, a. ejus Thermæ ibid. b. 25 millia fontium nu- merat ibid. a, b. M. Mab vis omnibus mundi corporibus indita 105, b. quænam ſit 106, a. ejus officium ibid. b. AMagnetiſmus globorum Aſtraluum 104. Naturæ 235. b. 362, a. Manca quid 230, a. Mandrageræ deleteria qualitate prædita 234, a. Manna quid, ejuſquè ortus 244, b. Maragnon Fl. 74, à. Aare pro diverſo ſtatu Lunæ magis aut minus creſcit 140, b. 150, b. ejas motus gencralis 134. 136. motus ſecundus generalis 139. fundus ejus inaqua- lis 150, a. motus ejus ſequitur concavitates vallium ſubmarinarum 150, b. cur potiſſimum vim ſuam exerat tempore Novilunii& Plenilunii i 43,& ſeq. cur non ſemper ſem horis fluat aut refluut 147 u- rrum in fundo ſalſius an in ſuperficie 176, a. ejus mira Aaa alto· IND EX RE RUM alteratio ibid. b. an ſub Zona torrida ſalſius ibid.] Muria quid,& undi conficiatur 323, A. triplex ib.b. cur in Iſandia adeò ſalſum 177, a. ejus ſalſedo an Myrrhina vaſa quid 364, a. equalis per univerſas Occani ſemitas 176. cur ſub. inde ardeat 229, b. ad aliſimos montes erue, N. 252, a. Nare Caſpium 85, b. ejus meatiui ibid. 25%ſſus eg. 5 e lacus 289, b. 112, b. cam Sinu Perſico& Ponto Euxino commu. Nar Fl. 313, a. nicat 161, b. ingentes fuvios recipit 263, a. Natura tota in continuo motus 187, a. Mare Faponicum naufragiis infume 225, a. NMaturæ fluctuantis conditio 76, a. pericycloſi mira Iare Mediterrancum 86, b. plurimos fluvios recipit 236, a. 161, a. cur tamen non erundet ibid. per. ſubterra- Niger Fl. 72, a. conditus iterum alibi erumpit 8q, a. neos meatus ſe exonerat ibid. b. communicat cum eſt aurifer b0 268, b. Mari Rubro ibid. ejus Currentium explicatio ibid. Mlus Fl. 72, b. ejus origo ibid. Atus loci originis 3.a. inconſtantia ejus 162, a. loca circumſita ibid. ejus curſus ibid. b. catadu- Mare del Lur 155, a. pe ibid. rerrd conditus alibi erumpit 89, a. in mare Ilaris Rubri cum Mediterranco nexus 86, b. cum ſe exonerans cur æſtum non impediat 162, b. eſt au- Mari Mortuo 87, a. eorum diſtantia 88, a. rifer 268, b. 269, a. Aarium conne xus 8y, a. deſcriptio ibid. inter ſe in-¶ Niloſcopium 310, a. vicem communicatio ibid. b. Nitrum ubi reperiatur 269, b. variæ ejus ſpecits 325, a. Alarga quid. 361, a. Aayptiacum an idem cum noſtrate ibid. b. ejus ad. Aſlelanteria quid 342, b. miranda vis in pulvere pyrio 326, b. in aceto ebul- Aleteoron naſcitur ex Subterraneo Mund 238. lit 3455 a. emphis, hodie Cairus 269, b. NViæ Subterranea 239, a. quomodo generetur 244, a. Mineo oppidum 289, b. Noviodunum, vulgo Niors 239, a. Mineralia cur ubique fere reperiantur toꝙ, a. eorum Nubes deſcendentes quantam vim habeant 226, b. un. vapor oculis infrſtus 197, b. quorundam mira vis de fiant 244, a. 229, a. horridus conflictus ibid. Hmpathia 339, b. Nurſinus lacus 314, b. Miraculum veli S. Agat hæ ap. Catanenſes 207, a& b. Aliſſæ celebratio in ſpecu ſubterranea 125— 127. O. Mißß quid. 342, 2 G b. Mchotis palus 79, b. e eee quid 8 5, a. ejus motus 1 32, à. Eurobo- Mongibello, Ætna 205, b. reus ubique notatur 1 3ꝗ, a. fundus inæqualis cau- Mons Cæſiorum 114, b. 117, b. ejus ſitus 115, a. ſat celeritatem& tarditatem fluctus 136, a. decli- 118, a. eHfectus mirabiles eorumque cauſa 116, a. vitas rapiditatem Currentium ibid. b. varis opinio- 119, a, b. conca vus ibid. pertuſiss ibid. nes circa flurum& reflurum 139, a. veræ ſenten- Mons Sandtus in agro Puteolano 77, b. tiaæ aſſertio ibid. ejus flaxus& refluæus ſemper ſibi Montes ad Fontium ſcaturiginem neceſſarii 67, b. fue- ſemilis 148, a. diſpar in diverſis partibus ibid. b. runt ante Diluvium 67, a. eorum utilitates G7, b. varittatis ratio 152, a. cur in Norvegiæ littoribus catene quanam 68, 69. earum finis 70, a. alſor. in ſenſibilu 153, b. ejus perichclgſ 169. alſerbetar pti 77, a. corum renaſcentia ibid. car deficiant ſub Polo Arctico& ſub Antarctico regurgitatur Ibid. b. 4d 100 milliaria conſpici non poſſunt ꝙ r, a. 169, b. eirca Polum rapidiſimus 19 T, a. ſab Polo eorum altitudines qq. an ec profunditati maris re. Auſtrali revomitur 172, a. Vide Mare. ſpondeant 9, b. ſubmarini 96, b. à Sole non ſem- Orentaine, Galliæ balnea 283, a. per eodem modo illuminantur 22 1, a. nubibus obſiti Ormuxia Inſ. ſale conſtat 32 l, b. pluviarum prodromi 261, b. cur primum feraces Oſſamentum Jerræ 108, a. cum tempore ſterileſcant 35 T, b. perpetuo detriti cur Oirus in Bactris Fl. aurifer 268, b. non minuantur 358, a. Montes Ignivomi, vid. Vulcani. P. Montferran, Galliæ balneæ 283, a. Mont d'Or, Galliæ thermæ 283, b. DAdrotus, Aſiæ Fl. aurifer 268, à. Moriiſicatio ſub tempus Incendii etnæ 20), a, b. G1 Padus, Ital. Fl. aurifer 268, a. p. 206, a. Pampas Americe deſertum 847 a. otus in Centro Terræ perennis quomodo inſtituatur Panacura, mons in Fava Inſ. 195. b. 19, 4. localis deſinitio 20. acceleratus quis 22. Panſpermia quid 108, b. ventorum vi in varias par- gravium ſupra plana inclinata qui feratur ad Cen- tes defertur 235, a. trum 25, a. ubi Galilæi ſententia expenditur& Pantalarea Inſ. 290 a. Merſenni comprobatur. Quoad durationem aqua- Pantheon 78, a. lis 38, a. per planum minus inclinatum velocior Parime, lacus in America 262, a6 b. quam per planum magis inclinatum 38. b. ejus ve- Pericycloſis naturæ 236, 4. locitas ad centrum quomodo determinetur 35. Petrarchæ domus 2575 b. Motus flurus& refluæus totam maris molem concitat Pharus egypti olim Inſula 78, b. 13 6, a. maris dupleæ, menſtruus& diurnus 1 39, b. Phlegræus campus 188, a. ejus deſeriptio 189, a. non violentus propris 253, b. Phocæ pili ad æſtus incrementum ſurriguntur 142, a. Motus pendulorum 41,& ſeq. eſus propristates ibid. Picus Canariarum mons 82, a. Flammivomus 196, a. perennitas in natura 198. a. uſus in rebus ad eo- eſus altitudo 82, a. metriam ſpectantibus 48,& ſeq. Picus de Fayal in Inſ. Axoribus paris cum Pico Cana- Motus ponderis dupliciter conſideratur 36, b. iarum altitudinis 82, a. Aotus projectilium parabolieus 30. mira ejus Fecta Picus in Timor Inſi abſorptus 195· b. ibid. Pila eÆolia 222, à. ejus analogia ad ignem Subterra- ¶Mundus varietatis rerum amans 107, a. ejus harmo- neum 234, b. nia 108, a. Pilati mons 3115 b. Mundanorum globorum natura& compoſitio 56. Pinguedo quadam omnibus ines 199, b· Piſmam f, Gaal, Aftne l EW YFERHONUN Piſmam lacus 289, b. Septentrionales regiones minus ſalis feracet. 177, b. Planitierum diviſio 83. b. Siccitas quid 328, b. Plantæ cur hyeme triſtem vultum induant 184, b. ea- Sicilia, olim Calabriæ juncta 99, a. tota cavernoſa rum odores quid 235,%½ 102, b. Pluvia vermium, Serpentum in Africa 230, b. Sierra morena, mons Hiſp. 282, a. Plavie ſubterrantæ 238, b. 2 39, a. in alteratione Tel. Silarus, Fl. 30), a. luris quantum poſſint 351, b. Sints Perſicus 138, a. pænitentia ſub tempus Incendii eins 206, a. ſeqq. Soda, vide Alkali. Polonie& Hungariæ Flumina 71, a. Sol Centro Terræ 1142 ſemidiametris remotus 37, a. Pons liuneis, circularis, pen dulus& ſine fulcro quomode rempore Fuſtiniani Imp. anno integro parum luce- ædiſicetur 14, a. bat, 625 à. ilaſtris deſcriptio 57, a. vires 0 proprie- Porcellana quæ,& quomodo ſiant 364, a. tates ibid.& ſeq. anno 7oO. voluti ſanguineo colore Potiſini collegii reditus 268, b. Huſe 625 a. eſu⸗ inſtrumenta 60, a. tempore con- Prata marina 96, b. non procul Moelita 97, a. junctionis Lunæ vicinior 145 a. Preſter ventus quid 227, b. Solis Fons 296, a. Principium palſſivum nihil producit ſine activo 57 b. Solanum deleteria qqualitate præditum 234, a. Proc ſita Inſ. 288, b. Soram, lacus Moſcov. 263, a. Promontorium Bonæ Spei 1 38, b. ejus deſcriptib 22 8, a. Son quid 342, b. Pulvis pyrius 326, a. ejus operatio ibid. b. varis con- fectiones 330,& leq. granulatus, cur majori vi pol- leat quam farinaceus 331, b. mutus quomodo confi. ciatur 332, b. Spatia ſingulorum miſſilium exacte deſiniri poſſunt 4b, b. Specus vaſiiſſimi deſcriptio 124, b. 125, b. profundi- 7as 130, b. Specus Charoneus ſeu Spelunca Canum non procul Neapoli ad Lacum Agnanum 190, ſeqq. Pyrenæi montes 71, a. Spirituum ſeminalium dupleæ materia 235, a. Pyrodynaſtæ Mundi qui 2447 b. Stellæ cadentes quid 245· b. Pyropſylacia. 112, b,& ſeq. Sterilias unde 35Z, a. noua ejus principia ibid. Stramonium deleteria qualitate præditum 234, a. R. Styæ, fons 3015 a. Subrerraneæ regionis in inſula Antiparo deſcriptio 122 Sal rebus omnibus inet 173, b. 199, b. 291, b. Aguſa VUrbs quando condita 242, a. Terremota uſque 131. R concidit ibid. b. 243, b. Sulphuris&. Nitri antipathia 229, a. Rio de las Amazonas, Fl. 747 a. Sylvæ variæ 83, b. ſubmarinæ 96, b. Rocca di Papa, Caſtellum 31% a. Hropbœnix ventus, dulgo Scirocco 10 15 b. SFyrjgia quid 1455 b. 8. Abbaticus Fl. 30, a. Agus, Hiſp. Fl. aurifer 268, a. 281, b. eſt Elementum terreſtre 173. b. 110, a, b. dupiex Tameſis, Ang liæ Fl. 151. 173, b. triplex 319,a. in maſſa Chaotica virtualis Tapetia in Specu quacd. 125, b. incluſus 173, b. quid proprit ſit 3 1 8, b. eſus mira Jartaria arenoſa, olim mare 85, b. vis ibid. tilitates 174, a. 4b ipſo dependet rerum Tellus 36 variæ ejus oſticinæ ſubterraneæ ibid. b. ejus generatio ibid. b. quomodo ab initio aquæ inſitus ib. quomodo terræ 31 9, a. calore Solis eæcoquitur 177, a. Septentrionales regiones minus ejus feraces 177, b. naturæ condimentum vocatur 317, b. incorruptibi- 1 318, b. in ſacrificus adhibitus 319, a. marinus qualis 320, à. arte factus 321, a. Terrenus quis quotuplex ibid. Cryſtallinus ibid. Ammoniacus corpus nemo dimenſus GS, a. in dimenſione mira dis- crepantia, ib. ſoliditas ejus in veſtigari nequit 66, b. ejus oſſatura montium compages eſt, G9, a. cur pla- na eſſe debuerit 68, b. mutationum cauſa in tellure 76, b. ejus facies hodie alia quam olim 83, a. rota cavernoſa 18 5, a. ejus ſtabilitas 56, a. 64, a. orna- tus extrinſecus 56, b. mirum ejus opificium 3 16, a. ibid. Luna creſcente creſcit 345, a. ſaxoſus 32 1, a. Terra ſale& pinguedine ſcatet 200, a. naturaliter a- Fluviatilis& Lacuſtris 31, b. eæ lignis extractus 322, a. é cineribus ibid. varii extrahendi modi 323,& ſeq. crepitat in igne 30, a. aquà ſalſa ci- ibi in lapidem vertitur quam attrahit 260, b. venis plena ibid.& innu- meris mineralium ſpeciebus 268, b. non eſt elemen- tum, ſed elementatum 316,& ſeq. ex quibus com- tius quam dulei liquefit ibid. b. ponatur 318, a. quænam puræ& impuræ ibid. quid Salis ammoniaci& tartari antipathia 329, a. proprie ſit 35. ejus generatio ibid. b. 355, b. un- Salium differentiæ& anahſis 320. fodinæ variæ per dle tanta terrarum alſferentia 35 6. varietas experi- Orbem 321, b. mento probata 357, b. variæ ſpecies 3 59, a.& ſeq. Salinarum cultor primus Ancus Martius 321 4. qualitatis ejus ſigna 360, a.& ſeq. qua figuli utan- Salnitrum quid 326, a. quomodo ſiat ibid. b. eæ qui- tur 364, a. bus eruatun 32 9, b. e jus vis ibid. b. 330, a& b. Terra Armenia quid, ejuſque vires 359, a. honitas unde cognoſcatur 33a, a. ſulphuri concoctum Terra Samia quid 358, a. 345. b. Terra Lemnia quid 358, a. idem cum fegillata ibid. b. Salſedo maris an æqualis per univerſas Oceani ſemi- jus vires ibid. ras 176. Terra S. Pauli quid 359, a. Samia terra 358, a. Terræ motus quem paſſa eſt Urbs Raguſa Enarratio Sargoſſo herba h 242, a, ſeqq. Sarmatia, e jus loca plana Sarnus, Campaniæ Fl. 307, a. Scylle ſitus c proprietas 100, a. fluæus& refluxus de. ſcriptio, ejuſque cauſa ibid.& b. Semen in centrum Terra projectum qui effloreſceret Sencga, Africs Fl. 1537 a. horridus ibid. quomodo fiat 240, a. ejus vi mons tranſiatus ibid. quidam ab Auctore obſervatus ibid. b. ubi plerumque contingat 241, b. terribilis Narratio 278, b. fit nitri acceſſione 328, b. 19, a. Theatrum, ejuſque proſcenium&. ſiparia in Specu qua- dam 127, b. Aaa 2 Therma INDEX RERUM ET VERBORUMNM. Thermæ Luſituniaæ 28, a. Algarbiorum ibid. b. Hi-· ¶ Hentus Anniverſarius, quomodo generetur 218, b. ejus paniæ ibid. minio divites ibid. in agro TJoleta- vera origo 22, a. quomodo e ſubterrantis catadu. 10 282, a. Galliæ 282, 283. Germaniæ 283, b, 284. pis naſcatur 222, b. Hungariæ, Tranſſilvaniæ, cæterarumque adjacen- Ventus generalis quid 210, b. ejus generatio 212. tiam Kegionum 2 85,a. Italiæ Tranſpadanæ 285, b. cauſæ 213, a. an aliis ventis impediri poſſit 214, b. D. Petri 286, b. Domus novæ ibid. montis Oſtho- Ventus Periodicus, vide Eteſiæ. 1285, b, fine. S. Helenæ 286, b. Patavn ibid Venti Subterranei 239, a. eorum cauſæ ibid. fiunt à Helruria 287, b. Campaniæ 288, a. S. Georgui in maris commotione 18, b. Campantaʒ ibid. fine. Siciliæ 288, b, ſeq. Hracu. Ventorum mot us tranſverſus, ejuſque cauſaæ à30. Hen. 5289, b. Liparitanæ 290, a. Aſiæ 290, a. Mexi- ſorum natura& proprietas 232. Romanorum qua- cani agri ib. b, fine. ſalſæ quibus conducant aga, a. litas 233, a. efectus a duobus pendet ibid. Vnde Mitroſæ quid praſtent ibid. aluminoſaæ quid ibid. b. ſalubrias& inſalubritas ibid. b. varii in corpori. quid itidem vitriolatæ ibid. bhus humanis eſfectus ibid. utilitas 234, b. finalis Thraſjmenus lacus 262, a. cauſa 236, b. Veſtiferorum cum medicamentis ana- Thronus in Specu quad. 128, b. logia 237, à. Artificialium productio 237. Tigris, Fl. 89, a. Vielſſuudo in Mundo terreſtri neciſſaria 351/. Timauus, Fl. 303. b. ejus fluxus& reſlurus 3oꝗ. a, Vieleconde, Galliæ thermæ 283. a. Titicain lacus in Charta 263, a. Vuriolum quid 337. eſus compoſitio 3 37, b. ſeq. def. Tonitru ſubterrancum 240, b. nitio 337, a. 338, b. Hres& pro priotates 342. u. Tremor dentorum unde 231. trum ferrum ejus vi verè in æs converti poſit 340. Zurbo, vide Typho. undt oriatur 35 I, b. conficiendi modus 343,& ſeqq Tiyberis Fl. 312, b. ejus inundatio 313, a. Dla, Moſcoviæ Fl. 263. b. Tj beris fors 313. a. Vndulatio ventorum undle 231• Ijburtinæ Inſe natantes 188, a. 312, b. Vocluſius fons 257, b. ejus deſeriptio ibid. Hypho ventus 224, a. ejus eſfectus ibid. b. Vrba, Oppidum 270, a. Vulcani yꝗ. cur conſtituti 75, b. Europæ 75, a. Gracis V. ibid. in varuis Inſulis ibid. Iaponiæ ib. b. 19.4. Acui metus operatio, b. Chilenſis Regni 7y. b. Peruani 196, a. in Sumatra Vadimonis lacus 314, b. 195,b. Ternate Inſiib. Java Inſi ib. Jimor Inſ ib. Vapor mineralis oculis infeſtus 197, b. in frigidis locis Bandanarum Inſ. una ibid. Mari Vaclfico ibid. generari non poteſt 249, a.America 196, a. Terra del Fuogo, ibid. Carra- . 307, b. 313, a. pa ibid. Paraquipa, ibid. Ammerica Septentriona. Venner& Vetter, lacus Suecis 158, a. eorum inex.. ibid. b. NMicaragus aliſque locis ibid. in Sici- plorabilis profunditas ibid.. 1947a. Lalia ibid. Germania ibid. b. Groen- Ventus quid 2 1 l, a. mari neceſſarius 212, b. ſubinde landla ibid. Aſia 1955 4. MAedia bid. Tarta- ex vacui metu oritur 214. b. quotuplex 2 10. cau-* ibid. Regno Sinarum ibid. Inſulis Philippi- ſa 2II,a.& 218, b. denominationes 21 1, b. motus us ibid. b. aſſimilatur motus fluminum 2 l 2, a. ànalogia cum Vulſinius lacus in Hetruria 263,. corpore hu mano, ibid. b. diverſitas 217, b. obſer- vationes in variis locis 217,& ſeq. cauſæ 218, b. 2. quomodo fiat ex rartfactione aut condenſatione aqua- rum ſubterranearum 221j:b. quomodo ex halitihus&- 2 lacus 72, a. 263, b. auro ſcatet 268, b. vaporibus 223, b. quomodo per medium maris erum- Zona torrida 135, a. qualis ſub ea Octani Mo- pens 225, b. quomodo ex preſſura nubium 226, b. tus ibid. ſub ea uavigatio impoſubilis 2137 b. 3 — „.