Seite
Queſtio XII. ad bonum priuatum. ergo fomes nō habet rōnē. Sꝫ cōtra eſt quod apoſtolus dicit Ro. vij. Uideo legē aliam in membris meis repugnantē legi mentis mee. Rn̄º dd̓m ꝙ ſicut ſupra dictum eſt. lex eſſentialiter inuenitur in regulante ⁊ menſurāte: participatiue auteꝫ in eo quod me ſuratur ⁊ regulatur: ita ꝙ omnis inclinatio uel ordinatio q̄ inuenitur in his que ſub̓ta ſunt legi: participatiue dr̄ lex: ut ex ſupra dictis pꝫ: poteſt autē in his que ſubduntur legi ali qua inclinatio inueniri dupliciter a legiſlatore. Uno modo inquantū directe ſuos īclinat ſubditos ad aliꝗd ⁊ diuerſos interdū ad diuerſos actus: ẜꝫ quē modū dici pōt ꝙ alia ē lex militū: ⁊ alia eſt lex mercatoꝝ. Alio modo indirecte in quantum.ſ. per hoc ꝙ legiſlator deſtituit aliquē ſibi ſubdi tū aliqua dignitate: ſequitur ꝙ tranſeat ī aliū ordinē: ⁊ qua ſi in aliam legem: puta ſi miles ex militia deſtituatur trāſi­bit ī legē ruſticoꝝ uel mercatoꝝ. Sic igitur ſub deo legiſ latore diuerſe creature diuerſas habēt naturales īclinatio nes: ita ut quod uni eſt quodāmodo lex alteri ſit contra le­gem: ut ſi dicam ꝙ furibundum eſſe eſt quodāmodo lex carnis: eſt aūt ꝯͣ legē ouis: uel alterius manſueti aīalis. ē et go hoīs lex quā ſortitur ex ordinatione diuina ẜm propriaꝫ conditionem: ut ẜꝫ rationem propriam operetur: que ꝗdē lex fuit tam ualida ī pͥmo ſtatu: ut nihil uel preter rationē: uel cōtra rōnē poſſet ſubripere hoī: ſed di homo a deo re ceſſit īcurrit ī hoc ꝙ feratur ẜꝫ impetuꝫ ſenſualitatis: ⁊ uni cuiqꝫ etiam particulariter hoc contingit etiam quanto ma gis a ratione receſſerit: ut ſic quodāmodo beſtijs aſſimile­que ſenſualitatis impetu feruntur: ẜm illud p̄s. Homo cū in honore eſſe non intellexit comparatus eſt iumentis inſi pientibus. ⁊ ſimilis factus eſt illis: ſic igitur ipſa ſenſualita­tis inclinatio que fomēs dr̄: in alijs ꝗdem animalibus ſim pliciter habet rationem legis. illo tamen modo quo in tali bus lex dici poteſt ẜm directam inclinationem. In homi­bus autem ẜm hoc non habet rationeꝫ legis: ſed magis ē deuiatio a lege rationis: ſed inquantum per diuinam iuſti­tiam homo deſtituitur originali iuſtitia ⁊ uigore rationis: ipſe impetus ſenſualitatis qui eum ducit habet rationeꝫ le­gis inquantum eſt penalis. ⁊ ex lege diuina conſequēs ho­minem deſtitutū propria dignitate. Ad pͥmū ergo dd̓ꝫ: ꝙ ratio illa procedit de fomite ẜm ſe conſiderato prout in­clinat ad malum. ſic.n. non habet rationeꝫ legis: ut dcm̄ ē: ſed ẜꝫ ꝙ ſequitur ex diuine legis iuſtitia tanqͣꝫ ſi diceretur lex eſſe ꝙ aliquis nobilis propter ſuaꝫ culpam ad ſeruilia opera induci permitteretur. Ad 2ᵐ dd̓m: ꝙ obiectio il la procedit de eo quod eſt lex quaſi regula ⁊ menſura. ſic enim deuiantes a lege tranſgreſſores conſtituuntur: ſic au­tem fomes non eſt lex: ſed per quandam participationeꝫ: ut ſupra dictum eſt. Ad tertium dicenduꝫ ꝙ ratio illa ꝓ­cedit de fomite quantum ad inclinationem propriam: non autem quantum ad ſuam: originem. ⁊ tamen ſi conſidere tur inclinatio ſenſualitatis prout eſt in alijs animalibus: ſic ordinatur ad bonum cōmune.i. ad conſeruationem natu­re in ſpecie uel indiuiduo. ⁊ hoc eſt etiam in homine: pro­ut ſenſualitas ſubditur rationi. ſed fomēs dicitur ẜꝫ ꝙ exit rationis ordinem. Queſtio xcii. Einde conſiderandū ē de effecti­bus legis. Et circa hoc q̄runt̉ duo. Primo utrum effectus le gis ſit homines facere bonos. Secun­do utrum effectus legis ſini imperare: uetare: permittere: ⁊ punire ſicut ⁊ le­giſperitus dicit. Ad primū ſic ꝓceditur. Ur̄ ꝙ legis non ſit fa cere homines bonos. Homines .n. ſunt boni per v̓tutē. v̓tus.n. eſt que bonum facit haben tē: ut dr̄ ī. 2. ethicoꝝ: ſꝫ v̓tus eſt homini a ſolo deo. ipſe enī eā facit in nobis ſine nobis: ut ſupra dictū eſt: in diffinitione v̓tutis. ergo legis non eſt homines facere bonos. Pͣ. Lex non prodeſt homini niſi legi obediat: ſed hoc ipſuꝫ ꝙ homo obedit legi eſt ex bonitate. ergo bonitas ꝑexigit̉ in hoīe ad legeꝫ: nō igit̉ lex ſacit bonos homīes. Pͣ. Lex ordinat̉ ad bonū cōmune: ut ſupra dictum eſt: ſꝫ ꝗdaꝫ be­ne ſe hn̄t ī his que ad cōmune pertinēt: ꝗ tamē ī proprijs non bene ſe habēt: non ergo ad legē ꝑtinet ꝙ faciat hoīes bonos. Pͣ Quedā leges ſunt tyrannice: ut ph̓us dicit. ſua politica: ſed tyrannus nō ītendit ad bonitatē ſubditorū: ſed ſolū ad propriam utilitatē. non ergo legis eſt ſacere ho mines bonos. Sed ꝯͣ eſt qd̓ ph̓us dicit in. 2. ethicoꝝ: ꝙ uolūtas cuiuſlibet legiſlatoris hec eſt ut faciat homines bo­nos. Rn̄º dd̓m: ꝙ ſicut ſupra dictum eſt: lex nihil ē ali­ud qͣꝫ dictamē rationis in preſidente quo ſubditi gubernan tur. cuiuſlibet autem ſubditi v̓tus eſt ut bene ſubdatur ei a quo gubernatur: ſicut v̓tus iraſcibilis ⁊ concupiſcibilis in hoc conſiſtit ꝙ ſint bene obedientes rationi: ⁊ per hūc mo dum v̓tus cuiuſlibet ſubiecti eſt: ut habens v̓tutem bene ſubijciatur principanti: ut philoſophus dicit in primo poli­tice. Ad hoc autem ordinatur unaqueqꝫ lex ut obediat̉ eis ſubditis: unde manifeſtum eſt ꝙ hoc ſit proprium legis in ducere ſubiectos ad propriam ipſorum virtutem. Cū igi­tur virtus ſit que facit bonum habentem ſequitur ꝙ pro­prius effectus legis ſit bonos ſacere eos quibus datur vl­ſimpliciter: vel ẜm quid. Si enim intentio ferentis legem tendat in verum bonum quod eſt bonum cōe ẜm iuſtitiā diuinam regularum: ſequitur ꝙ per legem homines fiāt boni ſimpliciter. Si vero ītētio legiſlatoris ferat̉ ad id qd̓ non eſt bonuꝫ ſimpliciter: ſed vtile vel delectabile ſibi vel repugnās iuſtitie diuine: tūc lex non bonos facit hoīes ſim pliciter: ſed ẜm quid.ſ. in ordine ad tale regimē. Sic āt bo­nū inuenitur etiam in per ſe malis: ſicut aliꝗs dr̄ bonꝰ la­tro. qꝛ operatur accōmode ad finē. Ad pͥᵐ gͦ dd̓: ꝙ du­plex ē virtus: vt ex ſupra dictis pꝫ.ſ. acquiſita ⁊ infuſa: ad vtrāqꝫ autem aliquid operatur operum aſſuetudo: ſꝫ di­uerſimode. Nam virtutem quidem acquiſitam cauſat ad virtutē aūt infuſam diſponit. ⁊ eam iam habitā conſeruat ⁊ promouet. ⁊ qꝛ lex ad hoc datur vt dirigat actꝰ hūanos inquātū actꝰ hūani oꝑant̉ ad v̓tutē ītātū lex fac̄ hoīes bo­nos: vnde ⁊ ph̓s dicit ī.2. politice. ꝙ legiſlatores aſſuefaciē tes faciūt bonos. Ad 2ᵐ dd̓ꝫ ꝙ non ſemper aliꝗs obe­dit legi ex bonitate perfecta virtutis: ſed quandoqꝫ ꝗdem ex timore pene: qn̄qꝫ aūt ex ſolo dictamine ratōis: qd̓ eſt quoddā principium v̓tutis: vt ſupra habitum ē. Ad 3ᵐ dd̓ꝫ ꝙ bonitas cuiuſlibet partis cōſideratur in proportio ne ad ſuum totum. vnde ⁊ Aug. dicit in primo ꝯfeſ. ꝙ tui pis eſt oīs pars que ſuo toti non congruit. Cum igitur ꝗli­bet homo ſit pars ciuitatis: īpoſſibile eſt ꝙ aliꝗs hō ſit bo­nus niſi ſit bene proportionatus bono cōi: nec totū pōt be­ne exiſtere niſi ex partibus ſibi ꝓportionatis. Un̄ īpoſſibile ē ꝙ bonū cōe ciuitatis bn̄ ſe hēat niſi ciues ſint virtuoſi: ad minus illi ꝗbꝰ ꝯuenit pͥncipari: ſufficit aūt quātū ad bonuꝫ cōitatis ꝙ alij intātū ſunt v̓tuoſi ꝙ principiū mandatis obe diant: ⁊ ideo ph̓s dicit in.3. politice: ꝙ eadē ē v̓tꝰ pͥncipis ⁊ boni viri: nō aūt eadē eſt v̓tus cuiuſcūqꝫ ciuis ⁊ boni viri. Ad 4ᵐ dd̓m: ꝙ lex tyrannica cum non ſit ẜm rationeꝫ non eſt ſimpliciter lex: ſed magis eſt quedam peruerſitas legis: ⁊ tamen inquantum habet aliquid de rōne legis itē­dit ad hoc ꝙ ciues ſint boni: non.n. habet de ratione legis niſi ẜm hoc ꝙ eſt dictamen alicuius preſidentis in ſubdi­tis. ⁊ ad hoc tēdit ut ſubditi legis ſint bn̄ obedientes: qd̓ ē eos eē bonos: n̄ ſimpl̓r: ſꝫ ī ordine ad tale regimen. Ad ſecundū ſic ꝓcedit̉. Ur̄ ꝙ legis actus nō ſint conuenienter aſſignati ī hoc ꝙ dicitur: ꝙ legis actus eſt imperare: vetare: permittere: ⁊ punire. Lex.n. omnis preceptum cōmune eſt: vt legiſ­conſultus dicit: ſed idem eſt imperare quod precipere. er­go alia quatuor ſuperfluunt. Pͣ. Effectus legis eſt vt ī­ducat ſubditos ad bonum: ſicut ſupra dictum eſt: ſed conſi lium eſt de meliori bono qͣꝫ preceptum. ergo magis perti net ad legeꝫ conſulere qͣꝫ precipere. Pͣ. Sicut homo ali quis incitatur ad bonum per penas ita etiam ⁊ ꝑ p̄mia. et go ſicut punire ponit̉ effectꝰ legis: ita ēt ⁊ p̄miare. Pͣ Intentio legiſlatoris eſt: vt hoīes faciat bonos. ſicut ſupra dictum eſt: ſed ille qui ſolo metu penaꝝ obedit legi nō eſt bonus: nam obedit timore ſeruili qui eſt timor pena: ⁊ ſic